Кіріспе

Афроазиялық тілдер отбасының Шығыс Африкаға тән тармағы – Кушит тілдері. Олар негізінен Африка мүйізінде таралған, ал Мысыр мен Суданның солтүстігінде, Кения мен Танзанияның оңтүстігінде кушит тілдерінде сөйлейтін аз саны бар. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, бір миллионнан астам адам сөйлейтін кушит тілдері: оромо, сомали, бежа, афар, хадия, камбата және сидама.

Ресми мәртебесі

Жалпы саны ең көп сөйлеушілері бар кушит тілдері: Оромо (37 миллион), Сомали (22 миллион), Бежа (3,2 миллион), Сидамо (3 миллион) және Афар (2 миллион). Оромо тілі Эфиопияның ресми жұмыс тілдерінің бірі болып табылады, сондай-ақ Эфиопияның федералды жүйесіндегі бірнеше штаттардың, оның ішінде Оромия, Харари және Дире Дава аймақтық штаттарының, және Амхара аймағындағы Оромия аймағының жұмыс тілі болып табылады. Сомали тілі – Сомалидің екі ресми тілінің біріншісі және Сомалиленд Республикасының үш ресми тілі. Бұдан өзге, ол Джибутиде оқыту тілі ретінде, ал Эфиопияның Сомали аймағында жұмыс тілі ретінде қолданылады. Эритрея Конституциясы барлық туған тілдердің теңдігін мойындайды. Сонымен қатар, Афар Джибутиде оқыту тілі болып табылады. Ономастикалық деректерге сүйене отырып, Солтүстік Нубияның Меджай және Блеми тайпалары қазіргі Бежа тілімен байланысты кушит тілдерінде сөйлеген деп саналады. Солтүстік Нубиядағы С тобы мәдениетіндегі халық немесе Оңтүстік Нубиядағы Керма мәдениетіндегі халық кушит тілдерінде сөйлеген деген гипотезалар одан да аз сенімді.

Фоналогия

Кушиттік тілдердің көпшілігі фонемалық ұзындығы бар қарапайым бес дауысты жүйеге ие; бірақ Агау тілдері ерекше, олар дауысты ұзындығын ерекшелемейді, оның орнына бір немесе екі қосымша орталық дауыстыға ие. Көптеген кушиттік тілдердің дауыссыз дыбыстарының тізіміне көмекейлік дауыссыздар кіреді, мысалы, оромо тіліндегі атқыштар және кері дауыссыздар. Көмекейлік дауыссыздар, мысалы сомали немесе сахо-афар тілдерінде сирек кездеседі. Кушиттік тілдердің көпшілігінде «пішін тондылығы» деп те аталатын шектеулі тондық жүйе бар, онда басым буынға назар салған тондық үлгілер морфология мен синтаксисте маңызды рөл атқарады.

Есімдіктер

Есімдер септік және сан бойынша өзгеріске түседі. Барлық есімдер екі жыныс категориясына бөлінеді: еркек жынысы және әйел жынысы. Көптеген тілдерде жыныс тікелей есімге белгіленеді (мысалы, Аунги тілінде барлық әйел есімдері -а жұрнағын қосады). Көптеген кушит тілдерінің септік жүйесі нақты номинативтік сәйкестікпен сипатталады, бұл типологиялық тұрғыдан өте сирек кездеседі және көбінесе Африка тілдерінде табады. Нақты номинативтік тілдерде есім жеке тұрғанда немесе предикативтік есім ретінде, сондай-ақ өткішті етістіктің толықтығы ретінде қолданылғанда белгісіз "абсолютив" септігінде болады; ал ол өткішті немесе етістіксіз сөйлемде бағыс ретінде қолданылғанда нақты номинативтік септікпен белгіленеді. Иелік әдетте иеленушінің генетік септігімен білдіріледі. Оңтүстік кушит тілінде бағыс пен толықтыққа септік жалғау жоқ, кері стратегия қолданылады: мұнда иелік есім конструктивтік септікпен белгіленеді, мысалы, Iraqw afé r mar'i "есіктер" (сөздермен түсіндіргенде "үйлердің ауыздары"), онда "ауыз" сөзі конструктивтік септікте белгіленген. Көптеген есімдер әдетте сан бойынша белгіленбейді, бірақ жеке ("бірлік") және көпше сан үшін нақты белгіленуі мүмкін. Мысалы, Билин тілінде dəmmu "мысық(тар)" саны бейтарап, одан жекеше dəmmuра "бір мысық" және көпше dəmmuт "бірнеше мысық" жасауға болады. Көпше жасау өте әртүрлі, түбір дауыстыларының немесе дыбыстарындағы өзгерістер (аблаут), жұрнақтар және қайталау (редупликация) қолданылады.

Іс-әрекеттер

Етістіктер тұлға/сан және уақыт/аспект бойынша өзгеріске түседі. Көптеген тілдерде отрицательный сөйлемдерде етістіктің ерекше түрі болады. Кушит тілдерінің көпшілігі жеті тұлғалық/сандық санатты ажыратады: бірінші, екінші, үшінші тұлға, жеке және көпше сан, үшінші тұлға жеке сан үшін еркек/әйел жынысының айырмашылығы. Ең көп қолданылатын жұптау түрі жұрнақтарды пайдаланады. Кейбір тілдерде префикс жұптауы да бар: Бежа және Сахо-Афар тілдерінде префикс жұптауы әлі де етістік парадигмасының өнімді бөлігі болып табылады, ал басқа тілдерде, мысалы, сомали тілінде, ол тек бірнеше етістікке ғана шектеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, жұрнақ жұптауы ескі префикс жұптауынан, етістік түбірін септік көмекші етістікпен біріктіру арқылы пайда болған деп есептеледі. Төмендегі кесте сомали тіліндегі оңдық қазіргі уақыттағы жұрнақ және префикс жұптауларының мысалын көрсетеді. "Әкел" "Кел" 1. ж.к. keen aa i maadd aa 2. ж.к. keen taa ti maadd aa 3. ж.к. е.ж. keen aa yi maadd aa 3. ж.к. ә.ж. keen taa ti maadd aa 1. к.с. keen naa ni maad naa 2. к.с. keen taan ti maadd aan 3. к.с. keen aan yi maadd aan

Синтаксисі

Негізгі сөз тәртібі - етістік соңында болады, ең көп қолданылатын тәртіп - бастауыш-толықтырылыс-етістік (SOV). Бастауыш немесе толықтырылыс назарды көрсету үшін етістіктен кейін келеді.

Шолу

Филум алғаш рет 1858 жылы кушит деп белгіленді. Бұрын кушит тілдеріне кірген омот тілдері, қазіргі кезде дерлік толығымен алынып тасталды. Ең ықпалды жаңа жіктеме, Тоско (2003), кейінгі зерттеулерге бағыт берді. Ол және тағы екі жақындағы жіктемелер келесіше:

Бежа

Бежа – Солтүстік Кушит тілдер тобының жалғыз өкілі. Сондықтан Бежада оған ғана тән бірқатар лингвистикалық жаңалықтар бар, дәл осы жағдай Кушит тілдерінің басқа топтарында да байқалады (мысалы, Агау немесе Орталық Кушит тілдерінің ерекше ерекшеліктері). Гетзрон (1980) Бежаның афроазиялық тілдер отбасының жеке тармағы болуы мүмкін екенін айтады. Дегенмен, бұл пікір көптеген басқа ғалымдар тарапынан қабылданбады. Басқа Кушит тілдерінен өзгешеліктерімен көзге түсетін Бежаның ерекшеліктері, әдетте, қалыпты тармақ өзгеруі деп есептеледі.

Басқа да әр түрлі тілдер

Сондай-ақ, Яку, Дахало, Аасакс, Квадза, Бун, Мбугу (Маа) мен Онготаның кушит тіліне жататын элементі сияқты дұрыс жіктемелмеген бірнеше тіл бар. Бұл тілдердің бір-бірімен қалай байланысты екені туралы түрлі пікірлер бар. Дулай тілдері мен Яку тілінің орны нақты емес. Олар дәстүрлі түрде Таулы (Сидамдық) және Төменгі Шығыс Кушит тілдерімен бірге Шығыс Кушит тармағына жатқызылған. Дегенмен, Хейвард Шығыс Кушит тілінің толыққанды тілдік топ емес болуы мүмкін деп санайды және Кушит тілдерінің ішкі байланысын анықтауға тырысқанда оның құрамына кіретін тілдерді жеке қарастыру керек дейді. Онгота тілінің афроазиялық тілдерге жататындығы да күмәнді, оны афроазиялық тілдердің құрамындағы орны да оны қабылдағандар арасында сұрақ тудырады, себебі тілдің "аралас" сипаты және зерттеулердің, деректердің жеткіліксіздігі. Харольд К. Флеминг (2006) Онготаның афроазиялық тілдердің жеке тармағы екенін ұсынады. Бонни Сэндс (2009) Сава мен Тосконың (2003) ұсынысын ең сенімді деп санайды, атап айтқанда, Онгота – Нило-Сахара тілінің ықпалындағы Шығыс Кушит тілі. Яғни, Онгота халқы бұрын Нило-Сахара тілінде сөйлеген, бірақ кейін Кушит тіліне ауысып, олардың бұрынғы Нило-Сахара тілінің кейбір ерекшеліктерін сақтап қалған. Хетзрон (1980) мен Эрет (1995) Оңтүстік Кушит тілдерінің (Рифт тілдері) Төменгі Шығыс Кушит тілдері тобының бір бөлігі екенін, ал бұл топтың ішіндегі тілдердің әртүрлілігі ең жоғары екенін айтқан.

Омотикалық

Бұрын кушиттік тілдерге омот тілдерінің көпшілігі немесе барлығы да кіретін деп есептелген. Энрико Церуллидің алғашқы пікірі омот тілдерінің көп бөлігі мен Таулы Шығыс Кушит тілдерінің сидамикалық тобын біріктіретін "Сидама" кіші тобын ұсынды. Марио Мартино Морено 1940 жылы Церуллидің "Сидамасын" бөліп, нақты Сидамика тілі мен Төменгі Кушит тілдерін Шығыс Кушит тілдері ретінде, ал қалғанын Батыс Кушит немесе та/не Кушит тілдері ретінде топтастырды. Ароид тілдерін ешқайсысы кушиттік деп санамады (Церулли оларды нилоттық деп есептеген); оларды 1963 жылы Джозеф Гринберг Батыс Кушит тілдеріне қосты. 1960 жылдардағы қосымша зерттеулер нәтижесінде, бұрынғы Батыс Кушит тілдері типтік ерекшеліктерімен көзге түсіп, "Омотикалық" деп атала бастады. Бүгінде омот тілдерін кушиттік тілдерге қосу практикасы тоқтатылды. Омотикалық тілдер көбінесе афроазиаттық тілдер отбасының тәуелсіз тармағы ретінде қарастырылады, бұл негізінен Гарольд К. Флемингтің (1974) және Лионель Бендердің (1975) еңбектерінің нәтижесінде болды; алайда, Пауль Ньюман (1980) сияқты кейбір тіл білімі мамандары омот тілдерінің афроазиаттық тілдер отбасы ішіндегі жіктелуіне күмәнді қарады.

Өліп қалған тілдер

Бірқатар жойылып кеткен халықтар кушиттік тармағының афроазиялық тілдерінде сөйлеген деп болжанады. Марианна Беххаус Герст (2000) қазіргі Судандағы Нил аңғарында орналасқан Керма мәдениетінің халқы алғашқы нубиялық тілдерді қолданушылар келмей тұрып кушиттік тілдерде сөйлегенін ұсынды. Оның пікірінше, Нило-Сахара тобына жататын Нобиин тілінде бүгінде мал шаруашылығымен байланысты бірқатар маңызды қарыз сөздер бар, олардың прото-шығыс кушиттік тегі бар, соның ішінде қой/ешкі терісі, тауық, мал айыры, май және сүт сөздері. Дегенмен, соңғы лингвистикалық зерттеулер Керма мәдениетінің халқының (олар оңтүстік Нубияда қоныстанған) шығыс Судан тармағының нило-сахара тілдерінде сөйлегенін, ал олардың солтүстігіндегі C тобының халқының (солтүстік Нубияда) және солтүстік Нубиядағы басқа топтардың (мысалы, Меджайлар мен Блеммилер) кушиттік тілдерінде сөйлегенін көрсетеді. Солтүстік Нубияның ежелгі А тобы мәдениетінің тілдік жақындығы – С тобы мәдениетінің алдындағы мәдениет – белгісіз, бірақ Рилли (2019) олардың Нило-Сахараның Солтүстік Шығыс Судан тармағының тілін сөйлеуі екіталай екенін, және олар кушиттік тілде, басқа афроазиялық тілде немесе Нило-Сахара отбасының басқа (Солтүстік Шығыс Судан емес) тармағына жататын тілде сөйлеген болуы мүмкін деп санайды. Рилли сонымен қатар Нобиин тіліне ерте афроазиялық тілдің ықпалы туралы Бехренс пен Бехаус Герст жасаған ұсыныстарды сынға алады және Нобиин тіліне бұрын жойылған Шығыс Судан тілінен келген субстраттық ықпалдың дәлелдері күштірек деп есептейді. Джулиен Купер (2017) ежелгі заманда кушиттік тілдердің Төменгі Нубияда (қазіргі Суданның ең солтүстік бөлігі) қолданылғанын айтады. Ол сондай-ақ, оңтүстік және батыс Нубиядан шығыс судан тілінде сөйлейтін халықтар осы аймақтың бұрынғы кушиттік тілде сөйлейтін халқын біртіндеп ығыстырғанын мәлімдейді. Клод Рилли "Ежелгі Нубияның анықтамалығында" (2019) кушиттік тілдердің ежелгі Египет тілімен бірге Төменгі Нубияда басым болғанын айтады. Ол төменгі Нубияны және Жоғарғы Египеттің кейбір қалаларын бақылаған кушиттік тілінде сөйлейтін Блеммилер тайпасының тарихи жазбаларын еске алады. Ол қазіргі бежа тілі мен ежелгі блемиан тілі арасындағы тілдік байланысты және Блеммилерді Меджайлардың белгілі бір тайпасы ретінде қарастыруға болатынын атап көрсетеді. Сонымен қатар, тарихи-лингвистикалық зерттеулер Саванна пасторальдық неолит (Тас ыдыс мәдениеті) жасаушылардың Ұлы көлдер аймағында Оңтүстік кушиттік тілдерде сөйлегенін көрсетеді. Кристофер Эррет (1998) қарыз сөздер негізінде Оңтүстік кушиттік тілдерде (Эрреттің "Тейл" және "Биша" деп атауы) Виктория көліне қарағанда жақын жерде сөйленгенін болжайды. Сонымен қатар, тарихи тұрғыдан алғанда, Оңтүстік нилоттық тілдер Шығыс кушиттіктің "жоғалған" тармағымен кеңінен байланысқа түскен, оны Хайне (1979) Баз деп атайды.

Қайта құру

Кристофер Эррет 1987 жылы протокушиттік тілін қайта құруды ұсынды, бірақ оны жеке тармақтарды қайта құру негізінде жасаған жоқ. Гровер Хадсон (1989) Таулы Шығыс Кушиттік тілі бойынша алдын ала жұмыс жүргізді, Дэвид Апплеярд (2006) прото-агау тілін қайта құруды ұсынды, ал Роланд Киеслинг пен Маартен Маус (2003) Батыс Рифт Оңтүстік Кушиттік тілін қайта құруды бірлесіп ұсынды. Төмендік Шығыс Кушиттік тілінің қайта құрылуы жарияланбаған, алайда Пол Д. Блэк 1974 жылы осы тақырыпта жарияланбаған диссертациясын жазды. Ханс Юрген Сассе (1979) прото-шығыс кушиттік тілінің дауыстық және әріптік құрамын қайта құруды ұсынды. Әзірге ешқандай салыстырмалы жұмыс осы тармақтардың қайта құрылуларын біріктірген жоқ.