Кіріспе

Сахаралық Африкада кең таралған үлкен тілдер тобы – Банту тілдері (ағылшын тілінде: , Proto Bantu: *bantʊ̀) – Орталық, Оңтүстік, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Африканың Банту халықтары қолданатын шамамен 600 тілді қамтиды. Олар Оңтүстік Бантоид тілдерінің ең ірі тармағы болып табылады. Банту тілдерінің жалпы саны «тіл» және «диалект» ұғымдарына байланысты 440-тан 680-ге дейін жетеді деп есептеледі. Көптеген Банту тілдері бір-бірінен сөздерді қарыз алады, ал кейбіреулері өзара түсіністі. Кейбір тілдерді өте аз адам қолданады, мысалы, 2007 жылы Кабва тілінде бар болғаны 8500 адам сөйлейтіні анықталған, бірақ ол жеке тіл ретінде танылды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша Банту тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны шамамен 350 миллионға жетеді (Африка халқының шамамен 30%-ы немесе әлем халқының 5%-ы). Банту тілдері негізінен Камерунның оңтүстік-шығысында және Орталық, Оңтүстік, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Африканың барлық аймақтарында таралған. Банту тілінде сөйлейтіндердің алтыдан бір бөлігі және Банту тілдерінің үштен бір бөлігі Конго Демократиялық Республикасында шоғырланған. Сөйлейтіндер саны бойынша ең көп таралған Банту тілі – суахили тілі, ол 16 миллион адамның ана тілі және 80 миллион адамның екінші тілі болып табылады (2015 жылғы мәліметтер). Суахили тілінің көптеген ана тілінде сөйлейтіндері Танзанияда тұрады, онда ол мемлекеттік тіл мәртебесіне ие, ал екінші тіл ретінде Шығыс Африканың көптеген мектептерінде міндетті пән ретінде оқытылады және Шығыс Африка қауымдастығының лингва франкасы болып табылады. Басқа ірі Банту тілдеріне лингала (20 миллионнан астам сөйлейтін адам, Конго және Конго Демократиялық Республикасы), зулу (12 миллион адам, Оңтүстік Африка), кхоса (8,2 миллион адам, Оңтүстік Африка және Зимбабве) және шона (Маника және Ндау тілдері ескерілгенде 10 миллионнан кем адам) жатады. Сондай-ақ, сото-цвана тілдері (сото, цвана және педи) 15 миллионнан астам адамды қамтиды (Ботсвана, Лесото, Оңтүстік Африка және Замбия). Зимбабведе каланга, матебеле, намбия және кхоса тілдерінде сөйлейтін адамдар бар. Ethnologue бір-біріне түсінікті кіняруанда және кирунди тілдерін бөліп көрсетеді, олардың барлығында 20 миллион адам сөйлейді.

Жіктеу

Ең көп қолданылатын жіктеу – 1948 жылы Малкольм Гатри Банту тілдерін жіктеуде жасаған әріптік-сандық кодтау жүйесі. Ол негізінен географиялық сипатқа ие. «Тараң Банту» терминін Бенуэ-Конго жұмыс тобы Гатридің Банту тілдері ретінде танымаған тілдерден Банту тілдерін ажырату үшін қолданды. Соңғы кезде Тараң Бантудың басқа Оңтүстік Бантоид тілдерінен өзгешелігі күмәнді болып тұр, бірақ бұл термин әлі де кеңінен қолданылады. Банту тілдерінің нақты генеалогиялық жіктелуі жоқ. Бұрынғы классификацияларға тырысқан көптеген зерттеулер тек дәстүрлі Тараң Банту тілдеріне кіретін тілдерді қарастырды, бірақ Оңтүстік Бантоид тілдерімен байланысты тілдердің арасында үзіліс байқалады. Жалпы алғанда, тілдер отбасы протобанту тілінің тондық үлгілеріне байланысты екіге бөлінеді: көптеген банту тілдері зерттеушілері А-ден D-ға дейінгі аймақтардың бөліктерін (авторға қарай ауқымы өзгереді) Солтүстік-Батыс Банту немесе Орман Банту деп, ал қалғанын Орталық Банту немесе Саванна Банту деп топтастырады. Екі топтың тондық жүйелері бір-біріне керісінше келеді: Солтүстік-Батыс Банту тілдеріндегі туыс сөздердегі тон жоғары болса, Орталық Банту тілдерінде көбінесе төменгі тон болады, және керісінше. Солтүстік-Батыс Банту тілдері Орталық Банту тілдеріне қарағанда ішкі құрамында көбірек айырмашылыққа ие, және Нигер-Конго тілдерімен байланысқа түскендіктен, консервативтілігі төмен болуы мүмкін; ал Орталық Банту тілдері кладистикалық тұрғыдан инновациялық желіні құрайды. Солтүстік-Батыс Банту тілдері біртұтас отбасы емес, тіпті Орталық Банту тілдері үшін де дәлелдер лексикалық сипатта болады, және оның тарихи тұрғыдан дұрыс топ екендігіне жеткілікті айғақ жоқ. Гатри жүйесін алмастыруға жасалған тағы бір әрекет – 1999 жылғы Бастин, Купез және Маннның «Тервурен» ұсынысы. Алайда, ол лексикостатистикаға сүйенеді, ол жалпы ұқсастыққа негізделгендіктен, ортақ инновацияларға емес, консервативті тілдердің жалған топтарын анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Ethnologue Гатри жіктеуіне Гатри назар аудармаған тілдерді қосты, Мбам тілдерінің (А аймағының көп бөлігі) алып тастады, және кейбір тілдерді топтар арасында ауыстырды (мысалы, D және E аймақтарының көп бөлігін жаңа J аймағына, L аймағының бөлігін K-ға, ал M аймағының бөлігін F-ке) жартылай генетикалық немесе кемінде жартылай аймақтық жіктеуге ұмтылды. Бұл Банту тілдерін ажыратудың бірнеше анық жолдарының біріне шатастыру тудырғаны үшін сынға алынды. Nurse & Philippson (2006) Банту тілдерінің төменгі деңгейдегі топтарына қатысты көптеген ұсыныстарды бағалады, бірақ нәтиже отбасының толық суретін бермейді. Даль заңына сәйкес келетін тілдер де жарамды топты құрауы мүмкін, Солтүстік-Шығыс Банту. Оң жақтағы инфографикада олар әртүрлі төменгі деңгейдегі топтармен бірге тізімделген, бірақ олар әлі де қайта қаралып жатыр. Нигер-Конго тілдерінің көптеген тармақтарының, тек Банту емес, нақты генеалогиялық жіктелуін жасау жеткіліксіз деректермен қиындыққа келіп отыр. Банту тілдерінің басқа да есептеулі филогенетикалық талдауларына Currie және басқалардың (2013), Grollemund және басқалардың (2015), Rexova және басқалардың 2006 жылғы, Holden және басқалардың 2016 жылғы, және Whiteley және басқалардың 2018 жылғы зерттеулері кіреді.

Глоттологтық сыныптау

Глоттолог (2021) Гутридің бұрынғы географиялық жіктелуін қазіргі тіл білімі зерттеулеріне негізделген ағымдағы жіктелу үшін ескірген деп есептейді және банту тілдерін төрт негізгі тармаққа бөледі: Банту А B10 B20 B30, Орталық-Батыс банту, Шығыс банту және Мбам-Бубе-Жараван.

Тіл құрылымы

Гатри протобанту тілінің фонемалық тізімін де, сөздік қорын да қайта құрастырды. Мысалы, суахили тілінде Mtoto mdogo amekisoma (салыстыру үшін, шона тілінде Kamwana kadoko karikuverenga) «Кішкентай бала оны [кітапты] оқыды» дегенді білдіреді. «Бала» деген мағынадағы Mtoto сөзі m префиксімен (сөздің кішіртеу түрін көрсетеді) және a етістік түбір префиксімен басқарылады. Содан кейін, араб тілінен алынған «кітап» деген мағынадағы kitabu сөзімен сәйкес келетін me толық өткен шақ және ki нысандық белгіші келеді. «Балалар» деп көпше түрі Watoto wadogo wamekisoma (шона тілінде Vana vadoko varikuverenga) болады, ал «кітаптар» (vitabu) деп көпше түрі watoto wadogo wamevisoma болады. Малавидің тонга тайпалары арасында соңғы буынның жұмсартуы (жазылған болса да) жиі кездесетіні хабарланады. Банту тіліндегі сөздердің морфологиялық құрылымы әдетте CV, VCV, CVCV, VCVCV және т.б. түрінде болады; яғни CV комбинациясының кез келген түрі (мүмкін, V буынымен басталады). Басқаша айтқанда, бұл тіл отбасы үшін күшті дәлел – барлық сөздердің дерлік дауыстымен аяқталуы, себебі құжатталған көптеген тілдерде жабық буындар (CVC) рұқсат етілмейді, сондай-ақ макуа тілдерінде де. Ксуахили және руторо сияқты кейбір ерекшеліктерден басқа, банту тілдері тоналды және екіден төрт регистрлік тонға ие.