Кіріспе
Жер бедерін нақты көрсететін орташа және ірі масштабты карта.
In modern mapping, a topographic map or topographic sheet is a type of map characterized by large scale detail and quantitative representation of relief features, usually using contour lines (connecting points of equal elevation), but historically using a variety of methods. Traditional definitions require a topographic map to show both natural and artificial features. A topographic survey is typically based upon a systematic observation and published as a map series, made up of two or more map sheets that combine to form the whole map. A topographic map series uses a common specification that includes the range of cartographic symbols employed, as well as a standard geodetic framework that defines the map projection, coordinate system, ellipsoid and geodetic datum. Official topographic maps also adopt a national grid referencing system. Natural Resources Canada provides this description of topographic maps:
Other authors define topographic maps by contrasting them with another type of map; they are distinguished from smaller scale "chorographic maps" that cover large regions, "planimetric maps" that do not show elevations, and "thematic maps" that focus on specific topics. However, in the vernacular and day to day world, the representation of relief (contours) is popularly held to define the genre, such that even small scale maps showing relief are commonly (and erroneously, in the technical sense) called "topographic".
Қазіргі карта жасауда топографиялық карта немесе топографиялық парақ – бұл кең масштабты егжей-тегжейлілікпен және рельефтік нысандардың сандық бейнеленуімен сипатталатын карта түрі. Әдетте, бұл үшін тең биіктіктегі нүктелерді қосатын контур сызықтары қолданылады, бірақ тарихи түрде әртүрлі әдістер де пайдаланылған. Дәстүрлі анықтамаларға сәйкес, топографиялық картада табиғи және жасанды нысандар екіұшты көрсетілуі керек. Топографиялық түсіру жұмысы әдетте жүйелі байқауларға негізделеді және екі немесе одан көп карта парақтарынан тұратын карта сериясы түрінде жарияланады, олар бірігіп толық картаны құрайды. Топографиялық карталар сериясы карта проекциясын, координаттар жүйесін, эллипсоиді және геодезиялық деректерді анықтайтын стандартты геодезиялық негізді, сондай-ақ қолданылатын картографиялық белгілердің жиынтығын қамтитын ортақ ерекшелікті пайдаланады. Ресми топографиялық карталар ұлттық координаттық жүйені де қабылдайды. Канаданың Табиғи ресурстар министрлігі топографиялық карталарға келесі сипаттаманы береді:
In modern mapping, a topographic map or topographic sheet is a type of map characterized by large scale detail and quantitative representation of relief features, usually using contour lines (connecting points of equal elevation), but historically using a variety of methods. Traditional definitions require a topographic map to show both natural and artificial features. A topographic survey is typically based upon a systematic observation and published as a map series, made up of two or more map sheets that combine to form the whole map. A topographic map series uses a common specification that includes the range of cartographic symbols employed, as well as a standard geodetic framework that defines the map projection, coordinate system, ellipsoid and geodetic datum. Official topographic maps also adopt a national grid referencing system. Natural Resources Canada provides this description of topographic maps:
Other authors define topographic maps by contrasting them with another type of map; they are distinguished from smaller scale "chorographic maps" that cover large regions, "planimetric maps" that do not show elevations, and "thematic maps" that focus on specific topics. However, in the vernacular and day to day world, the representation of relief (contours) is popularly held to define the genre, such that even small scale maps showing relief are commonly (and erroneously, in the technical sense) called "topographic".
Басқа авторлар топографиялық карталарды картаның басқа түрлерімен салыстыра отырып анықтайды; олар үлкен аумақтарды қамтитын кіші масштабты "хорографиялық карталардан", биіктікті көрсетпейтін "планиметриялық карталардан" және нақты бір тақырыпқа бағытталған "тақырыптық карталардан" ерекшеленеді. Дегенмен, күнделікті тілде және практикада рельефті бейнелеу (контурлар) жанрды анықтайтын негізгі фактор болып саналады, сондықтан тіпті кіші масштабтағы рельефті көрсететін карталар да жиі (және техникалық мағынада дұрыс емес) "топографиялық" деп аталады.
In modern mapping, a topographic map or topographic sheet is a type of map characterized by large scale detail and quantitative representation of relief features, usually using contour lines (connecting points of equal elevation), but historically using a variety of methods. Traditional definitions require a topographic map to show both natural and artificial features. A topographic survey is typically based upon a systematic observation and published as a map series, made up of two or more map sheets that combine to form the whole map. A topographic map series uses a common specification that includes the range of cartographic symbols employed, as well as a standard geodetic framework that defines the map projection, coordinate system, ellipsoid and geodetic datum. Official topographic maps also adopt a national grid referencing system. Natural Resources Canada provides this description of topographic maps:
Other authors define topographic maps by contrasting them with another type of map; they are distinguished from smaller scale "chorographic maps" that cover large regions, "planimetric maps" that do not show elevations, and "thematic maps" that focus on specific topics. However, in the vernacular and day to day world, the representation of relief (contours) is popularly held to define the genre, such that even small scale maps showing relief are commonly (and erroneously, in the technical sense) called "topographic".
Тарих
Топографиялық карталар топографиялық зерттеулерге негізделеді. Ірі масштабта жүргізілген бұл зерттеулер топографияның ескі мағынасында топографиялық деп аталады, оларда әртүрлі биіктіктер мен жер бедері бейнеленеді. Бұл негізінен меншік және мемлекеттік шекараларды көрсететін ескі кадастрлық зерттеулерден өзгеше. Бүкіл елдің алғашқы көп парақты топографиялық карталар сериясы – «Carte géométrique de la France» 1789 жылы аяқталды. 1802 жылы Британдық Ост-Индия компаниясы бастаған, ал 1857 жылдан кейін Британдық Радж басқаруына өткен Үндістанның Ұлы тригонометриялық зерттеуі, ірі масштабта сәтті жүзеге асырылған және жүз шақырымнан астам қашықтықтағы тұсқайналардан Гималай тауларының биіктігін дәл анықтаған ерекше зерттеу болды. Топографиялық зерттеулерді әскерилер соғыс жоспарлау және қорғаныс құрылыстарын салуға көмек көрсету үшін дайындады (соның салдарынан Ұлыбританияның Ordnance Survey атауы мен тарихы қалыптасты). Сондықтан биіктік туралы ақпарат өте маңызды болды. Дамыған сайын топографиялық карталар сериясы қазіргі заманғы елдерде инфрақұрылымды жоспарлау және ресурстарды пайдаланудағы ұлттық ресурсқа айналды. АҚШ-та Ұлттық карта жасау функциясы, бұрын Армия инженерлер корпусы мен Ішкі істер департаменті арасында бөліскен, 1879 жылы жаңадан құрылған АҚШ Геологиялық қызметіне көшті және содан бері сол жерде қалыптасқан. 1913 жылы Халықаралық әлем картасы жобасы басталды, ол Жердің барлық маңызды құрлық аумақтарын 1:1 миллион масштабта, әрқайсысы төрт градус ендік және алты немесе одан көп градус бойлықты қамтитын мыңға жуық параққа түсіруді мақсат етті. Шекараларды ескермегенде, әр парақтың биіктігі 44 см, ал ені (ендікке байланысты) 66 см-ге дейін жетеді. Жоба аяқталмаса да, ол әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан индекстеу жүйесін қалдырды. 1980 жылдары стандартталған топографиялық карталарды орталықтандырылған басып шығару, орташа білімі бар пайдаланушылар кез келген мазмұн, аумақ және масштабтағы карталарды қарау немесе басып шығару үшін компьютерлерде қолдана алатын координаттар деректер базасымен алмастырыла бастады. Мысалы, АҚШ федералды үкіметінің TIGER жобасы федералды, штаттық және жергілікті саяси шекаралар мен халық санау аудандарының, сондай-ақ жолдардың, теміржолдардың және су нысандарының өзара байланысты деректер базасын құрастырды, бұл көшелердегі мекенжайларды табуға қолдау көрсетті. TIGER 1980 жылдары әзірленді және 1990 және одан кейінгі онжылдық санақтарда пайдаланылды. Сонымен қатар, бастапқыда топографиялық карталар мен әуе суреттерінің стереоскопиялық интерпретациясынан, содан кейін спутниктік суреттер мен радар деректерінен алынған цифрлық биіктік модельдері (DEM) құрастырылды. Бұл жобалардың барлығы салық есебінен қаржыландырылып, ұлттық қауіпсіздік себептерімен құпия емес болғандықтан, деректер жиынтығы қоғамдық мүлік болып саналды және ақысыз немесе лицензиясыз еркін пайдаланылуы мүмкін болды. TIGER және DEM деректер жиынтығы географиялық ақпараттық жүйелерді (GIS) дамытуға үлкен үлес қосты және технология арқылы берілген координаттар бойынша орналасқан жерлер туралы ақпаратты ұсыну арқылы Global Positioning System-ді (GPS) әлдеқайда пайдалы етті. Бастапқы қолданыстар көбінесе кәсіби деңгейде болды, мысалы, инновациялық зерттеу құралдары және сарапшылармен қамтылған агенттік деңгейіндегі GIS жүйелері. 1990 жылдардың ортасына қарай екі және үш өлшемді онлайн карталар, GPS-ті ұялы телефондармен және автомобильдік навигациялық жүйелермен интеграциялау сияқты пайдаланушыларға ыңғайлырақ ресурстар пайда болды. 2011 жылдан бастап стандартталған, орталықтандырылған басып шығарылған топографиялық карталардың болашағы белгісіз болып қалуда.
Қолданылуы
Топографиялық карталар қазіргі кезде көптеген мақсаттарда қолданылады: географиялық жоспарлаудың кез келген түрі немесе кең ауқымды сәулет; Жер ғылымдары және көптеген басқа географиялық салалар; кен өндіру және басқа да Жерге байланысты қызметтер; азаматтық инженерия және жаяу серуендеу, бағдарлау сияқты демалыс мақсатындағы пайдалану. Топографиялық картаны оқу және түсіну үшін тәжірибе мен шеберлік қажет. Бұл карта белгілерін анықтау ғана емес, сонымен қатар контурлық сызықтарды түсіндіріп, жартастар, қырқалар, шатқалдар сияқты жер бедерін анықтауды қамтиды. Карта оқуға үйрету көбінесе бағдарлау, скауттық және әскери дайындық кезінде жүргізіледі.
Конвенциялар
Картада көрсетілген әртүрлі нышандар шартты белгілер немесе символдармен бейнеленеді. Мысалы, жолдардың жіктелуін көрсету үшін түрлі түстер қолданылуы мүмкін. Мұндай белгілер әдетте картаның жиегінде немесе жеке жарияланған сипаттама парағында түсіндіріледі. Топографиялық карталар контурлық карталар немесе топокарталар деп те аталады. АҚШ-та, негізгі ұлттық серия қатаң 7,5 минуттық тормен ұйымдастырылғандықтан, оларды көбінесе «квадраттар» немесе «төртбұрыштар» деп атайды. Топографиялық карталар топографияны, яғни жердің контурларын контурлық сызықтар арқылы көрсетеді. Контурлық сызықтар – бірдей биіктіктегі жатқан нүктелерді қосатын қисық сызықтар (изогипс). Яғни, 100 м биіктігінде белгіленген сызықтағы әрбір нүкте теңіз деңгейінен 100 метр жоғары орналасқан. Бұл карталар әдетте контурларды ғана емес, сонымен қатар маңызды өзендерді немесе басқа да су қоймаларын, орманды аймақтарды, құрылыс аймақтарын немесе жеке ғимараттарды (масштабына байланысты) және басқа да ерекшеліктерді, қызығушылық тудыратын орындарды, мысалы, аталған өзендердің ағыс бағытын да көрсетеді. Көптеген топографиялық карталар аэрофотосуреттерді фотограммалық интерпретация арқылы стереоплоттер қолданып дайындалған. Заманауи картографияда лидар және басқа да қашықтан зондтау техникалары да қолданылады. Ескі топографиялық карталар дәстүрлі геодезиялық аспаптарды пайдалану арқылы жасалған. Топографиялық карталардың картографиялық стилі (мазмұны мен сыртқы түрі) ұлттық картографиялық ұйымдар арасында әртүрлі болады. Топографиялық карталардың символикасында эстетикалық дәстүрлер мен конвенциялар, әсіресе орта масштабты карталардағы Еуропа елдері арасында сақталады.
Ұлттық топографиялық карталар сериясының баспашылары
Жердің дерлік барлық құрлық беті 1:1,000,000 масштабта карталанғанмен, кейбір елдерде орташа және ірі масштабтағы карта жасау жұмыстары қарқынды жүргізілді, ал басқаларында одан әлдеқайда аз қамтылды. Көптеген коммерциялық фирмалар халықаралық топографиялық карталар сериясын ұсынады. 2007/2/EC Еуропалық директивасына сәйкес, Еуропалық Одақ елдерінің ұлттық картаграфиялық агенттіктері өздерінің ресми карталар сериясын іздеуге, қарауға және жүктеуге арналған, қауымға ашық қызметтерге ие болуы тиіс. Олардың кейбіреуі шығарған топографиялық карталар Creative Commons лицензиясы сияқты қайта пайдалануға рұқсат беретін тегін лицензиямен қолжетімді.