Кіріспе

1890–91 жылдары Иран шииттері Ұлыбританияға темекі концессиясына қарсы көтеріліс жасады. Персиялық темекі қарсылығы (نهضت تنباکو) – Қаджар Иранында император Насер әл-Дин Шах Каджардың 1890 жылы Британ империясына берген темекі концессиясына қарсы он екі имамдық шиит мұсылмандарының көтерілісі. Көтеріліс Тегеран, Шираз, Машхад және Исфахан сияқты ірі қалалардағы саудагерлердің дін қызметкерлерімен ынтымақтастықта өткізілді. Бас аятолла Мирза Ширазидің 1891 жылғы желтоқсанда шығарған, темекі қолдануға қарсы кеңінен құрметтелген фетвасы осы қарсылықтың шыңына жеткізді.

Өмірбаян

19 ғасырдан бастап Қажар Ираны шетелдіктердің ықпалының артуына байланысты қиын жағдайға түсті. 1813 және 1828 жылдары Ресей империясына қарсы соғыстардағы жеңілістерінен, сондай-ақ 1857 жылы Ұлыбритания империясымен болған соғыстан кейін Қажар үкіметі шетелдік державаларға көптеген жеңілдіктер беруге мәжбүр болды. Ирандық саудагерлер (базарлар) еуропалық саудагерлердің алған экономикалық артықшылықтарына бәсекелесе алмағандықтан өте осал жағдайда қалды. Сол кезде Иранда тұрған шетелдіктердің мәліметтеріне сәйкес, Қажар әулеті халық арасында беделсіз болды және халқының әл-ауқатына немқұрайлы қарады деп есептелді. Кейінірек британдық куәгерлердің айтуынша, әулеттің одан ертерек құлатылмауының себебі Ұлыбритания мен Ресейдің араласуы болды, олар императорды қолдап тұрды. 1872 жылы император Насир әл-Дин британдық азамат Пол Ройтермен келісімшарт жасасты, оған жолдар, телеграфтар, диірмендер, фабрикалар, пайдалы қазбаларды өндіру және басқа да мемлекеттік мүліктерді бақылау құқығы берілді. Бұл үшін бес жылға белгіленген сома және 20 жылға табыстың 60 пайызы уәделенді. Ройтердің бұл ұсынысы отандық наразылыққа, сондай-ақ Ресей үкіметінің қарсылығына ұшырады. Насир әл-Дин Шах қатты қысымға ұшырап, қаржылық жағдайы нашарлағанға қарамастан келісімді бұзды. Концессия шамамен бір жылға созылды, бірақ бұл оқиға 1890 жылы темекі концессиясына қарсы көтерілістердің негізін қалады, себебі ол шетелдік державаның Иранның тәуелсіздігіне қол сұғу әрекеті жергілікті халықты және басқа еуропалық державаларды ашуландыратынын көрсетті.

Темекі Реги және одан кейінгі наразылықтар

1890 жылғы 20 наурызда император Насир әл-Дин майор Г. Ф. Талботқа елу жылға темекі өндіру, сату және экспорттау бойынша толық монополия беру туралы концессия берді. Алдымен Талбот императорға жыл сайын 15 000 фунт стерлинг (қазіргі күні 1,845 миллион фунт; 2,35 миллион доллар) төледі, сондай-ақ барлық шығындар төленгеннен кейін жылдық табыстың төрттен бірін және капиталға бес пайыздық дивидендті төледі. 1890 жылдың күзінде концессия Парсының Императорлық темекі корпорациясына сатылды, кейбір деректер бойынша бұл компанияның өзі Талботтың болғандығы айтылады, себебі ол корпорацияның үлесін белсенді түрде насихаттады. Концессия кезінде темекі өнімі тек ішкі нарық үшін ғана емес, сонымен қатар ирандықтар басқа еш жерде өсірілмейтін, шетелдік нарықтарда жоғары бағаланатын темекі сорттарын өсіргендіктен құнды болды. Кейіннен Темекі Режимі (монополия) құрылды және Қажар империясындағы барлық темекі өндірушілер мен иелері өз тауарларын Режим агенттеріне сатуға міндеттелді, ал Режим сатып алынған темекіні компания мен сатушылардың өзара келісімімен белгіленген бағаға қайта сататын, ал даулар міндетті төрелік арқылы шешілетін. Ол кезде Ирандағы темекі өнеркәсібінде 200 мыңнан астам адам жұмыс істеді, сондықтан концессия фермерлер мен базар саудагерлері үшін ауыр соққы болды, олардың күнкөрісі көбінесе табыс әкелетін темекі бизнесіне байланысты болды. Енді олар темекі өндіруге рұқсат алу үшін Режимнен рұқсат алуға және өндірілген темекінің көлемі туралы концессионерлерге хабарлауға міндеттелді. Бұл концессия парсы темекі өндірушілері мен сатушылары арасындағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан қарым-қатынасты ғана бұзбады, сонымен қатар халықтың елеулі бөлігінің жұмысқа орналасу қауіпсіздігіне де қауіп төндірді. 1890 жылдың қыркүйегінде концессияға қарсы алғашқы наразылық білдірілді, бірақ ол парсы саудагерлері немесе уламалар тобынан емес, Ресей үкіметінен шықты, олар Темекі Режимі Түркманчай шартында көзделген аймақтағы сауда еркіндігін бұзады деп мәлімдеді. Ресей империясының наразылығына қарамастан, Насир әл-Дин Шах концессияны жалғастыруға ниеттенді. 1891 жылдың ақпан айында майор Г. Ф. Талбот Темекі Режимін орнату үшін Иранға келді, көп ұзамай император тұңғыш рет концессия туралы хабарды жариялады, бұл бүкіл елде дереу наразылық тудырды. Жағдайдың шиеленісуіне қарамастан, Тегеранға сәуір айында Темекі Режимінің директоры Джулиус Орнштейн келді және премьер-министр Амин әл Сұлтан концессияның Каджар үйінің толық қолдауына ие екеніне сендірді. Осы аралықта үкімет басшыларына жасырын хаттар жіберіліп, Тегеран мен Тәбриз сияқты қалаларда плакаттар таратылды, олардың барлығы шетелдіктерге концессия беруге деген ашуды көрсетті. 1891 жылдың көктемінде Иранның ірі қалаларында Режимге қарсы жаппай наразылық акциялары басталды. Бастапқыда оппозицияны өздерінің табысы мен күнкөрісіне қауіп төндіргендігіне сеніп, базар саудагерлері жетекшілік етті. «Саудагерлердің патшасы» Хаджжи Мохаммад Казем Малек эль Тоджар сияқты бай саудагерлер темекі қозғалысында маңызды рөл атқарды, базарлық наразылық акцияларын ұйымдастырып, Режимге қарсы тұру үшін белгілі муджтахидтерге қолдау сұрады. Ұламалар базар саудагерлерінің аса құнды одақтасы болды, өйткені негізгі діни басшылар ұлттық мүдделерді шетелдік үстемдіктен қорғауға тырысты. 1501 жылдан кейін Иранның шиит исламға айналуынан бастап, Ұламалар қоғамда маңызды рөл атқарды. Олар діни мектептер жүргізді, қайырымдылық қорларын сақтады, төрешілер мен төрешілер ретінде әрекет етті және Құдай мен мұсылмандар арасындағы делдал ретінде көрінді. Егер мұсылман емес шетелдіктерге осындай артықшылықтар берілсе, онда олардың бақылауындағы қауымға үлкен қауіп төндіріледі деп санайды. Сонымен қатар, Ұламалар түрлі саудагер отбасылары мен гильдиялармен байланыста болды, сонымен қатар уақф жерінде өсірілетін темекіге экономикалық мүддесі болды. Соңында, дін қызметкерлері атап өткендей, концессия шариғатқа тікелей қайшы келеді, өйткені жеке адамдарға темекіні өз еркімен сатып алуға немесе сатуға рұқсат етілмеген және олар басқа жерге бизнес үшін бара алмады. Кейін 1891 жылы темекі жинау маусымында Кашанның темекі өсірушісі Махмуд Заим басқа екі ірі темекі өсірушімен бірлесіп, олардың барлық қорын өртеп жіберді. Кейіннен Шираз, Тәбриз және Тегеран қалалары темекі концессиясына қарсылық білдірудің ең көрнекті орталықтарына айналды. 1891 жылы мамыр айында Шираздың көрнекті мулласы Сейид Әли Акбар императордың бұйрығымен концессияға қарсы уағыздағаны үшін қаладан шығарылды. Әли Акбар сапарға шыққанда көрнекті пан-исламист белсендісі Джамал әл-Дин әл-Афганимен кездесті, және Акбардың өтініші бойынша әл-Афгани бас діни қызметкер Мирза Ширазиге хат жазып, муджтахидтерді «елдің провинцияларын Ұлы державалардың аукционына ұсынған осы қылмыскерден [елді] сақтап, қорғауға» шақырды. Ширази кейіннен шахқа жеке телеграмма жіберіп, шетелдіктерге концессия берудің қауіптерін ескертіп, бірақ бұл жеке шақыру Режимді тоқтатуға ешқандай әсер етпеді. Үкіметтің араласуы Акбардың шығарылуынан кейін Шираз аймағындағы жағдайды жақсартуға көмектескен болуы мүмкін, бірақ Иранның басқа аймақтарында наразылық акциялары көбейді. Тегерандағы базар саудагерлері концессия жарияланбастан бұрын императорға наразылық хаттарын жазған топтардың бірі болды. Бұл бастапқы оппозиция Тегеран саудагерлері қауымдастығының ішіндегі наразылықты қоздыруға бағытталған ресейлік әрекет болған деген болжам бар. Әзербайжан, солтүстік-батыс аймағы темекі өсіретін аймақ болмаса да, аймақтағы жергілікті саудагерлер мен бөлшек саудагерлердің көптігіне байланысты концессияға қарсы үлкен оппозиция болды. Исфаханда Ширазидің фетвасынан бұрын темекі тұтынуға бойкот жарияланды, ал Тәбриз қаласында базар жабылды және Ұламалар медреселерде сабақ беруді тоқтатты. Машхад және Керман қалаларында да концессияға қарсы демонстрациялар өтті, бірақ тарихшы Мансур Моаддел бұл соңғы қозғалыстардың тиімділігі төмен болғанын айтады. Қазвин, Язд және Керманшах сияқты елдің басқа қалалары да император мен Темекі Режиміне қарсы күреске қатысты.

Ширазидің фәтуасы және концессияның бұзылуы

1891 жылы желтоқсанда Иранның ең маңызды діни қайраткері, маржаи тақлид Мирза Ширази былай деп фәтва шығарды: «Мейірімді, Рақымды Алланың атымен! Бүгін темекінің екі түрін де, қандай болса да пайдалану – заманның имамына қарсы соғыс жариялаумен тең. Он екілік шиизмдегі маңызды тұлға – жасырын имамға сілтеме жасау арқылы Ширази Режиге қарсы тұру үшін бар күшін салып, ең қатаң тіл қолданғанын көрсетті. Бастапқыда фәтваның заңдылығына күмән келтірілді, бірақ кейін Ширази бұл мәлімдемені растады. Тегеран тұрғындары темекі шегуден бас тарды, ал бұл жаппай наразылық көршілес провинцияларға тарады. Иран саудагерлері елдегі негізгі базарларды жауып, ынтымақ танытты. Темекіге қарсы бойкот кеңейген сайын, Насир әл-Дин шах және премьер-министр Амин әл-Сұлтан азаматтық соғысқа ұшыраған жағдайда Ресейдің араласуынан қорқып, халық қозғалысын тоқтатуға шамалары келмеді. Фәтва шығар алдында Иранда темекі өте кең таралған еді, оны мешіттерде де қосып, барлық жерде шегетін. Еуропалық бақылаушылар «ирандықтардың көпшілігі наннан гөрі темекіні қалайтынын, ал Рамазан айында ораза ашқанда бірінші болып темекілерін жағатынын» айтты. Темекінің танымал болуына қарамастан, діни тыйым өте тиімді болды, сондықтан Каджар хареміндегі әйелдер темекі шегуді тоқтатты, ал оның қызметшілері оған су құбырын дайындаудан бас тартты. 1892 жылдың қаңтарында шах, британ үкіметінің «Императорлық темекі компаниясын қолдаудан бас тартқанын» көрген соң, келісімді жойды. 1892 жылдың 26 қаңтарында «Тегерандағы дауысшы шейх Ширази фәтваны кері алғанын жариялады».