Кіріспе

Apprendi v. New Jersey, 530 U.S. 466 (2000) – қылмыстардағы ауырлататын жағдайларға қатысты АҚШ Жоғарғы Сотының маңызды шешімі. Сот шешімі бойынша, он төртінші түзету арқылы штаттарға таратылған, алғашқы түзетуде бекітілген қазылар алқасымен сот талқылауының құқығы, судьяларға қазылар алқасымен күмәндан тыс дәлелденбеген фактілерге негізделген қылмыстық жазаларды заңмен белгіленген ең жоғары шектен асыруға тыйым салады. Бұл шешім қазылар алқасымен сот талқылауы құқықтарының қазіргі қайта жаңғыруының негізгі тасы болды. Сот судьясы Скалияның келісім пікірінде атап өткендей, қазылар алқасымен сот талқылауының құқығы "ешқашан тиімді болған жоқ, бірақ ол әрқашан еркін болды". Apprendi шешімі кейіннен Ring v. Arizona (2002) ісін қарағанда сотқа прецедент ретінде ұсынылды, ол Аризона штатының өлім жазасын тағайындаудың судьяға ғана жүктелген әдісін жойды, сондай-ақ Blakely v. Washington (2004) ісінде, штаттың міндетті ережелері Apprendi қағидасын қолдану үшін заңмен белгіленген ең жоғары шек деп танылды.

Өмірбаян

1994 жылдың 22 желтоқсанының таңертеңгі сағаттарында Чарльз Аппенди кіші, өзінің жанына жаңадан көшіп келген афроамерикалық отбасының үйіне .22 калибрлі бірнеше оқ атты. Ол бір сағаттан кейін ұсталды. Полиция сұрағында ол, үйдегілердің "қара нәсілді" болғандықтан және оларды "көршілікте қалағысы келмегендіктен" атып тастағанын мойындады. Кейін Аппенди қару-жарақ иеленгені үшін кінәсін мойындады. Әр айыптама 5 жылдан 10 жылға дейінгі бас бостандығынан айыру жазасын көздеді. Келісім шартының аясында прокуратура, қылмыстың нәсілдік жеккөрушілікпен жасалғандығына негізделген жазаны күшейту құқығын сақтап қалды. Мұндай күшейту әр қылмыс үшін тағайындалған жазаны екі есеге арттырар еді. Аппенди өз кезегінде, нәсілдік жеккөрушілік негізіндегі жазаны күшейтуге қарсылық білдіру құқығын сақтап, оның федералды Конституцияны бұзатынын мәлімдеді. Сот судьясы Аппендидің өтінішін қабылдады. Кейінгі отырыста ол Аппендидің өзінен және психологтардан куәлік алды, олар оқ ату нәсілдік жеккөрушілік емес, мас болудың салдары болғанын айтты. Полиция қызметкері бұл отырыста Аппендидің мотивациясы нәсілдік жеккөрушілік екенін көрсетті. Сот судьясы "дәлелдердің басымдығымен" Аппендидің қылмысына құрбандардың нәсілі себеп болғанын анықтады. Ол Аппендиді 12 жылға бас бостандығынан айырды – бұл қару-жараққа қатысты айыптама бойынша рұхсат етілген ең жоғары жазадан 2 жыл артық. Аппенди Чарльз Коант пен Джозеф О'Ниллдің өкілдігімен апелляциялық шағым түсірді. Нью-Джерси Жоғарғы Сотының апелляциялық бөлімі жазаны күшейтуді, оның қылмыстың "элементі" емес, "жазалау факторы" екендігіне және сондықтан Конституцияның қазылар алқасымен қарау және күмәндан тыс дәлелдеу талаптарына бағынбайтындығына байланысты бекітті. Нью-Джерси Жоғарғы Соты осы қорытындымен келісіп, Аппендидің үкімін де растады. Аппенди Жоғарғы Сотқа шағымдануға жүгінді.

Соттың пікірі

Апринди қылмыстық жазаны құрайтын тұжырымдарға қатысты жағдайды өзгертті. "Бұрынғы соттылық фактісінен басқа, қылмыс үшін белгіленген заңдық ең жоғары шектен тыс жазаны арттыратын кез келген факт қазылар алдына ұсынылып, орынды күмән тудырмайтын дәлелдермен расталуы керек". Осы істе жеккөрушілік қылмысын күшейтуді судья жеке анықтады және дәлелдеудің төмен стандартына – дәлелдемелердің басымдығына, орынды күмәннен тыс емес – бағындырды. Осы күшейтудің нәтижесінде судья 12 жылдық жаза тағайындады, бұл сотта айыпталушының кінәсін мойндауы кезінде анықталған жағдайлар бойынша көзделген 10 жылдық жазадан 2 жылға артық еді. Сот белгілеген қағида бойынша, Апринди ісі қайта қарау үшін Нью-Джерси соттарына жіберуі керек болды.

Тарихи негіз

Оливер Венделл Холмс: "Заң белгілі бір әрекеттер жасасаңыз, белгілі бір жазалармен қорқытады, осылайша оларды жасамауға сізге жаңа себеп береді. Егер сіз оларды жасауға табанды болсаңыз, оның қорқытуларына сену үшін жазалар қолданылуы керек". Мұнда Нью-Джерси қару-жарақ заңнамасын бұзу үшін жазалау және жек көрушілік қылмыстар заңнамасын бұзу үшін қосымша жазалау туралы мәлімдеді. Осы екі жазаға да тиісті процестік процедуралар тең дәрежеде қолданылуы керек. Конституция бойынша, тиісті процесс қылмыстық айыпталушыларға жазаны анықтау тәсіліне қатысты өзара байланысты екі процестік кепілдік береді. Біріншісі – қазылар алқасының отырысы, "билеушілер тарапынан қанаушылық пен зұлымдық рухына қарсы қорғау" және "біздің азаматтық және саяси бостандықтарымыздың ұлы бекінісі", онда "әрбір айыптаудың шындығы, ол айыптама, хабарлама немесе шағым нысанында болсын, айыпталушының он екі теңдесі мен көршілерінің бірауыздан қолдауымен расталуы керек". Екіншісі – барлық маңызды кінә элементтерін сотқа жеткізу үшін айыптаушыны сендірудің тарихи "сенім өлшемі". Тарихи тұрғыдан, қылмыстың "элементі" мен "жазалау факторы" арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ, өйткені сот судьясының жазалау кезінде өте шектеулі дискрециясы болды, өйткені көптеген қылмыстарға нақты жазалар бекітілген. Сот судьясы Томас қазылар алқасымен сот отырысын өткізу қажеттілігінің бастапқы түсінігі сот шешімін қалай қолдағанын түсіндірді. Ол сондай-ақ қазылар алқасымен сот отырысын өткізу қажеттілігі міндетті ең төменгі жазаларға және жазаны күшейту үшін пайдаланылған бұрынғы соттылық туралы қорытындыларға да қатысты деп мәлімдеді. Бұл аргументті келтіру үшін судья Томас Алмендарес Торрес пен АҚШ арасындағы істе жасалған бұрынғы соттылыққа қатысты ерекшелікке қатысты бұрынғы қолдауын жоққа шығаруға мәжбүр болды. "Маңыздысы – фактінің жазаға қалай енуі". Бұрынғы соттылық өздігінен заңды болуы мүмкін болғанымен, ол жаңа жазаны күшейту үшін пайдаланылса, бұл фактіні қайтадан қазылар алқасының қарауына ұсыну қажет.

ХХ ғасырдағы өзгерістер

Уильямс пен Нью-Йорк штаты ісінде, Сот судьяның нақты бір істе заңмен рұқсат етілген кез келген жазаны тағайындау құқығына ие екенін растады. Бұл мәлімдеме заң шығарушы органдардың 18-шы мен 20-шы ғасырлар арасындағы жаза белгілеу тәсіліндегі өзгеріске сәйкес келді – белгілі бір жазалардан бас тартып, жазалардың ауқымын кеңейтуге көшу. Бұл «сот тәжірибесі ғасырлар бойы өзгеріп, құрылтайшылардың қазылар алқасының құқығы тек тікелей жобамен ғана емес, сонымен қатар эрозия арқылы да жоғалуы мүмкін деген қорқынышынан туындаған принциптерге адал бола алмауы» дегенді білдірмейді. Дегенмен, тәжірибе уақыт өте келе дами берсе де, негізгі қағидаларды сақтау қажет. 1970 жылғы «In re Winship» шешімінде Сот алғаш рет қылмыстық істе барлық элементтің қылмыстық құқық бұзушылығын күмәндіксіз дәлелдеу қажеттігін айтты. Осылайша, Сот мемлекеттік сотты қылмыстық қудалаудан қашу үшін күдік тудырмайынша, айыпталушының зұлымдықпен әрекет етпегенін дәлелдеуге мәжбүрлей алмайды деп шешті, мысалы, «Муллани Вилбурға қарсы» ісінде. Қылмыстық заң «кінәлі немесе кінәсіздік мәселесімен ғана емес, сонымен қатар айыпталушының қылмыстық кінәлілігінің деңгейімен» айналысады. Сондықтан, жазаға қатысты қажетті ниет деңгейін анықтау арқылы қылмыстың элементтерін қайта қарастыру Конституцияның күмәндіксіздік талабын орындамаудың дұрыс тәсілі емес. «Макмиллан мен Пенсильвания штаты» ісінде 1986 жылға дейін Сот алғаш рет «жазалау факторы» терминін қолданды. «Жазалау факторы» – қазылар анықтамаған, бірақ судьяның тағайындаған жазасына әсер еткен факт. «Макмиллан» ісінде штат заңы белгілі бір қылмыстар кезінде тапаншаны көрнеу ұстаған кез келген адамға кемінде 5 жылға бас бостандығынан айыруды талап етті. Осы фактілік қорытындыға негізделген міндетті ең төмен жазаны тағайындау күмәндіксіздік талабын бұзбады, өйткені ол судьяға берілетін жазаның ең жоғары шегін арттырудың орнына, жаза тағайындаушы соттың дискрециясын шектеді.

Жазалауды күшейту және дәлелді күмән талаптары

Осы істе қаралып отырған жек көрушілік қылмысына қатысты жазаны күшейту – бұл Аппрендиді қандай да бір қылмыстық жауапкершілікке ұшыратпаған қару-жарақ бұзу құрамына кірмейтін қосымша фактінің арқасында ауыр жазаға тартып, жазасын арттырды. Осылайша, жазаны күшейтудің бұрынғы ешқандай жағдайында тарихи процессуалдық кепілдіктерді қолдану үшін, сот осы қорғауды жаңа күшейтулерге де таратуға тиіс болды. Өйткені жек көрушілік қылмысына қатысты күшейту, жаза тағайындаушы судьяға жазаны арттырды, ең төменгі шекті көтеру арқылы міндетті жаза мөлшерін ұлғайтқан жоқ. Сондықтан Сот жек көрушілік қылмысына қатысты күшейтудің конституциялық қорғаудан қашуына рұқсат бермеді. Қылмыстық әрекеттің себебі айыпталушының ниетін анықтауды қажет етеді, бұл қылмыстық тексерудің дәстүрлі саласы. Адамды осы нақты жаман ниеті үшін жазалау тарихи түрде қылмыстық құқықтың құзыретінде болды және оған белгілі бір процессуалдық кепілдіктер қажет болды. Жек көрушілік қылмысына қатысты күшейтуді "жаза беру факторы" деп ғана атау Нью-Джерсидің конституциялық талаптардан қашуына мүмкіндік бермейді.

Қайталап қылмысқа түсуге қатысты ерекшеліктің сақталуы

Apprendi-ден екі жыл бұрын Сот Almendarez Torres v. United States ісін қарады, онда белгілі бір қылмыстар үшін сотталғаннан кейін депортациядан кейін Құрама Штаттарына заңсыз қайта кіргені үшін жазаны ұлғайтуға рұқсат беретін федералды заңның конституциялық екендігін мәлімдеді. Бұл шешім, жазаны ұлғайтатын фактілер қазылар алқасының қарауынан және олардың күмәнді еместігінен өтуі керек деген пікір (кейін Apprendi ісінде бекітілген) пайда болған кезде қабылданды. Apprendi ісінде Сот Almendarez Torres осы істе қабылданатын жалпы ережеге қайшы келуі мүмкін екенін мойындады. Дегенмен, Сот бұрынғы сотталғандықтары үшін жазаны ұзартуға рұқсат берді, себебі бұл бұрынғы сотталғандықтар қазылар алқасымен қаралып, күмәнді еместік талабына сай келген.

Келіспеушіліктер

О'Коннор судья Конституция қылмыстың қандай элементтерін анықтауға рұқсат берудің орнына, сот әдетте заң шығарушы органның қылмыс құрайтын элементтердің анықтамасын қабылдайтынымен бастады. Ол сондай-ақ көпшілік келтірген тарихи дәлелдер олардың жеткен нәтижесін анықтағанын жоққа шығарды. Құқық қорғау судьяларының жаза тағайындауда шектеулі өкілеттіктерге ие болуы қазіргі жазалау жүйелеріне оның ықпалы аз болды. Бұдан өзге, О'Коннор судья соттың қазіргі іс-шаралары нәтижеге әсер еткенін де жоққа шығарды. Муллани Уилбурға қарсы істе сот қазылар алқасымен сот және орынды күмән талаптары айыпталушының адам өлтіру қылмысының ауырлығын және оған байланысты жаза деңгейін анықтайтын фактілерге қолданылғанын айтса да, екі жылдан кейін Паттерсон Нью-Йоркқа қарсы істе сот мемлекет айыпталушыларға экстремалды эмоционалдық бұзылу сияқты оң қорғанысты дәлелдеу міндетін жүктей алатынын шешті. О'Коннор судьяның пікірінше, Паттерсон жазаның ауырлығын анықтайтын фактілерді қазылар алқасына дәлелдеу қажеттігі туралы жалпы қағиданы жоққа шығарды. Сонымен қатар, Макмиллан Пенсильванияға қарсы іс соттың ережесіне сәйкес келмеді, себебі Макмиллан ісінде ең төменгі емес, ең жоғары жаза қарастырылған. Соңында, О'Коннор судья сот шешімінің Уолтон Аризонаға қарсы ісімен үйлеспейтінін ескертті, онда сот қазылар алқасымен сот жүргізу талабы Аризона заңына сәйкес өлім жазасын қолдану үшін қажетті ауырлататын жағдайларға қолданылмайды деп шешті. О'Коннор судьяның айтуынша, Аризонадағы судья өлім жазасын ауырлататын жағдайлардың бірі анықталмайынша кесе алмайды. Көпшілік қабылдаған ереже бойынша, бұл қорытындыны қазылар алқасы жасауы керек еді, бірақ О'Коннор судья көпшіліктің Аризонадағы өлім жазасын ажырату әрекетін "таңғаларлық" деп тапты. Екі жылдан кейін, Ринг Аризонаға қарсы істе О'Коннор судьяның Аризонадағы өлім жазасы туралы пікірі басым болды. О'Коннор сондай-ақ, "Апренди" шешімі федералды жазалау жүйесінде конституциялық күмән тудыратынын болжады. 2005 жылғы АҚШ Букерге қарсы істе бұл болжам расталды. Breyer судья "қылмыстық сот әділдігінің нақты әлемі" қылмыстық айыпталушыларды жазаны күшейтуге әкелетін фактілерді қазылар алқасына ұсынудың "идеалына" сай келмейтініне шағымданды. Бір қылмыс үшін айыпталған барлық айыпталушыларға белгілі бір жазаларды тағайындау әртүрлі айыпталушылардың жасаған нақты зиянын және жеке айыпталушылардың ерекшеліктерін ескермейді. "Тікелей айту керек, сотқа барлығын (немесе көп бөлігін) ұсынуға болатын үкім шығару факторлары тым көп". Бұл Федералдық үкім шығару нұсқауларының негізі болғандықтан, Breyer судья көпшіліктің пікіріне қарсы дауыс берді. Алайда, АҚШ Букерге қарсы істе ол көпшілік пікірін жасағанда, Федералдық үкім шығару нұсқауларының міндетті сипатын жою және бөлу шараларын жасады, соның нәтижесінде Breyer үкім соғысында жеңіске жетті, тіпті ол Apprendi ісінде конституциялық шайқаста уақытша жеңіліске ұшыраса да.

Кейінгі істер

2012 жылы «Оңтүстік Одаққа қарсы АҚШ» ісінде Жоғарғы Сот, егер қылмыстық айыппұл Алтыншы түзетуге сәйкес қазылар алқасының сотқа қатысу құқығын қамтамасыз ету үшін жеткілікті болса, заңмен белгіленген ең жоғары шектен артық жазаны күшейтетін фактілер қазылар алқасына ұсынылып, күмәндан тыс дәлелденуі керек деп шешті. Жауапкер, «2002 жылдың 19 қыркүйегінен 2004 жылдың 19 қазанына дейін» рұқсатсыз қауіпті сұйық сынапты сақтады деген айып тағылды, бұл Ресурстарды сақтау және қалпына келтіру туралы заңға (42 U.S.C. § 6901 және одан кейінгілер) қайшы келді. Қазылар алқасынан бұзушылықтың нақты мерзімін анықтау сұралған жоқ. Жаза тағайындау кезінде пробациялық қызмет 2002 жылдың 19 қыркүйегінен 2004 жылдың 19 қазанына дейінгі 762 күннің әрқайсысы үшін күндізгі 50 000 долларлық ең жоғары айыппұл есебінен 38,1 миллион долларлық айыппұл мөлшерін белгіледі. Жауапкер бұзушылықтың нақты мерзімі қазылар алқасымен анықталмағанын мәлімдеді. Бірінші апелляциялық округінің соты үкімді күшінде қалдырып, қазылар алқасы бұзушылық мерзімін анықтамағанын, бірақ «Аппренди» қылмыстық айыппұлдарға қатысты емес екенін айтты. Жоғарғы Сот шешімді қайтарды, «Аппренди» үшін қылмыстық айыппұл мен бас бостандығынан айыру арасында ешқандай қағидалық айырмашылық жоқ екенін мәлімдеді, өйткені «Аппренди» талап етеді, қылмыстық жазаны заңмен белгіленген шектен асыратын кез келген факт (бұрынғы айыптамадан басқа) қазылар алқасына ұсынылып, күмәндан тыс дәлелденуі керек. Бұл ереже қазылар алқасының тарихи фактілерді анықтау функциясын сақтайды. Егер айыппұл Алтыншы түзетуде көзделген қазылар алқасының сотқа қатысу құқығын қамтамасыз ету үшін жеткілікті болса, онда «Аппренди» қолданылады. «Alleyne v. United States» (2013) ісінде Сот барлық фактілерді, егер олар міндетті ең төменгі жазаны арттырса, қазылар алқасына ұсынылып, дәлелденуі керек деп шешті. Бұл шешімде сот, мұндай фактілерді қазылар алқасына ұсыну қажет емес деп шешкен «Harris v. United States» (2002) ісін күштен шығарды.

Түсініктемелер

* Он төртінші түзету арқылы штаттарға қатысты; Инкорпорацияға қараңыз.