Кіріспе

1951 жылдан 1958 жылға дейін Иранның патшайымы Сорая Эсфендияри Бахтияри (ثریا اسفندیاری بختیاری; 22 маусым 1932 – 25 қазан 2001) – Шах Мохаммад Реза Пахлавидің екінші әйелі және 1951 жылы оған үйленген Иранның патшайымы. Олардың некесі көптеген қысымға ұшырады, әсіресе оның бала тумауы анық болғанда. Ол мұрагер дүниеге келсін деп шаһтың екінші әйел алу туралы ұсынысын қабылдамады, ал шаһ оның жартылай бауырының пайдасына тақтан бас тартуы мүмкін деген ұсынысын қабылдамады. 1958 жылдың наурыз айында олардың ажырасқаны жарияланды. Актриса ретінде қысқа ғана мансаптан кейін, итальяндық кинорежиссер Франко Индовинамен байланыс құрғаннан соң, Сорая өмірінің соңына дейін Парижде жалғыз өмір сүрді.

Ерте өмір және білім

Сорая – 1950-ші жылдары Батыс Германияда Иран елшісі болған Халил Эсфандиари Бахтияридің (1901–1983) және оның орыс текті неміс әйелі Ева Карлдың (1906–1994) үлкен баласы және жалғыз қызы. Ол 1932 жылдың 22 маусымында Исфахан қаласындағы ағылшын миссионерлік ауруханасында дүниеге келді. Оның бір інісі, кіші ағасы Бижан (1937–2001) болды. Оның отбасы Иран үкіметі мен дипломатиялық корпуста ұзақ жылдар бойы қызмет еткен. Оның әйелінің ағасы Сардар Асад 20-ғасырдың басында Парсы конституциялық революциясының жетекшісі болды. Сорая Берлин мен Исфаханда өсті, ал білімін Лондон мен Швейцарияда алды. Сорая 1951 жылдың 12 ақпанында Тегерандағы Мармур сарайында Шахқа үйленді. Алғашқыда жұбайлар 1950 жылдың 27 желтоқсанында үйленуді жоспарлаған, бірақ қалыңдықтың ауруына байланысты рәсім кейінге шегерілді. Шах қонақтардың Иранның кедей халқына арналған арнайы қайырымдылық қорына ақша салғанын қалағанмен, үйлену сыйлықтарының арасында Иосиф Сталин жіберген норкалық пальто және қара алмаз инкрустациясы бар үстел; Сидни Воуғ ойлап тапқан және АҚШ президенті Гарри Трумэн мен оның әйелі жіберген Стеубеннен жасалған «Аңыздар тостағаны»; және король Георг VI мен патшайым Елизаветадан күміс грузин шамдары болды. 2000 қонақтың арасында Аға Хан III де болды. Салтанатты рәсімді Нидерландыдан ұшақпен жеткізілген 1,5 тонна орхидея, лала гүлдері мен гвоздикалармен әшекейледі. Көңіл көтеру үшін Римнен келген атты цирк көрсетілді. Қалыңдық Кристиан Диор арнайы жасаған, марбу құс қанаттарымен әшекейленген және інжу-маржанмен тігілген күміс ламе көйлек киді. Шахтың көптеген әйелдерінің арасында Сорая оның өміріндегі «нағыз махаббаты» деп есептеледі, өйткені ол оны ең жақсы көретін. Сораяның тәрбиесі толығымен неміс және католиктік болғандықтан, ол өзіне ерекше тұлғаны қалыптастырды және оны Иранда мұсылман дінбасылары шаһтың мұсылман болып өспеген «жартылай еуропалық қызға» үйленбеуі керек деп айтқандықтан, көп күдікпен қарады. Сораяның некесі қиындыққа ұшырады, өйткені Мұхаммед Резаның анасы мен әпкелері оны алғашқы әйелі Египет ханшайымы Фавзиямен болғандай, оның махаббаты үшін бәсекелес деп қарады және оны үнемі кемсітіп, ұсақ-түйек қорлауларға ұшыратты. Сорая Шахтың ең жақын досы және жеке хатшысы Эрнест Перронды жек көретін. 1953 жылдың 19 тамызында Сорая Мұхаммед Резаның АҚШ-қа көшу туралы айтқанын еске алды, сол кезде ол Мосаддегтің құлатылғанын хабарлайтын телеграмма алды, бұл оны қуаныштан айқайлауға итерді. 1953 жылы Мосаддегтің құлатылуынан кейін Шахтың көңілі көтерілді. 1954-55 жылдары Императорлық жұбайлар АҚШ-қа ұзақ сапар жасады, 1954 жылдың 5 желтоқсанында елден шықты. Лос-Анджелесте Сорая өзінің сүйікті жұлдыздарымен – Грейс Келли, Лорен Баколл, Боб Хоуп, Эстер Уильямс және Хамфри Богартпен танысты. Лондонда Мұхаммед Реза мен Сорая Букингем сарайында Елизавета II патшайымымен, Эдинбург герцогы Филиппен, премьер-министр сэр Уинстон Черчилльмен және сыртқы істер министрі сэр Энтони Иденмен бірге кешкі ас ішті. Шах Сораяға «Захеди Пахлави әулетін жалғастыра алмайды» деді және Пахлави әулетінің жалғасуы үшін оған ұл тууы керек екенін айтты. Ол Швейцария мен Францияда, сондай-ақ Сент-Луисте доктор Уильям Мастерспен емделді. Шах оған мұрагер тудыру үшін екінші әйел алуды ұсынды, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты. Корольдік орнын сақтап қалу үшін Сорая Шахқа 1909 жылғы конституцияны өзгертіп, өзінің жартылай бауырларының біреуіне мұрагерлік құқығын беру керектігін айтты, бірақ Мұхаммед Реза оған «Даналар кеңесінің мақұлдауын» алдымен алу қажет екенін айтты. Сорая Шах екінші әйелге үйленгенде патшайым болып қалу ұсынысын қабылдамады және естеліктерінде Мұхаммед Резаның «негізінен шығыстық екенін» жазды, ол «тақ үшін махаббаттан бас тартқан» Виндзор герцогымен жағымсыз салыстыру жасады, тек «шығыстықтар» ғана тақ үшін махаббаттан бас тартатынын айтты. 10 наурызда кеңесшілер кеңесі Шахпен кездесіп, қиындыққа ұшыраған неке және мұрагердің жоқтығы мәселелерін талқылады. Төрт күннен кейін императорлық жұбайлар ажырасатыны туралы хабарланды. Иран үкіметі тарапынан жасалған баспасөз мәлімдемесінде Сораяның ажырасуға келіскені хабарланды, бірақ Сорая кейінірек күйеуінен соңғы рет 5 наурызда сөйлескенін және оған бұл туралы алдын ала хабарланбағанын мәлімдеді. Кейін ол журналистерге күйеуінің онымен ажырасудан басқа амалы болмағанын айтты. Британияның Ирандағы елшісі «Сорая – Шахтың жалғыз нағыз махаббаты» екенін және ол «эмоционалдық тосқауылдағы адам» екенін, ол қайтадан үйленуге қуанса да, Сораядан ажырасқанын қабылдай алмайтынын хабарлады.

Актрисалық мансабы

Ажырасқаннан кейін Сорая режиссер Максимилиан Шеллмен және өнеркәсіп мұрагері Гунтер Сакспен қарым-қатынаста болды, сондай-ақ Мюнхенде қысқа ғана уақыт тұрды. Кейін Сорая Францияға көшіп кетті. Ол киноактриса ретінде шамалы ғана мансапқа қол жеткізді, ол үшін тек есімінің бірінші бөлігін пайдаланды. Алғашқыда Дино Де Лаурентистің орыс императоршасы туралы түсіретін фильмінде Ұлы Екатерина рөлінде ойнайтыны жарияланды, бірақ ол жоба сәтсіз аяқталды. Оның орнына ол 1965 жылы түсірілген «I tre volti» («Үш жүз») фильмінде ойнады және оның итальяндық режиссері Франко Индовинамен (1932–1972) бірге болды. 1965 жылы «Ол» фильмінде Сорая атты кейіпкер түрінде пайда болды. Индовинаның ұшақ апатында қаза болғаннан кейін, ол өмірінің қалған бөлігін Еуропада өткізді, депрессияға түсті, ал 1991 жылы жарық көрген «Le Palais des solitudes» («Жалғыздық сарайы») атты естеліктерінде осы туралы айтты.

Париждегі соңғы жылдары

Соңғы жылдары Сорая Парижде Монтень даңғылы, 46-үйінде тұрды. Ол кейде герцогиня де Ла Рошфуко берген кештерім сияқты әлеуметтік шараларға қатысты. Оның досы және іс-шара ұйымдастырушысы Массимо Гаргия оны көңіл көтеріп, жас адамдармен таныстыруға тырысты. Сорая шаштараз Александр Зуаридің тұрақты тұтынушысы болды. Ол сондай-ақ пәтерінің қарама-қарсысында орналасқан Плаза Афине қонақ үйінің бары мен вестибюліне баруды ұнататын. Оған көбінесе бұрынғы қызметшісі және адал досы Чамризад Фирузабадиан ілесіп жүретін. Тағы бір досы – париждік қоғамдық қайраткер Лили Клэр Сарран еді. 1979 жылы Сорая Панамада қатерлі ісіктен қайтыс болған Мұхаммед Резаға хат жазып, оны әлі де сүйетінін және оны соңғы рет көргісі келетінін айтты. 1980 жылы Сораяның Каирде Мұхаммед Резаны баруы туралы келісімге келді, бірақ ол сапарға шыға алмай тұрып, Мұхаммед Реза қайтыс болды. Бұл Миланиді Мұхаммед Реза мен Сораяның нағыз "жұлдызға тимейтін ғашықтар" екендігі туралы айтуға итермеледі. Оның қайтысы туралы естіген кіші інісі Бижан: "Одан кейін менің сөйлесетін адамым қалмады", – деп қайғырып айтты. Бір аптадан кейін Бижан қайтыс болды. Оның өлімінен кейін бірнеше әйел 1962 жылы туған, оның заңды емес қызы екендерін мәлімдеді. Парсы тіліндегі Nimrooz апталығының хабарлауынша, ешбір талап расталған жоқ. Газет 2001 жылы принцесса Сорая мен оның інісі өлтірілгені туралы дәлелсіз мақала жариялады. Оның мүлігі 2002 жылы Парижде аукционда 8,3 миллион доллардан астамға сатылды.

Мемуарлары

Принцесса Сорая екі мемуар жазды. Біріншісі 1964 жылы Doubleday баспасынан АҚШ-та жарық көрген «Принцесса Сорая: Оның Шаһанаттылығының өмірбаяны» деп аталды. Өлімінен он жыл бұрын ол және серігі Луи Валентин француз тілінде тағы бір естелік жазды, Le Palais des solitudes (Париж: France Loisirs / Michel Laffon, 1991), ол ағылшын тіліне «Жалғыздық сарайы» (Лондон: Quartet Books Ltd, 1992) деп аударылды.

Мұра

Сорайяның Шахтан ажырасуы француз әнші-жазушысы Франсуаза Малле Жорриске "Je veux pleurer comme Soraya" (Мен Сорайя сияқты жылағым келеді) деп ән жазуға шабыт берді. Принцессаның өмірі туралы итальяндық-неміс телефильмі, lt=Soraya (әлде "Қайғылы ханшайым"), 2003 жылы көрсетілді, онда Анна Валле Сорая рөлінде, ал Эрол Сандер Шах рөлінде ойнады. Француз актрисасы Матильда Мэй Шахтың қарындасы, ханшайым Шамс Пахлави рөлінде түсті.