Кіріспе

Саясаткер Хасан Әли Шах (حسن علی شاه; 1804–1881), Аға Хан I (آقا خان اوّل) деп белгілі, Низари исмаилилерінің 46-шы имамы болды. Ол Кирман облысының әкімі және Иранда, кейіннен Үндістан субконтинентіндегі көрнекті басшы болды. Ол «Аға Хан» атағын алған алғашқы Низари имамы еді.

Жас шағы мен отбасы

Имам Хасан Әли Шах 1804 жылы Иранның Кахак қаласында 45-ші исмаили имам Шах Халил Алла III және ақын, сонымен қатар Ни‘мат Аллахи суфисі Мұхаммед Садик Махалатидің (1815 жылы қайтыс болған) қызы Биби Саркара отбасында дүниеге келді. Шах Халил Алла 1815 жылы Яздке көшті, бұл, әлдебір себеппен, оның үнділік ізбасарларының қауіпсіздігі үшін болды. Олар өз имамдарымен кездесу үшін Персияға сапар шегетін, ал Язд Кахақтан оларға жақын және қауіпсіз жер болатын. Ал оның әйелі мен балалары (Хасан Әлидің ішінде) Махаллат (Махаллат) аймағындағы отбасылық иеліктерден түскен табысқа сүйеніп, Кахақта өмір сүруін жалғастырды. Екі жыл өткен соң, 1817 жылы Шах Халил Алла Яздде оның ізбасарлары мен жергілікті дүкеншілер арасындағы төбелес кезінде қаза тапты. Оның орнын үлкен ұлы Хасан Әли Шах, сонымен қатар Мұхаммед Хасан деп те аталған, 46-шы имам болды. Жас имам мен оның анасы Құмға көшті, бірақ олардың қаржылық жағдайы нашарлады. Жесір әйел күйеуінің өлімі үшін әділдік іздеу үшін Тегерандағы Каджар сотына жүгінуге шешім қабылдады және, ақыры, сәтті болды. Шах Халил Алланың өліміне қатысқандар жазаланды. Ғалымдардың айтуынша, парсы патшасы Фатх Али Шах өзінің қызы Сарв-и-Жахан Ханумды жас имам Хасан Әли Шахқа үйлендіріп, Махаллат аймағындағы жерлерді қалыңдық ретінде берді. Фатх Али Шах Хасан Әли Шахты Құмның губернаторы етіп тағайындады және оған "Аға Хан" деген құрметті лақап берді. Осылайша "Аға Хан" атағы олардың отбасына кірді. Хасан Әли Шах Аға Хан Махалати ретінде танылды, ал Аға Хан атағы оның ұрпақтарына мұрагерлікпен берілді. Аға Ханның анасы кейін Үндістанға көшіп, 1851 жылы қайтыс болды. Фатх Али Шахтың 1834 жылы қайтыс болуына дейін имам Хасан Әли Шах тыныш өмір сүрді және Каджар сотында жоғары құрметке ие болды.

Керманның губернаторы

Мұхаммед Шах Қажар атасы Фатх Али Шахтың тағына отырғаннан кейін көп ұзамай, 1835 жылы Имам Хасан Али Шахты Керманның губернаторы етіп тағайындады. Сол кезде Керманды Қажар тағына талапкер болған Шужа әл Салтананың бүлікші ұлдары басып алып жатқан. Аймаққа ауғандар да жиі шабуыл жасап тұратын. Хасан Али Шах Керман, сондай-ақ Бам және Нармаширде тәртіпті қалпына келтірді, олар да бүлікшілердің қолында болған еді. Хасан Али Шах жетістіктері туралы Тегеранға есеп жіберді, бірақ еңбегі үшін ешқандай сыйлық алмады. Қажар үкіметіне көрсеткен қызметіне қарамастан, 1837 жылы Хасан Али Шах Керман губернаторы лауазымынан алынды. Ол келгеннен кейін екі жыл өтпей, оның орнына Мұхаммед Шах Қажардың кіші інісі Фирүз Мирза Нусрат әл Даула тағайындалды. Лауазымынан алынуын қабылдамай, Хасан Али Шах әскерімен Бам қаласына қайтты. Екі ағасымен бірге үкімет әскеріне қарсы тұруға дайындалды. Ол шамамен он төрт ай бойы Бамда қоршауда болды. Қарсылықтың мәнісіз екені анық болған соң, Хасан Али Шах ағаларының бірін Ширазға, Фарс губернаторымен келісу үшін жіберді. Губернатор араласуынан кейін Хасан Али Шах беріліп, Бам цитаделінен шықты, бірақ оны екі рет алдады. Оны тұтқындап, мүлкін тонап алды. Хасан Али Шах пен оның туыстары Керманға жіберіліп, сегіз ай тұтқын болып қалды. 1838 жылдың соңында Тегеранға баруға рұқсат алды, онда ол шаһқа жағдайын түсіндіре алды. Шаһ оны Махаллатқа аман-есен оралу шартымен кешірді. Хасан Али Шах Махаллатта екі жылдай тұрды. Ол Махаллатта әскер жинады, бұл Мұхаммед Шахты алаңдатты. Шаһ Хасан Али Шах туралы хабарлардың рас екенін білу үшін Махаллаттың жанындағы Делижанға келді. Хасан Али Шах сол кезде аң аулауда болды, бірақ ол хажға бару үшін монархтан рұқсат сұрап, хабаршы жіберді. Рұқсат берілді, Хасан Али Шахтың анасы мен бірнеше туыстары Наджафқа және оның ата-бабалары, шиит имамдарының қабірлері орналасқан Ирактың басқа да қасиетті қалаларына жіберілді. Махаллаттан кетіп бара жатып, Хасан Али Шах өзін Керманның губернаторы етіп тағайындайтын хаттармен жабдықталды. Ағалары, немерелері, басқа туыстары және көптеген ізбасарларымен бірге ол Яздке кетіп, жергілікті ізбасарларымен кездесуді жоспарлады. Хасан Али Шах оны Керманның губернаторы лауазымына қайта тағайындау туралы құжаттарды Язд губернаторы Бахман Мирза Баха әл Даулаға жіберді. Бахман Мирза Хасан Али Шахқа қалада тұруды ұсынды, бірақ Хасан Али Шах бас тартты, Язд маңында тұратын ізбасарларын көруге барғысы келгенін айтты. Хаджжи Мирза Ақаси Бахман Мирзаға Хасан Али Шахтың құжаттарының жалған екенін хабарлау үшін хабаршы жіберді. Бахман Мирза жеңілгеннен кейін Бахман Мирза мен Хасан Али Шах арасында шайқас болды. Хасан Али Шах Шахр-е Бабаққа жеткенге дейін басқа да шайқастарда жеңіске жетті, ол Керманды басып алу үшін өзінің базасы ретінде пайдалануды жоспарлаған. Шахр-е Бабаққа келген кезде жергілікті губернатор афғандарды қаладан қуу науқанына қатысып жатқан еді, Хасан Али Шах оған қосылып, афғандарды берілуге мәжбүр етті. 1841 жылдың наурыз айынан кейін Хасан Али Шах Керманға аттанды. Ол Даштаб маңында 4000 адамнан тұратын үкіметтік күшті жеңіп, Бамда тоқтағанға дейін бірнеше жеңіске жетті. Бірақ 24000 адамнан тұратын үкіметтік күш Хасан Али Шахты Бамнан Балучистан шекарасындағы Риганға қашуға мәжбүр етті, онда ол шешуші жеңіліске ұшырады. Хасан Али Шах ағаларымен және көптеген сарбаздарымен, қызметшілерімен бірге Ауғанстанға қашуға шешім қабылдады.

Ауғанстан

Ираннан қашып, Хасан Әли Шах 1841 жылы Ауғанстанның Кандагар қаласына келді. Бұл қала 1839 жылы Бірінші ағылшын-ауған соғысында ағылшын-үнді әскері басып алған еді. Хасан Әли Шах пен британдықтар арасында жақын қарым-қатынас орнады, ол Бірінші ағылшын-ауған соғысының (1838–1842) соңғы жылдарымен сәйкес келді. Ол келгеннен кейін Хасан Әли Шах сэр Уильям Макнагтенге хат жазып, Гератты басып алып, британдықтардың атынан басқару жоспарларын талқылады. Ұсыныс мақұлданғандай болғанымен, Дост Мұхаммедтің ұлы Мұхаммед Ақбар ханның көтерілісі британдықтардың жоспарларын күйретіп, 1842 жылдың қаңтарында Кабулдан қайтып келе жатқанда Гандамақта британдық үнді гарнизонын жеңіп, құртты.

Синд

Хасан Әли Шах көп ұзамай Синдке аттанды, онда ол британдықтарға тағы да қызметтер көрсетті. Британдықтар Синдті аннексиялауға қол жеткізді және осы қызметтері үшін Хасан Әли Шах генерал Чарльз Джеймс Непьерден, Синдті жаулап алған британдық генералдан, жыл сайын 2000 фунт стерлинг мөлшерінде зейнетақы алды, олардың арақатынасы жақсы болған еді.

Бомбей

1844 жылғы қазан айында Хасан Әли Шах Синдтен Бомбей президенттігіндегі, Британдық Үндістандағы Бомбей қаласына Кютч және Катхиавар арқылы өтіп, сол аймақтағы ізбасарларының қауымдарын аралады. 1846 жылғы ақпанда Бомбейге келгеннен кейін, Парсы үкіметі оны Үндістаннан экстрадициялауды талап етті. Британдықтар бас тартты және Хасан Әли Шахтың резиденциясын Калькуттаға көшіруге келісті, онда оған Парсы үкіметіне қарсы жаңа шабуылдар жасау қиындай түсер еді. Британдықтар Хасан Әли Шахтың Парсыға қауіпсіз оралуына келісті, бұл оның өзінің тілегіне сәйкес болды. Үкімет Хасан Әли Шахтың Белужистан мен Кирман арқылы өтуден аулақ болуын және Махаллатта бейбіт тұруын талап етіп, оның оралуына келісті. Хасан Әли Шах 1847 жылғы сәуір айында Калькуттаға кетуге мәжбүр болды және Мұхаммед Шах Қажардың қайтыс болғаны туралы хабар алғанға дейін сонда қалды. Хасан Әли Шах Бомбейге кетті, ал британдықтар оның Парсыға оралуына рұқсат алуға тырысты. Оның кейбір жерлері туыстарының бақылауына қайтарылса да, қауіпсіз оралуына мүмкіндік болмады, сондықтан Хасан Әли Шах Үндістанда тұрақты түрде тұруға мәжбүр болды. Үндістанда болған кезде Хасан Әли Шах британдықтармен тығыз қарым-қатынасын жалғастырды, тіпті Уэльс принці (болашақ король Эдуард VII) Үндістанға мемлекеттік сапармен келгенде оны көріп қалды. Британдықтар Хасан Әли Шахты «Сіздің Ұлылығыңыз» деп атауға бастады. Хасан Әли Шах маңызды мұсылман қауымының рухани басшысы ретінде Британдық Үндістанда британ үкіметінен қорғау алды.

Ходжаны қайта қабылдау және дау

Оның Үндістандағы Ходжа Исмаили ізбасарларының басым көпшілігі оны жылы қарсы алды, бірақ Имамның келуімен беделін жоғалтып алатынын сезінген бірқатар наразы мүшелер, қауымдық мүлікті бақылауда ұстап тұруды қалады. Осы себепті Хасан Али Шах қауым мүшелерінен өзіне және исмаилилік исламға адалдық серт беруді шешті. Қауым мүшелерінің көпшілігі Хасан Али Шах шығарған, исмаилилердің амалдары мен дәстүрлерін баяндайтын құжатқа қол қойды, бірақ наразы Ходжалардың бір тобы таңқаларлық түрде, қауым әрқашан сүнни болғанын мәлімдеді. Бұл топ Бомбей қаласында жиналған Ходжалардың бірауыздан дауысымен қауымнан қуылды. 1866 жылы осы наразылар Бомбей жоғары сотына Хасан Али Шахқа қарсы сотқа шағымданып, Ходжалар бастапқыда сүнни мұсылмандары болғанын талап етті. Бұл іс, көбінесе Ага Хан ісі деп аталады, және оны сэр Джозеф Арнульд қарады. Сот отырысы бірнеше аптаға созылды, оған Хасан Али Шахтың өзі де куәлік берді. Қауымның тарихын зерттегеннен кейін, Арнульд судья талапкерлерге қарсы, Хасан Али Шах және басқа да айыпталушылардың пайдасына нақты және толық шешім шығарды. Бұл шешімнің маңыздылығы Ходжалардың Шиа Низари Исмаилилері қауымы ретіндегі мәртебесін және Хасан Али Шахтың осы қауымның рухани жетекшісі ретіндегі мәртебесін заңды түрде бекіткендігінде болды. Осыдан кейін Хасан Али Шахтың билігіне ешқандай күдік тудырылмады.

Соңғы жылдар

Хасан Әли Шах өмірінің соңғы жылдарында Бомбей қаласында тұрды, кейде Пунеге барып тұратын. Иран ақсүйектерінің дәстүрін сақтай келе, ол жоғары сапалы жылқы шаруашылығын ұстады және Бомбей ат жарыс жолында белгілі бір тұлғаға айналды. Хасан Әли Шах алпыс төрт жылдық имаматтан кейін 1881 жылдың сәуір айында қайтыс болды. Ол Бомбейдің Мазагаон ауданындағы Хасанабадта арнайы салынған мазарда жерленді. Оның үш ұлы мен бес қызы қалды. Хасан Әли Шахтан кейін оның үлкен ұлы Ақа Әли Шах имамдыққа ие болды, ол ІІ Ага Хан атанды.