Кіріспе

Француз психологы, IQ тестісін жасаушы (1857–1911)

Альфред Бине (binɛ; 8 шілде 1857 – 18 қазан 1911), туған Alfredo Binetti, алғашқы практикалық IQ тестісін – Бине-Симон тестісін ойлап тапқан француз психологы. 1904 жылы Франция Білім министрлігі психолог Альфред Бинеден қалыпты сабақтан тиімді оқымайтын оқушыларды анықтап, оларға қосымша жұмыс беру үшін әдіс әзірлеуді сұрады. Өзінің әріптесі Теодор Симонмен бірге Бине 1908 және 1911 жылдары тестісінің жаңа редакцияларын жариялады, соңғысы оның өлімінен аз бұрын жарық көрді.

Білім және ерте мансап

Бине Ницца қаласында Альфредо Бинетти болып дүниеге келді, ол 1860 жылы Екінші француз империясының аннексиясына дейін Сардиния Корольдігінің бір бөлігі болды. Бине Париждегі құқық мектебінде оқып, 1878 жылы диплом алды. Ол сонымен қатар Сорбоннада физиологияны оқыды. Оның алғашқы ресми лауазымы 1883 жылдан 1889 жылға дейін Париждегі Сальпетриер ауруханасындағы неврологиялық клиникада зерттеуші болып жұмыс істеу болды. Содан кейін Бине 1891 жылдан 1894 жылға дейін Сорбоннадағы эксперименталды психология зертханасының зерттеушісі және директорының орынбасары қызметін атқарды. 1894 жылы ол 1911 жылға дейін (өліміне дейін) зертхана директоры болып тағайындалды. Бине Париждегі Ұлттық кітапханада психологиялық мәтіндерді оқып, өзін-өзі тәрбиеледі. Көп ұзамай ол Джон Стюарт Миллдің идеяларына қызығушылық танытты, ол интеллект операцияларын ассоциация заңдарымен түсіндіруге болатынына сенді. Бине ақырында осы теорияның шектеулерін түсінді, бірақ Миллдің идеялары оның жұмысына әсер етуді жалғастырды. 1883 жылы Бине Шарль Феремен танысты, ол оны Париждегі Ла Сальпетриер клиникасының директоры Жан Мартин Шаркоға таныстырды. Шарко оның ұстазы болды, ал Бине өз кезегінде клиникадағы оның неврологиялық зертханасында жұмыс істеді. Бине қызмет еткен кезде Шарко гипнозбен тәжірибелер жүргізді және Шарконың ықпалымен Бине осы саладағы жұмысы туралы төрт мақала жариялады. Бине Шарконың ұстанымын белсенді түрде қолдады, оның ішінде әлсіз және тұрақсыз жүйке жүйесіне ие адамдар гипнозға бейім екендігіне сенді. Алайда, Шарконың қорытындылары кәсіби сараптамадан өте алмады, сондықтан Бине ұстазын қолдағандығы үшін қателік жасағанын мойындауға мәжбүр болды. Дегенмен, ол өзінің атын халықаралық деңгейде таныстырды, мысалы, Мортон Принс 1904 жылы «білімсіз автоматизмдегі белгілі бір мәселелер Германиядағы Брюер мен Фрейдтің, Францияда Джанет пен Альфред Бинеттің есімдерімен әрқашан байланысты болады» деді. Гипнозға қатысуы кәсіби мойындауға қол жеткізе алмағаннан кейін, ол 1885 және 1887 жылдары туған екі қызы Маргарита мен Элис туылғаннан кейін балалардың дамуын зерттеуге көшті. Бине Алисаны субъективист, ал Маргаританы объективист деп атады, Карл Юнгтің психологиялық типтеріне күткендей интроспекция және экстерноспекция тұжырымдамаларын дамытты. Бергин мен Цизек (2001) бұл жұмыстың Жан Пиажеге әсер еткенін болжайды, ол кейіннен 1920 жылы Бинеттің әріптесі Теодор Симонмен бірге оқыды. Бинеттің қыздарымен бірлескен зерттеулері оған интеллект туралы түсінігін одан әрі жетілдіруге көмектесті, әсіресе назар аудару қабілеті мен интеллектуалды дамудағы ұсыныс маңыздылығын анықтады. Бинеттің кең ауқымды зерттеу қызметіне және көптеген жарияланымдарына қарамастан, бүгінде ол интеллект саласына қосқан үлесімен ең көп танымал. Бұл оның ірі университетпен байланысы болмауының салдары деп саналады. Қазіргі кезде ол физикалық химиядағы және ферменттанудың пайда болуындағы, сондай-ақ ақыл-ой шаршауының нәжіс құрамына тигізетін әсері туралы еңбектерімен танымал.

Кейінгі мансабы және Бинет-Саймон сынағы

1899 жылы Бинеден Баланың психологиялық зерттеулері жөніндегі еркін қоғамға мүше болуды сұрады. Француз білім беруі он тоғызыншы ғасырдың соңында күрт өзгерді, себебі алты жастан он төрт жасқа дейінгі балалардың мектепке баруын міндетті ететін заң қабылданды. Бине мүше болған бұл топ балаларды ғылыми тұрғыдан зерттеуді бастауға үміттенді. Бине және қоғамның көптеген басқа мүшелері Ақыл-ойы кемістігі бар балалар жөніндегі комиссияға тағайындалды. "Оқу қабілеті нашар деп саналатын балаларға арнайы сыныпқа жіберу үшін қандай тесттер беру керек?" деген сұрақ туды. Бине өзінің міндеті ретінде қалыпты баланы қалыпты емес баладан ажырататын айырмашылықтарды анықтауды және оларды өлшеуді қойды. "Зиялылықты тәжірибелік зерттеу" (L'Etude experimentale de l'intelligence) кітабында ол өзінің әдістерін сипаттады, ол 1903 жылы жарық көрді. Кітап жарықтанғаннан кейін көп ұзамай, Теодор Саймон есімді жас медицина студентінің көмегімен қосымша тесттер мен зерттеулер жүргізіле бастады. Саймон бірнеше жыл бұрын өзін Бинеттің ғылыми көмекшісі ретінде ұсынған және онымен Бинеттің атымен аталған, ақыл-ой тестілерінде жұмыс істеген. 1905 жылы ақыл-ойының деңгейін өлшеуге арналған жаңа тест енгізілді және ол жай ғана Бине-Саймон шкаласы деп аталды. 1908 жылы олар шкаланы қайта қарады, тесттерді алып тастады, өзгертті, жаңаларын қосты және оларды үштен он үш жасқа дейінгі жас деңгейлеріне қарай орналастырды. 1904 жылы француздық балалар психологиясы жөніндегі кәсіби топ, La Société Libre pour l'Etude Psychologique de l'Enfant, француз үкіметінен ақыл-ойы кемістігі бар балаларды оқыту жөніндегі комиссияны тағайындауды сұрады. Комиссияға баламалы білім беруді қажет ететін оқушыларды анықтау үшін механизмдер жасау тапсырылды. Бине осы топтың белсенді мүшесі болғандықтан, өзінің ақыл-ойының шкаласын жасауға серпін алды. Бине мен Саймон тарихи түрде Бине-Саймон шкаласы деп аталатын нәрсені жасағанда, әртүрлі жастағы балалардың қабілеттерін көрсететін әртүрлі тапсырмаларды қамтыды. Бұл тапсырмаларды таңдау процесі олардың көп жылдық тәжірибеде балаларды бақылауына және бұрын жарияланған зерттеулеріне негізделген. Олар өздерінің өлшеуін 50 баладан, яғни әр жас тобынан 10 баладан тұратын үлгіде сынады. Олардың зерттеуіне қатысқан балалар мектеп мұғалімдері тарапынан олардың жасына сәйкес орташа деңгейдегі балалар ретінде таңдалды. Бұл нормативтік шкаланың мақсаты, кейін екі рет қайта қаралып, қатаң стандарттар қолданылды, балалардың ақыл-ой қабілеттерін олардың құрбыларымен салыстыру болды. Биненің өзінің өлшемінің жаңа қолданылуына қарсы шықпауына қатысты сұраққа жауап бергенде, Сиглер Бине Франциядан тысқары жерлерге ешқашан сапарламағанын және кәсіби ұйымдарға қатыспағанын атап өтті. Ол балаларды көп зерттеді. Оның тәжірибелік қатысушылары 3-тен 18 жасқа дейінгі балаларды қамтыды. Бине 1911 жылы қайтыс болғанға дейін Бине-Саймон шкаласының үшінші нұсқасын жариялады. Бине-Саймон шкаласы бүкіл әлемде өте танымал және қазір де танымал, себебі оның кең әдебиетке ие болуына және оны қолданудың салыстырмалы түрде оңай болуына байланысты. Оның қайтысынан бері көптеген адамдар Бинеттің есімін құрметтеді, бірақ екеуі ерекше көзге түсті. 1917 жылы Баланың психологиялық зерттеулері жөніндегі еркін қоғам, 1899 жылы Бине мүше болған және оның ақыл-ой тестін әзірлеуіне түрткі болған, атақты психологтың құрметіне өз атын La Société Alfred Binet деп өзгертті. Екінші құрмет 1984 жылы Science 84 журналы Бине-Саймон шкаласын ғасырдың ең маңызды жиырма жаңалықтарының бірі деп таңдағанда болды. Ол жыныстық мінез-құлықты зерттеді, киім-кешек сияқты адам емес заттарға жыныстық қызығушылық танытатын адамдарды сипаттау үшін "эротикалық фетишизм" терминін қолданды және бұл Фрейдтің болжамдары бойынша ерте әсерлердің салдарымен байланысты. 1904 және 1909 жылдар аралығында Бине драматург Андре де Лордпен бірге Гранд Гвиньол театры үшін бірнеше пьеса жазды. Сонымен қатар ол сол кездегі Париждегі ең танымал хиромант Валентин Денкоустың қабілеттерін зерттеді.

Бине және шахмат

Бине шахматшылардың көздері байланғанда қаншалықты жақсы ойнайтынын анықтау үшін бірқатар тәжірибелер жасады. Ол шахмат шеберлерінің тек бір бөлігі ғана есте сақтап ойнай алатынын, ал азасы бірнеше ойынды бір уақытта тақтаға қарамай ойнай алатынын тапты. Кейбір ойыншылар фигуралардың орнын есінде сақтау үшін нақты шахмат жиынтығының көшірмесін көзге елестетер еді, ал басқалары ойынның абстрактілі схемасын көріп тұратын. Бине ерекше жад жетістіктері, мысалы, соқыр шахмат ойнау, түрлі есте сақтау формаларын қабылдайды деген қорытындыға келді. Ол өз тәжірибелерін "Psychologie des grands calculateurs et joueurs d'échecs" (Париж: Hachette, 1894) атты кітабында сипаттады.