Кіріспе

Қазылар алқасымен қаралатын істе прокурордың заңсыз әрекеті немесе әрекетсіздігі.

Юриспруденцияда прокурордың заңсыз әрекеті немесе шектен шығуы – «прокурор тарапынан жасалған заңсыз әрекет немесе әрекетсіздік, әсіресе, қазылар алқасын айыпталушыны теріс айыптауға немесе оған лайықты емес қатаң жаза тағайындауға ықпал ету әрекеті». Бұл таңдаулы қудалауға ұқсас. Прокурорлар әділ және бейтарап мінез-құлықты регламенттейтін қағидалармен шектеледі.

Мысалдар және түзетулер

1993 жылдың соңында АҚШ-тың 6-шы апелляциялық соты Джон Демянюк 1986 жылғы сотта федералды прокурорлар айғақтарды жасырғандықтан прокурорлық қателіктердің құрбаны болды деп шешті. Демянюкқа тағайындалған жазасы күштен шығарылды, бірақ қайта сотталу кезінде ол жеңіліске ұшырады. Брейди мен Мэриленд штаты арасындағы сот ісін қараңыз. 1995 жылы О.Дж. Симпсонның кісі өлтіру ісінде қорғау тарапы Лос-Анджелес полициясының детективі Марк Фурман қылмыс орнына дәлелдерді орналастырғанын мәлімдеді. Фурман айыптауларды жоққа шығарғанымен, Симпсон кінәсіз деп танылды, бірақ кейіннен құрбандардың отбасылары азаматтық сотта оны өлімге кінәлі деп тапты. Франсис Фукуяма 1995 жылғы 24 тамыздағы USA Today газетінде былай деді: «Мұндай қорғаныс [үкіметке] сенімсіздік пен мемлекеттік биліктің жеке адамдардың құқықтарын бұзу үшін жасалған құпия қастандыққа сенуге әкеледі». Дегенмен, мұндай бұзушылықтар АҚШ-та кең таралған болуы мүмкін. «Бүгінгі таңда бұл нәтижеге бағытталған процесс, әділдікке ешқандай мән берілмейді», - деді Флорида штатының орталық округінің бұрынғы прокуроры Роберт Меркл. Прокурорлар, сот шешімін қамтамасыз ету үшін заңды қасақана бұзған жағдайда да, азаматтық жауапкершіліктен қорғалады, ал «зияны жоқ қателік» доктринасы апелляциялық соттарға мұндай заңсыз тактикаға қарамастан сот шешімін күшінде қалдыруға мүмкіндік береді, бұл прокурорларды заңды сақтауға ынталандырмайды деген пікір бар. Прокурорлық қателіктердің жақындағы мысалы – 2006 жылғы Дьюк лакросс ісі. Осы оқиғада Дьюк университетінің лакросс командасының ойыншылары командалық кеш үшін стриптизер әйелді жалдады. Ол үш ойыншыны кеш барысында зорлағанын мәлімдеді. Бұл істі одан әрі шиеленістірген фактор – стриптизердің қара нәсілді, ал үш айыпталушы ойыншының ақ нәсілді болғаны. Бұл істің прокуроры Майк Нифонгтың әрекеттері қатты сынға ұшырады, өйткені ол айыпталушының көрсетуіндегі көптеген қайшылықтарға, ешбір ойыншыны жыныстық шабуылмен байланыстыратын нақты ДНК дәлелінің болмауына және айыпталушылардың кем дегенде екеуінің темірдей алибилеріне қарамастан істі жалғастырды. Ол сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарына көптеген қабылдауға болатын мәлімдемелер жасады. Ойыншыларға қарсы іс ақырында құлдырады, барлық айыптаулар алынып тасталды және Солтүстік Каролинаның Бас прокуроры ойыншыларды кінәсіз деп жариялауға батылды. Солтүстік Каролина штатының адвокаттар алқасы Нифонгты осы іс кезіндегі әрекеттері үшін адвокаттық қызметтен шеттету туралы шешім қабылдады. 2011 жылы Техас штатының тұрғыны Майкл Мортон 1987 жылы әйелінің өлімі үшін шамамен 25 жыл түрмеде отырғаннан кейін босатылды. Ол ДНК-дәлелдері басқа адамды өлтіруші ретінде көрсеткеннен кейін босатылды. Прокурор Кен Андерсон Мортонның қылмыспен күресуіне көмектесетін дәлелдерді жасырғанын мойындады. Ол 10 күн түрмеде отыруға сотталды және адвокаттық қызметінен шеттетілді. Дегенмен, қорғау тарапы 1970 жылдан 2003 жылға дейін қолданылған жағдайлардың шамамен 1/6 бөлігінде сәтті болды. 2003 жылы «Халықтың адалдығы орталығы» жүргізген зерттеуге сәйкес, осы кезеңде судьялар прокурорлардың қателіктерін сотты жоюға, сот шешімін өзгертуге немесе жазаны жеңілдетуге негіз ретінде 2012 істе пайдаланды. Зерттеушілер 11 452 іске қарады, онда қателіктер болды деп айтылды. Бұл терминнің мағынасы туралы пікірталас жалғасуда. Прокурорлар судьялардан бұл терминді қасақана жасалмаған қателіктерді сипаттау үшін пайдалануды тоқтатуды және оны кәсіби этиканы бұзуды сипаттау үшін ғана қолдануды шектеуді сұрады. Делавэр Жоғарғы сотының төрағасы Э. Норман Виззи 2003 жылы осындай өтінішке жауап беріп, бұл терминнің соңғы 60 жылдағы сот шешімдерінде кеңінен қолданылғанын атап өтті. «Біз осы тарихты ескере отырып, терминологияны өзгертудің шатасуға әкелетініне сенеміз», - деп жазды ол жауап ретінде.