Кіріспе

15-16 ғасырдағы португалдық саяхатшы және дипломат

Перу да Ковилья (ˈpeɾu ðɐ kuviˈʎɐ̃; шамамен 1460 – 1526 жылдан кейін), кейде Перу де Ковильяо деп те жазылады, португалдық дипломат және саяхатшы. Ол Бейрадағы Ковилья қаласында дүниеге келген. Жастық шағында Кастилияға барып, Медина Сидонияның 2-ші герцогы Энрике де Гусманның інісі Дон Хуан де Гусманның қызметіне түскен. Кейін Кастилия мен Португалия арасында соғыс басталғанда, ол өз еліне қайтып, Португалияның Афонсу V-і және оның мұрагері Жоау II-ге қызмет етті, алдымен атты әскер, содан кейін жаяу әскер болып. 1487 жылы ол құрлықпен Үндістанға сапар жасап, үндістермен және арабтармен сауда мүмкіндіктерін зерттеді, соңында Эфиопияға жетті. Оның толыққанды есебі Лиссабонда зор қызығушылықпен оқылды, себебі Португалия әлемдік география және сауда жолдары туралы ең толық ақпаратқа ие болған орталыққа айналды.

Шығысқа жіберілген

Ковильян – қарапайым текті болғанымен, шебер қылышкер және португал тәжінің адал қызметшісі еді. Оның араб және кастиль тілдерін жетік білуі оған Испанияда жасырын операциялар жүргізуге, ал Португалия королі Жоан II атынан Мароккода құпия келіссөздер өткізуге мүмкіндік берді. Осы табыстары корольді оны және Афонсо де Пайваны Жақын Шығысқа, сондай-ақ Азия мен Африканың іргелес аймақтарына сапарға жіберді. Бартоломеу Диаш та бір уақытта теңіз жолымен Престердің елін, Африка құрлығының соңын және Үндістанға теңіз жолын табуға аттанды. Экспедиция 1487 жылдың 7 мамырында Сантарем қаласынан басталды. Ковильян мен Пайваға Танжер епископы және екі еврей математигі – Родриго мен Моисей кеңес берді. Олар Португалия үкіметін Христофор Колумбтың ұсыныстарын қабылдамауға кеңес берген комиссияның белгілі мүшелері еді. Саяхатшыларға "әлемнің барлық елдеріне сенімхат" және Фра Мауроның картографиялық еңбектерінен алынған Жақын Шығыс пен Үнді мұхитының картасы табыс етілді. Сантаремнен олар Барселона арқылы Неапольге сапар шекті, онда олардың вексельдерін Козимо де Медичидің ұлдары төледі. Содан кейін олар Родосқа барып, араб әлемінде саудагер ретінде көрсету үшін бал қорын сатып алды. Одан кейін олар Александрияға жол тартты. Қайта оралғанда ол Пайваның Эфиопияға бара жатқан жолда қайтыс болғанын білді. Осы уақытта Португалия королі Жоан II екі португалдық еврейді – Бежа раввині Авраамды және Ламего аяқ киімшесі Хосе Сапатейроны Ковильян мен Пайваға қосымша нұсқаулар жазылған хаттармен жіберді. Король екеуіне де Лиссабонға қайтуды бұйырды, бірақ бұрын "ұлы патша Престер Жоанды көріп, оның жайлы білгеннен кейін ғана". Хосе Сапатейро арқылы Ковильян өзінің Үндістан мен Африкаға жасаған саяхаттары, Каликуттегі қант, қара бұрыш және даршын саудасы туралы байқауларымен, сондай-ақ Үндістанға теңіз жолы туралы кеңестермен жауап берді. Ол португалдықтарға Африка жағалауы мен Гвинея теңіздері бойымен оңтүстікке қарай жүзуді ұсынды. Оның айтуынша, шығыс мұхитындағы алғашқы мақсат – Мадагаскар; осы аралдан Каликутқа жетуге болады.

Эфиопия

Осы мәліметпен Хосе Португалияға оралды, ал Ковильха Бежалық Абрахаммен бірге Аден мен Ормузға тағы да барды. Соңғысында ол раввинді тастап, Арабияның басты порты Жиддаға барды және (оның көп жылдан кейін Франсиско Альвареске айтқандай) тіпті Мекке мен Мединаға дейін кірді. Ақырында Синай тауы арқылы, Эль-Тор арқылы және Қызыл теңіз арқылы Зейлаға жетті, онда ол ішкі аймаққа, Престер Джонның (Эфиопия) сарайына барды. Мұнда оны император Эскендер құрметпен қабылдады; оған жерлер мен иеліктер берілді, бірақ Эскендер оған кетуге рұқсат беруден бас тартты, ал оның ізбасарлары Ковильхаға рұқсат беруден жалтарды. Джеймс Брюстің айтуынша, Ковильха Португалияның патшасымен хат алысып, Эфиопияны "өте көп халқы бар, қуатты және бай қалаларға толы" деп сипаттаған. 1507 жылы оған Сокотра арқылы Эфиопияға жеткен Тристао да Кунья жіберген діни қызметкер Жоао Гомес қосылды. 1520 жылы Родриго де Лима басқаратын португалиялық елшілік Эфиопияға кіргенде, құрамында эфиопиялық елші Матеус және миссионер Франсиско Альварес болды. Ковильха өз отандастарын көргенде қуаныштан жылады. Ол Португалиядан кеткеніне қырық жыл, ал Эфиопияда мемлекеттік тұтқын ретінде болғанына отыздан астам жыл өткен еді. Альварес оны жақсы білетінін және оның өмірбаянын мойындау кезінде де, одан тыс уақытта да естігенін айтты, сондай-ақ оның нәрселерді көз алдында суреттеу қабілетін және христиан, мұсылман және басқа да халықтардың тілдерін ерекше білуін мақтады. Оның аудармашы ретіндегі қызметі Родриго де Лиманың елшілігі үшін өте құнды болды. Ковильха жақсы күтімде болды, бірақ өмірінің соңына дейін елден шығуға рұқсат алмады.

Мұра

Ковильханың ортағасырлық әлемдегі ауқымды саяхаттары оны қазіргі Испания, Марокко, Италия, Грекия, Египет, Судан, Йемен, Сауд Арабиясы, Үндістан, Мозамбик, Иран, Эритрея және Эфиопия мемлекеттеріне жеткізді. Бартоломеу Диастың теңіздегі табыстарымен қатар, осы сапарлар келесі португалдық экспедицияларға жол ашты, ең бастысы – 1497 жылы Васко да Гаманың Үндістанға теңіз жолын ашуы. Ковильханың Эфиопияға келгені португал-эфиопия қарым-қатынасының басталуын белгіледі, ол 1541 жылғы Эфиопия-Адал соғысында португалдықтардың тікелей араласуына ресми шақырумен аяқталды. Эфиопиядағы португалдықтардың тұрақты болуы елге иезуит миссионерлерінің келуіне әкелді, бірақ олардың халықты католицизмге көндірудегі жетістіктері әр түрлі болды. Фримона қаласындағы өріс тірегінен иезуиттер 17 ғасырда Эфиопия императорлары За Денгель мен Сусеньос I-ді дінге өткізе алды, бірақ бұл католик үкіметіне қарсы бірнеше қантөгіс көтерілістерге ұласты. 1631 жылы Сусеньос I-нің ұлы Фасилидеске тақ мұрагерлігін беруінен кейін иезуиттер елден қуылды, нәтижесінде Эфиопия мен Еуропа арасында бірнеше ғасыр бойы байланыс үзілді.