Кіріспе
Мали елiндегi манди тiлi
Географиялық таралуы
Бамбара тілі Малидің барлық аймақтарында лингва франка ретінде қолданылады. Бұл тіл Бамаконың шығысы, оңтүстігі және солтүстігінде ең көп таралған, мұнда бамбара тілінде ана тілі ретінде сөйлейтіндер және/немесе өзін бамбара этносының мүшесі санайтындар көптеп шоғырланған. Бұл аймақтар сондай-ақ бамбара халқының, әсіресе Сегудің басқа мандинг топтарынан бөлініп шыққаннан кейінгі тарихи географиялық отаны деп есептеледі.
Диалектілері
Негізгі диалектісі – стандартты бамара, оған манинкакан тілінің күшті әсері бар. Бамбара тілінің көптеген жергілікті диалектілері бар: Каарта, Тамбакунда (батыс); Беледугу, Бананба, Месекеле (солтүстік); Джитуму, Джамаладугу, Сегу (орталық); Какадугу, Келеядугу, Джалакадугу, Куруламини, Банимонсэ, Семала, Сендугу, Банико, Шендугу, Ганадугу (оңтүстік); Кала, Курума, Саро, Моптидің солтүстік-шығысындағы диалектілер (әсіресе Борэ); Зегедугу, Бендугу, Бакокан, Жонка (оңтүстік-шығыс). Бұл тіл үшін 1930 жылдан бастап Ассатиемаладан шыққан Войо Кулубай (1910 – 1982 жж.) әзірлеген. Массаба – дауысты дыбыстардың тоны, ұзындығы және мұрындылығы сияқты ерекшеліктерін көрсету үшін диакритикалық белгілерді пайдаланатын әріптер жиынтығы. Басқа жазу жүйелерімен байланысы толыққанды дәлелденбесе де, Массаба бамбараның дәстүрлі иконографиясына негізделген және Либерияның вай әліпбиімен, сондай-ақ Ходхта (қазіргі Мавританияның Ходх-Эль-Гарби және Ходх-Эш-Шарги аймақтары) қолданылатын араб тілінен туындаған құпия жазулармен ұқсастықтары бар. 1978 жылға дейін Массаба Ниоро округіндегі бірнеше қауымдастықта есеп жүргізу, жеке хат алмасу және мұсылман дұғаларын жазу үшін шектеулі түрде қолданылды; жазудың қазіргі күйі мен таралуы белгісіз.
Латын орфографиясы
Ол жеті дауысты дыбыс – a, e, ɛ, i, o, ɔ және u-ды қолданады, олардың әрқайсысы мұрынды, көмейлік және дірілдемелі болып айтылуы мүмкін, бұл барлығы 21 дауысты дыбысты құрайды (әріптер шамамен ХФТ-ға сәйкес келеді). Латын әліпбиімен жазу француз отарлау дәуірінде басталды, ал алғашқы орфография 1967 жылы енгізілді. Сауаттылық деңгейі, әсіресе ауылдық аймақтарда шектеулі. Жазба әдебиеті баяу дамып келеді (француз тілінің "білімді адамдардың тілі" ретінде үстемдігіне байланысты), бірақ ауызша әдебиеттің бай қоры бар, ол көбінесе патшалар мен батырлар туралы әңгімелерден тұрады. Бұл ауызша әдебиетті негізінен гриоттар (бамбара тілінде Джелиу) жеткізеді, олар – әңгімешілер, мақтаушылар және көп жылдар бойы ән салу және декламация өнерін үйренген адамзат тарихының тірі кітаптары. Олардың көптеген әндері өте көне, және олар Мали империясының алғашқы дәуіріне дейін жетеді деп есептеледі.
Грамматика
Негізгі сөйлем құрылымы – тәуелдеуші, толықтаушы, етістік (ТТЭ). Мысалы, "n t'a lon" ("Мен оны білмеймін") сөйлемін қарастырайық. Мұндағы "n" – тәуелдеуші ("Мен"), "a" – толықтаушы ("оны"), ал "[ta] lon" – етістік ("білу"). "t'" – теріс қазіргі заман көрсеткіші "té"-ден алынған, ал "bé" – оң қазіргі заман көрсеткіші ("n b'a don" – "Мен оны білемін" дегенді білдіреді). Көптеген ТТЭ тілдеріндегідей, бамбара тілінде де сөздерге қосымшалар есімнен кейін келеді, ағылшын тіліндегі сөздерге қосымшалар есімнен бұрын келеді. Бұл қосымшалардың мағынасы ағылшын тіліндегі сөздерге қосымшалардың мағынасына ұқсас. Тілде екі тон бар: орта/стандартты және жоғары. Мысалы, "sa" – 'өлу', ал "sá" – 'жылан'. Тілдің әдеттегі сөйлем құрылымы – тәуелдеуші, одан кейін аспектілік көмекші етістік, содан кейін толықтаушы, соңынан транзитивті етістік. Бамбара тілінде гендерлік жіктеу жоқ. Есімнің гендерін көрсету үшін "cɛ" немесе "kɛ" (еркек) немесе "muso" (әйел) сияқты сөйлеуші сөздер қосылады. Көпше түрін жасау үшін есімдерге немесе сын есімдерге "u" дауысты жұрнағы қосылады, көбінесе төмен тонмен (орфографияда "w" деп белгіленеді).
Қарыз сөздер
Қалалық аймақтарда баманка тілінің көптеген байланыс сөздері күнделікті қолданыста француз тілінен алынған сөздермен алмастырылды, олар көбінесе тілді ауыстыруды көрсетеді. Бамако диалектісі мына сияқты сөйлемдерді қолданады: N taara Kita mais il n'y avait personne là bas: «Мен Китаға бардым [баманка тілі] бірақ онда ешкім болған жоқ [француз тілі]». Баманка тіліндегі осы сөйлем Ń taara Kita nka mɔkɔ si tun tɛ yen болар еді. Француз тіліндегі «est ce que» сөйлемдік құрылымы да баманка тілінде қолданылады; алайда, ол баяу айтылады және үш буынды болып келеді. Баманка тілінде көптеген француз тілінен алынған сөздер бар. Мысалы, кейбір адамдар: I ka kurusi ye nere ye: «Сіздің юбкаңыз сары» деп айтуы мүмкін (француз тіліндегі «jaune» сөзінен алынған түбірді пайдаланып, көбінесе «joni» сөзін қолданады). Дегенмен, басқаша айтқанда: I ka kulosi ye nɛrɛmukuman ye, бұл да «Сіздің юбкаңыз сары» дегенді білдіреді. Баманка тіліндегі «сары» сөзі «nɛrɛmuku» сөзінен шыққан. Бұл – нэрэ (locust bean) бұршағынан алынған тұқымнан жасалған ұн (muku). Nɛrɛmuku көбінесе Оңтүстік Малиде соустарға қолданылады. Француз тілінен алынған көптеген сөздер «i» дыбысымен аяқталады; бұл әсіресе Малиде дәстүрлі түрде кездеспейтін мағынасы бар француз сөздерін қолданғанда жиі кездеседі. Мысалы, баманка тілінде «қар» сөзі niegei, француз тіліндегі «neige» сөзінен алынған. Малиде ешқашан қар жауған емес, сондықтан баманка тілінде оны сипаттау үшін ерекше сөз болған жоқ.
Bamanankan uses many French loan words. For example, some people might say: I ka kurusi ye nere ye: "Your skirt is yellow" (using a derivation of jaune, the French word for yellow, they often use joni.) However, one could also say: I ka kulosi ye nɛrɛmukuman ye, also meaning "your skirt is yellow." The original Bamanankan word for yellow comes from "nɛrɛmuku," being flour (muku) made from néré (locust bean), a seed from a long seed pod. Nɛrɛmuku is often used in sauces in Southern Mali. Most French loan words are suffixed with the sound 'i'; this is particularly common when using French words which have a meaning not traditionally found in Mali. For example, the Bamanankan word for snow is niegei, based on the French word for snow neige. As there has never been snow in Mali, there was no unique word in Bamanankan to describe it.
Музыка
Малидің Оуму Сангаре, Сидики Диабате, Фатумата Диавара, Рокия Траоре, Али Фарка Туре, Хабиб Койте және Амаду мен Мариамнан құралған жұбайлар дуеті сияқты әртістері көбінесе бамбара тілінде ән айтады. Стиви Уондердің "Өсімдіктердің құпия өмірі" атты альбомында бамбара тіліндегі мәтіндер кездеседі. Сонымен қатар, 2010 жылы испандық рок-тобы Dover өзінің 7-студиялық альбомын – I Ka Kené шығарды, ондағы көптеген мәтіндер осы тілде жазылған. 2010 жылы америкалық рэпер Nas "Patience" (Шыдамдылық) атты ән шығарды, онда Дэмиан Марли де қатысты және Amadou & Mariam әнінің "Sabali" үлгісі кеңінен қолданылды, себебі "sabali" сөзі бамбара тілінде "шыдамдылық" мағынасын білдіреді.
Құқықтық мәртебе
Бамбара 2023 жылға дейін Мали мемлекеті ұлттық тіл деп санаған бірнеше тілдің бірі болды. 2023 жылы сайлаушылардың көпшілігі жаңа Конституцияны бекіткеннен кейін, Бамбара еліміздегі тағы 12 тілмен бірге мемлекеттік тіл мәртебесін алды. Француз тілі мемлекеттік тіл статусынан алынып, тек жұмыс тілі ретінде сақталды.