Кіріспе

Эдинбург қалалық кеңесшісі және қарақшы (1741–1788)

Уильям Броди (28 қыркүйек 1741 – 1 қазан 1788), көбінесе Диак Броди деген атағымен танымал, шотланд шкаф жасаушысы, сауда гильдиясының диаконы және Эдинбург қалалық кеңесшісі болған. Ол, ішінара қызығу үшін, ішінара құмар ойындарына қаржы жинау үшін, үйге заңсыз кірушінің құпия өмірін салған.

Өмір

Уильям Броди – Эдинбургтегі Сауда Конгресінің төрағасы Фрэнсис Бродидің ұлы. Әкесінің жоғары лауазымы Уильямға 1781 жылға қарай Райттер мен Мұрагерлердің диаконы болуға мүмкіндік берді. 1774 жылы Бродидің анасы олардың Эдинбургтегі үйіндегі үй шаруашылығының басшысы ретінде тіркелген. Отбасы (Уильям және оның бауырлары) Лаунмаркетте «жасаушылар мен жерлеушілер» ретінде тізімделген. 1787 жылы Уильям Броди Бродидің жақын жерінде тұратын жасаушы ретінде жалғыз тіркелген. Үй 1570 жылы Эдинбург магистраты Уильям Литтлмен ашық алаңның оңтүстік-шығыс жағында салынған. Бұл жақын жер 18-ғасырға дейін Литтлдің жақыны деп аталды. Эдинбургте «жақсартулар» жасалғаннан кейін, сарай 1835 жылы бұзылып, қазір Виктория террасасымен жабылған (кейінірек Бродидің шеберханалары мен ағаш қоймасы, жақын жердің төменгі бөлігінде орналасқан, Джордж IV көпіріндегі Тегін Кітапхана Орталық Кітапханасының негізіне жол берді). Күндіз Броди – құрметті саудагер және Эдинбургтегі жасаушылардың корпорациясының диаконы (президенті) болды, ол Эдинбургтегі жиһаз жасау кәсібін бақылады, бұл оны қалалық кеңестің мүшесі етті. Оның жиһаз жасау жұмысының бір бөлігі құлыптар мен басқа да қауіпсіздік механизмдерін орнату және жөндеуді қамтыды. Ол Эдинбургтің ақсүйектерімен қарым-қатынас жасап, ақын Роберт Бернс және суретші Генри Раебурнмен танысты. Ол Эдинбург Кейп Клубының мүшесі болды және «Сэр Ллюид» деген псевдониммен танылды. Бірақ түнімен Броди үйді бұзушы және ұрыға айналды. Ол күндізгі жұмысын клиенттерінің қауіпсіздік механизмдері туралы білім алу және олардың кілттерін балауыз көшірмелері арқылы көшіру үшін пайдаланды. Қаланың ең танымал құлыпшысы ретінде Броди Эдинбург қоғамының ең бай мүшелерінің үйлерінде жұмыс істеуге шақырылды. Ол адал емес жолмен тапқан ақшасын құмар ойындарға және екі әйелден бес баласының күтімін қамтамасыз ету үшін пайдаланды, олар бір-бірін танымады және қалада белгілі болған жоқ. Ол өзінің қылмыстық мансабын 1768 жылы банк есігінің кілттерін көшіріп, 800 фунт стерлинг ұрлаған кезде бастады, бұл бірнеше жылға шаруашылықты ұстауға жеткілікті болды. 1786 жылы ол үш ұрыдан тұратын топты жалдады: Джон Браун, жеті жылға сотталған ұры; Беркширден келген Джордж Смит, Коугейтте азық-түлік дүкенін жүргізген құлыпшы; және Эндрю Эйнсли, аяқ киім жасаушы. 1785 жылы Броди кешкісін Флешмаркет Клоуздағы Мистер Кларкқа тиесілі тавернада құмар ойнады. Бірақ оның қоғамдағы беделі жоғары болды, сондықтан 1788 жылдың жазында ол Жоғарғы Соттың қазылар алқасының мүшесі болып сайланды.

Тұтқындау және сотталу

Броддидің құлдырауына әкелген оқиға 1788 жылдың 5 наурызында, ол Канонгейттегі Чесселс-корттағы акциз кеңсесіне қарулы шабуыл ұйымдастырған кезде басталды. Ол бұрынғы сапарда мақтамен кілтті көшіріп алып, кейін кілт жасап, есікті ашқан болатын. Броддиге Смит, Эйнсли және Браун ілесіп жүрді. Барлығы қара киім киген, ал Броди мен Браунның әрқайсысының қолында кремнийлі мылтықтар болды. Шабуыл шамамен сағат 8-де басталды. Броди көңілді күйде болды және «Жақпастар операсы» әнін шырқады. Олар акциз кеңсесі жабық болғанымен, түнгі күзетші сағат 10-ға дейін келмейтінін білген. Чесселс-кортқа жеткенде, Эйнсли сыртта күзеттікке тұрды. Жоспар Джеймс Бонардың күтпеген жерден сағат 20:30-да кеңсеге оралуымен бұзылды. Топ бар болғаны 16 фунт стерлингпен қашып кетті. Броди үйге асығып, қарапайым киімдерін киіп, Либертонс-Уайндтағы сүйіктісі Жан Уатттың үйіне барды, алиби жасауға тырысты. Сол түні Браун бұрынғы тонаудан кейін ұсынылған Корольдік кешірім алу үшін билік органдарына жүгінді және Смит пен Эйнслидің есімдерін айтты (алғашқыда Бродидің қатысы туралы ештеңе айтпады). Браун сондай-ақ билік органдарына Солсбери жартасының түбінде тас астында жасырылған кілттердің көшірмелерін көрсетті. Смит пен Эйнсли тұтқындалды, ал келесі күні Броди түрмеде оларды көруге тырысты, бірақ рұқсат алмады. Эдинбургтен кету керектігін түсінген Броди оңтүстікке қарай сапар шегіп, 18 күнде Доверге жетті, оны Джордж Уильямсон, Корольдің хабаршысы, тығыз қуып жетеді. Уильямсон сол жерде оның ізінен қалды. Содан кейін Броди Лондонға қайтып, 23 наурызға дейін сонда болды. Одан кейін ол Джон Диксон деген атпен Лейт кемесі «Эндеворға» отырды. «Эндевор» Эдинбургке қайтып бара жатқанда, Броди кемені басқа бағытқа бұрып, оны Голландияның Флашинг қаласында түсіріп алды, содан кейін Остендке жол тартты. Алайда, кемеде ол Геддес мырзаға Эдинбургтегі Кантс-Клоуздағы тағы бір сүйіктісіне жеткізу үшін бірнеше хат тапсырды. Геддес күдікпен қарап, хаттарды Эдинбургтегі билік органдарына берді. Уильямсон қуып жете беруін жалғастырып, Бродиді Амстердамда тауып алды, ол АҚШ-қа қашуды жоспарлап отырды. Броди сот үшін Эдинбургке қайтарылды. Броди мен Смиттың соты 1788 жылдың 27 тамызында басталды. Бастапқыда Бродиге қарсы айғақталған нақты дәлел болмады, бірақ оның қылмыстық құралдары (көшірілген кілттер, маскировка және мылтықтар) оның үйінен және шеберханасынан табылды. Алайда, Браун мен Эйнсли берген куәліктер, олар Корольдік куәгер болуға көндірілген, сонымен қатар Броди қашып жүрген кезде жазған хаттарындағы өзін-өзі айыптаған сөздерінің арқасында қазылар Броди мен Смитты кінәлі деп тапты. Броди мен Смит 1788 жылдың 1 қазанында 40 мың адамның алдында, оның ішінде Бродидің 10 жасар қызы Сесилдің де алдында, Ескі Толбутта, Хай-стритте асылды. Жанындағы Сент-Джайлз соборының қоңырауы соғылғанда, арқанның ұзындығы үш рет түзетілді. Бір аңыз бойынша, Броди ажалдан сақтану үшін болат жаға мен күміс түтік киген. Ол мәйітін тез алып кету үшін дарға асушыға пара беріп, кейін қайта тірілтуді үміттенген. Егер олай болса, жоспар сәтсіз аяқталды. Броди Эдинбургтегі Чапел-стриттегі Сент-Кутберт шіркеуінің зиратының солтүстік-шығыс бұрышында белгісіз қабірге жерленді. Алайда, оның Парижде көрінгендігі туралы әңгімелер кейін тарады, оның өлімнен құтылу жоспары туралы әңгімеге қосымша жариялылық әкелді.

Мәдени сілтемелер

Көпшілік арасында таралған аңыз бойынша, Дикон Броди Эдинбургте алғашқы дарғанатты салған және оның алғашқы құрбаны болған. Алайда, Уильям Ругхед «Classic Crimes» кітабында зерттеулер нәтижесінде, Дикон жобаға қатысқан болса да, «ол оны салған жоқ, сондай-ақ оның тапқырлығының арқасында алғашқы пайда көруші де болған жоқ» деп мәлімдейді. Роберт Луис Стивенсон, оның әкесі Дикон Броди жасаған жиһазға ие болған, «Дикон Броди немесе Екі өмір» (Deacon Brodie, or The Double Life) атты пьеса жазды (У. Э. Хенлимен бірге), бірақ ол сәтті болмады. Дегенмен, Стивенсон Бродидің құрметті сырт бейнесі мен оның нағыз мінезі арасындағы қарама-қайшылыққа қызығушылық танытты, және осы парадокс оны 1886 жылы жарияланған «Доктор Джекилл және мистер Хайдтың ерекше жағдайы» (Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde) повесін жазуға шабыттандырды. Дикон Броди Эдинбургтің Корольдік миліндегі сол аттас пабта еске алынады, ол Лаунмаркет пен Банк көшелерінің бұрышында орналасқан және Моундқа қарай жетеді. Сондай-ақ, оның отбасының үйі мен шеберханасы орналасқан Корольдік мильден ажырап жатқан «Бродидің көшесі» (Brodie's Close) деп аталатын шағын көше бар. Тағы екі паб оның есімін алып жүр, біреуі Нью-Йорк қаласында, әйгілі Батыс жағындағы 46-шы көшедегі мейрамханалар қатарының оңтүстік жағында, Сегізінші және Тоғызыншы авенюлер арасында, ал екіншісі Оттавада, Канадада, Элгин және Купер көшелерінің бұрышында. «Жан Броди ханымның гүлденген шағы» (The Prime of Miss Jean Brodie) романының басты кейіпкері Дикон Бродиден тараған екенін айтады. Оның екі өмірі оның екіжүзділігінің және өзіне-өзі салған жазасының метафорасы болып табылады. Роман пьеса, фильм және телесериал түрінде бейімделді. 1989 жылы Эдинбургтік «Goodbye Mr Mackenzie» рок-тобы «Here Comes Deacon Brodie» әнін жазып, оны «The Rattler» хитінің B жағына қосты. BBC One телеарнасының «Screen One» драма антологиясының «Дикон Броди» эпизодында Билли Коннолли Броди рөлінде ойнады, ол 1997 жылдың 8 наурызында көрсетілді және Эдинбургте түсірілді. 1976 жылдан 1989 жылға дейін Дикон Броди Корольдік мильдегі Эдинбург балауыз музейінің «Үрейлер палатасы» бөліміндегі экспонат болды.