Кіріспе
Нило-сахара тілі (Чад және Нигерия) Багерми (сонымен қатар Багирми; өзіндік атауы: tàrà ɓármà) – Нило-сахара супертобының құрамына шартты түрде жатқызылатын, Орталық Судан тобына жататын, Чадтың Багерми халқының тілі. 1993 жылы 44 761 адам сөйлеген, негізінен Шари-Багирми аймағында, сондай-ақ Гера аймағының Мокофи кіші ауданында таралған. Бұл тіл 1522-1871 жылдар аралығындағы Багирми сұлтандығының және Африка үшін бәсекелес күрес басталғанға дейінгі Вадай империясының тілі болды. 1990 жылдары Багермиге жазба түрі берілді, ал негізгі сауаттылықты үйретуге арналған мәтіндер Американың Лютеран бауырластығы шіркеуінің христиан миссионерлері Дон және Орфа Раунның күш-жігерімен жазылды. 2003 жылы Энтони Кимболл Багерми әліпбиін қолдау үшін шрифт және латын әріптері бар пернетақталарға арналған Keyman енгізу әдісін жасады, содан бері Багерми әдебиетінің жарияланған көлемі артып келеді. Бұл әдебиеттердің көп бөлігін Чадта миссионер және Дон мен Орфа Раунның ұлы Дэвид Раун Багерми тілді халықтарға қызмет ету мақсатымен шамалы төлемге таратып берді.
Bagirmi (also Baguirmi; autonym: tàrà ɓármà) is the language of the Bagirmi people of Chad belonging to the Central Sudanic family, which has been tenatively classified as part of the Nilo Saharan superfamily. It was spoken by 44,761 people in 1993, mainly in the Chari Baguirmi Region, as well as in Mokofi sub prefecture of Guéra Region. It was the language of the Sultanate of Bagirmi (1522 1871) and then the Wadai Empire before the Scramble for Africa. During the 1990s, Bagirmi was given written form and texts providing basic literacy instruction were composed through the efforts of Don and Orpha Raun, Christian missionaries of the Church of the Lutheran Brethren of America, late in their Chadian careers. In 2003, Anthony Kimball developed a font to support the Bagirmi alphabet and a Keyman input method for Latin keyboards, and the body of published Baguirmi literature continues to expand. The majority of this literature was distributed in Chad by David Raun, a missionary and the son of Don and Orpha Raun, at a token cost as a service to the Bagirmi speaking peoples of Chad.
Сифаттар
Сипаттамалық құрылымдардағы көптеген сөздер зат есімдік немесе етістік түбірлер ретінде қолданылады және оларды олардан ажырату қиын (тек олардың көбірек қайталанатыны болмаса). Бұл сөздер олардың қолданылуына байланысты ғана "сипаттамалық" болып саналады. Сонымен қатар, осы сөздердің көпшілігі зат есімдік және етістік жұрнақтарды қабылдай алады.
Сөздік аспектілері
Багирми тілінде етістік аспектілерінің екі түрі бар: анық аспект және анық емес аспект. Анық аспект толыққанды, бір сәтте болатын етістік әрекеттерге қолданылады. Ал анық емес аспект, керісінше, аяқталмаған, дамып жатқан етістік әрекеттерін көрсетеді. Анық аспект бұйрық сөздерді білдіру үшін де қолданылады. Анық емес аспект I және II топтағы етістіктерде k префиксі арқылы анықталады.
Алюминийлер
Багирми тілінде тек бірнеше сөз бар, олардың функциясы есімшелік және оларды есімшелер деп сипаттауға болады. Көптеген есімшелік құралымдар есімдер, есімдіктер, етістіктер, сын есімдерден тұрады, алғы және кейінгі қосымшаларды қолдану арқылы немесе оларсыз, сөз тіркесі немесе тіпті толық сөйлем түрінде болуы мүмкін. Көп жағдайда есімшелік тіркес алғы немесе кейінгі қосымшаны есіммен немесе есімдікпен біріктіру арқылы жасалады. Есімшелердің әдеттегі орны сөйлемнің соңында болады. Бұл орын сұрақ сөздеріне және орын мен амал-тәсіл есімшелеріне ерекше қолайлы.
Қосындылар
Төменде келтірілген дауыссыз дыбыстар кестесі Багерми тіліне тән дыбыстарды қамтиды. f, v, z, ʃ және h дыбыстары қарыз сөздерде кездеседі. +Дауыссыз дыбыстар кестесіЕкі еріндіДенталдықРетрофлекстіСілеуліПалаталдықЖұтқыншақтықЛабиовелярлықҚұрлышшыp, b, t, d, c, j, k, gЖарылыстық'b', 'd', 'j' ('y'), 'ny'Мұрындықm, n, ŋФрикативті(ʄ), s, zСұйық дыбыстар және т.б. r, l, yЖақшадағы дыбыстар – варианттар (ерекше фонемалар емес).
The sounds given in brackets are variants (not specific phonemes).