Кіріспе

Утрехт епископтарының орта ғасырларда билеген, дүниежүзілік княздік, Киелі Рим империясының мемлекеті (1024–1528)

Утрехт епископтығы (Sticht Utrecht) – Киелі Рим империясының Нидерландтағы шіркеулік княздығы. 1024 жылдан 1528 жылға дейін, Киелі Рим империясының князь-епископтықтарының бірі ретінде, Утрехт епископтарымен басқарылды. Утрехт князь-епископтығын Утрехт дінбасылығымен шатастыруға болмайды, дінбасылық князь-епископтықтан аумағы жағынан үлкен болды. Дінбасылық князь-епископтығының аумағынан тыс жерлерде епископ тек рухани, бірақ әкімшілік билікке ие болған жоқ. 1528 жылы Киелі Рим императоры Карл V князь-епископтықты дүниежүзілікке айналдырып, епископты әкімшілік биліктен айырды.

Өмірбаян

Утрехт епархиясы 695 жылы Римде әулие Виллибродты папа Сергий I Фризия епископы етіп киелілендірген кезде құрылды. Франк билеушісі Херстальдық Пиппиннің келісімімен ол Утрехтағы ежелгі римдік бекініске орналасты. Виллибродтың қайтысынан кейін епархия фриздердің, содан кейін викингтердің шабуылдарынан ауыр қасірет көрді. Виллибродты Утрехттің алғашқы епископы деп санау күмәнді; Джеймс Палмер атап көрсеткендей, "кем дегенде Альберик заманына (775–84) дейін толыққанды епископтық ұғымы болған жоқ". Әулие Бонифаций өзінің өмірбаянында Виллибродтың ізбасары ретінде көрсетілсе де (және өз кезегінде Утрехттік Григорий Виллиброд пен Бонифацийдың ізбасары ретінде аталса да), бұл міндетті түрде "епископ ретінде ізбасар" дегенді білдірмейді, егер олар фриздерге миссионерлік қызметінде бір-бірінен кейін келген.

Қор

Сакс императорларының тұсында жақсы кезең басталды, олар империялық кеңестер мен мәжілістерге қатысу үшін Утрехт епископтарын жиі шақырып отырды. 1024 жылы епископтар Киелі Рим империясының князьдары болып жарияланды және жаңа Утрехт князьдік епископтығы құрылды. Ол билік еткен дүниелік аймақ Штихт Утрехт немесе Гет Штихт (Штихт – епископ немесе аббат басқаратын жердің кез келген бөлігі) деп аталды. Бұл аймақ Төменгі Штихт (Түменгі Стихт, шамамен қазіргі Утрехт провинциясына сәйкес келеді) және Жоғарғы Штихт (Үстіңгі Стихт, қазіргі Оверайссель, Дренте провинцияларын және Гронингеннің бір бөлігін қамтиды) болып бөлінді. 1122 жылы Вормс конкордаты императордың инвеститура құқығын жойды, ал кафедралық собор епископты сайлау құқығын алды. Бірақ, көп ұзамай ол бұл құқықты қаланың тағы төрт коллегиялық бөлімдерімен бөлісуге міндетті болды. Утрехт епископтарының жерлері Голландия мен Гелдерс графтарының аймақтары арасында орналасқандықтан, олар да епископтық таққа ықпал етуге тырысты. Бұл көбінесе дау-жанжалға әкеліп соқты, сондықтан Киелі Тақ сайлауға жиі араласты. 14 ғасырдың ортасынан бастап папалар бес бөлімді ескермей, епископты бірнеше рет тікелей тағайындады. 1548 жылға дейін ол Төменгі Рейн-Вестфалия округінің құрамында болды, содан кейін Габсбург Нидерландының бөлігі ретінде Бургундия округіне қосылды. 1527 жылы епископ өзінің жерлерін, яғни дүниелік билігін Киелі Рим императоры Карл V-ке сатты, ал князьдік Габсбургтердің иелігінің ажырамас бөлігіне айналды. Бөлімдер епископты сайлау құқығын Карл V-ке және оның үкіметіне берді, бұл шараға Рим папасы Климент VII Римді тонаудан кейін саяси қысым көрсетіп, келісім берді.

Тарату

1528 жылы Габсбург әскерлері Утрехт князь-епископтығын басып алды. Утрехт қаласы төңірегіндегі оңтүстік-батыс Недерштихт ядролық аймағы Утрехт иелігіне айналды, ал Оверштихттің оңтүстік бөлігі Оверайссель иелігі болып құрылды. Солтүстік бөліктері 1536 жылы Дренте графтығы ретінде қосылды.