Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Африка тілдерінің түймелі дауыссыздары бар тобы
Group of African language families with click consonants
Қоян тілдері (/k//ɔɪ//s//ɑː//n/; сондай-ақ Қоесан немесе Қоесаан) – Джозеф Гринберг бастапқыда біріктірген бірнеше африкалық тілдер. Көптеген тілдер жойылу қаупі төніп тұр, ал кейбіреулері тірі жоқ немесе жойылған. Көпшілігінің жазба мұрағаты жоқ. Ең көп тараған Қоян тілі – Намибия, Ботсвана және Оңтүстік Африкадағы хоехое (хоехоеговаб, нама немесе дамара деп те аталады), оны шамамен 250 мың адам сөйлейді; Танзаниядағы сандаве тілінде 40 000–80 000 адам сөйлейді, олардың кейбіреулері тек осы тілде сөйлейді; ал солтүстік Калахаридегі ǃкунг тілінде шамамен 16 000 адам сөйлейді. Наро тілінде сөйлейтін 20 000 адамның арасында тілді қолдану деңгейі жоғары, олардың жартысы оны екінші тіл ретінде меңгерген. Қоян тілдері фонема ретінде түймелі дауыссыздарды қолдануымен ерекшеленеді. Бұл әдетте ǃ және ǂ сияқты таңбалармен жазылады. Түймелі дауыссыздар тілдің екі бөлігінің қатысуымен жасалатындықтан, дауыссыз дыбыстар ретінде өте әмбебап. Осының салдарынан әлемдегі ең көп дауыссызы бар тілдер – Қоян тілдері. Джуǀʼхоан тілінде шамамен сол сандағы қалыпты дауыссыздармен қатар 48 түймелі дауыссыз бар, сондай-ақ ұсқынды және көмекейлі дауыстылар мен төрт тон бар. ǃXóõ және ǂHõã тілдері одан да күрделі.
The Khoisan languages ('/k//ɔɪ//s//ɑː//n/ ; also Khoesan or Khoesaan) are a number of African languages once classified together, originally by Joseph Greenberg. Most of the languages are endangered, and several are moribund or extinct. Most have no written record. The only widespread Khoisan language is Khoekhoe (also known as Khoekhoegowab, Nàmá or Damara) of Namibia, Botswana and South Africa, with a quarter of a million speakers; Sandawe in Tanzania is second in number with some 40–80,000, some monolingual; and the ǃKung language of the northern Kalahari spoken by some 16,000 or so people. Language use is quite strong among the 20,000 speakers of Naro, half of whom speak it as a second language. Khoisan languages are best known for their use of click consonants as phonemes. These are typically written with characters such as ǃ and ǂ. Clicks are quite versatile as consonants, as they involve two articulations of the tongue which can operate partially independently. Consequently, the languages with the greatest numbers of consonants in the world are Khoisan. The Juǀʼhoan language has 48 click consonants among nearly as many non click consonants, strident and pharyngealized vowels, and four tones. The ǃXóõ and ǂHõã languages are even more complex.
Қолданылу мерзімі
Хойсан тілі Джозеф Гринбергтің жіктеуі бойынша (1949–1954, 1963 жылы қайта қаралып жаңартылған) африка тілдерінің төрт отбасының бірі ретінде ұсынылған. Дегенмен, хойсан тілдерін зерттейтін лингвистер олардың біртұтастығын жоққа шығарады, ал "Хойсан" атауы "Папуа" және "Австралиялық" сияқты, тілдік жарамдылығын көрсете бермейтін, ыңғайлы термин ретінде қолданылады. Туу және Кxʼа отбасыларының ұқсастығы генеалогиялық байланыс емес, Оңтүстік Африканың тілдік ортасы (Sprachbund) салдарынан туындаған деген болжам бар, ал Хое (немесе, мүмкін, Квади–Хое) отбасы осы аймаққа салыстырмалы түрде жақында қоныс аударған және Шығыс Африкадағы Сандаве тілімен байланысты болуы мүмкін. Эрнст Освальд Йоханнес Вестфаль хойсан тілдері отбасынан ерте кезде бас тартқанымен белгілі (Старостин 2003). Бонни Сэндс (1998) қазіргі қолда бар деректермен осы отбасының бар екенін дәлелдеу мүмкін емес екенін айтқан. Энтони Трейл бастапқыда Хойсанды қабылдаған (Трейл 1986), бірақ 1998 жылы қазіргі деректер мен әдістермен оны дәлелдеуге болмайды деген қорытындыға келіп, оны тек бір типологиялық критерий – дауыстық тілдердегі дыбыстардың болуына негізделген деп санамады. Диммендаал (2008) ортақ пікірді былай қорытындылады: "Гринбергтің хойсанның генетикалық біртұтастығы туралы болжамдары кейінгі зерттеулермен растала алмады. Бүгінде осы тілдерді зерттейтін ғалымдар үш [оңтүстік топты] генетикалық байланысы жоқ немесе енді анықталмайтын дербес тілдік отбасылар ретінде қарастырады" (841-бет). Старостин (2013) Сандаве мен Хой, сондай-ақ Туу мен Кxʼа тілдері арасындағы байланыс мүмкін екенін мойындайды, бірақ Сандаве мен Хойдың бір жағынан, Туу мен Кxʼаның екінші жағынан, немесе олардың кез келгенімен Хадза тілі арасындағы байланысқа ешқандай дәлел таба алмады. Жанина Брутт Грифлер "осындай отарлық шекаралар көбінесе кездейсоқ түрде салынғанын ескере отырып, олар көптеген тілдерде сөйлейтін этностық топтарды біріктірді" деп мәлімдейді. Оның болжамы бойынша, мұның себебі еуропалық отарлау кезінде ағылшын тілінің таралуын тоқтату және көпшіліктің орта тапқа өтуіне кедері келтіру болған.
Khoisan was proposed as one of the four families of African languages in Joseph Greenberg's classification (1949–1954, revised in 1963). However, linguists who study Khoisan languages reject their unity, and the name "Khoisan" is used by them as a term of convenience without any implication of linguistic validity, much as "Papuan" and "Australian" are. It has been suggested that the similarities of the Tuu and Kxʼa families are due to a southern African Sprachbund rather than a genealogical relationship, whereas the Khoe (or perhaps Kwadi–Khoe) family is a more recent migrant to the area, and may be related to Sandawe in East Africa. Ernst Oswald Johannes Westphal is known for his early rejection of the Khoisan language family (Starostin 2003). Bonny Sands (1998) concluded that the family is not demonstrable with current evidence. Anthony Traill at first accepted Khoisan (Traill 1986), but by 1998 concluded that it could not be demonstrated with current data and methods, rejecting it as based on a single typological criterion: the presence of clicks. Dimmendaal (2008) summarized the general view with, "it has to be concluded that Greenberg's intuitions on the genetic unity of Khoisan could not be confirmed by subsequent research. Today, the few scholars working on these languages treat the three [southern groups] as independent language families that cannot or can no longer be shown to be genetically related" (p. 841). Starostin (2013) accepts a relationship between Sandawe and Khoi is plausible, as is one between Tuu and Kxʼa, but sees no indication of a relationship between Sandawe and Khoi on the one hand and Tuu and Kxʼa on the other, or between any of them and Hadza. Janina Brutt Griffler claims, "given that such colonial borders were generally arbitrarily drawn, they grouped large numbers of ethnic groups that spoke many languages." She hypothesizes that this took place within efforts to prevent the spread of English during European colonization and prevent the entrance of the majority into the middle class.
Отбасылар
Бір кезде «хоисан» деп аталған топтардың бұтақтары қазір дербес тілдік отбасылар деп есептеледі, себебі стандартты салыстырмалы әдіс бойынша олардың байланысты екенін дәлелдеу мүмкін болмады. Аймақтың тілдік тарихына қатысты болжамдар үшін Хое тілдеріне қараңыз.
The branches that were once considered part of so called Khoisan are now considered independent families, since it has not been demonstrated that they are related according to the standard comparative method. See Khoe languages for speculations on the linguistic history of the region.
Хаджа
Танзанияда шамамен 800 адам сөйлейтін хадза тілі енді койсан тілі деп есептелмейді және басқа тілдермен байланысы жолға сияқты көрінеді. Генетикалық тұрғыдан алғанда, хадза халқы Оңтүстік Африканың койсан халықтарымен туыс емес, ал олардың ең жақын туыстары Орталық Африканың пигмейлерінің арасында болуы мүмкін.
With about 800 speakers in Tanzania, Hadza is no longer seen as a Khoisan language and appears to be unrelated to any other language. Genetically, the Hadza people are unrelated to the Khoisan peoples of Southern Africa, and their closest relatives may be among the Pygmies of Central Africa.
Сандаве
Сандаве (Танзанияда шамамен 40 000 адам сөйлейді) Хое тілдер отбасымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсететін белгілер бар, мысалы, сәйкес келетін есімдік жүйесі және жақсы Свадеш тізіміндегі сәйкестіктер, бірақ олар тұрақты дыбыстық заңдылықтарды анықтауға жеткіліксіз. Сандаве, географиялық жақындығына қарамастан, Хадза тілімен туысқан емес.
There is some indication that Sandawe (about 40,000 speakers in Tanzania) may be related to the Khoe family, such as a congruent pronominal system and some good Swadesh list matches, but not enough to establish regular sound correspondences. Sandawe is not related to Hadza, despite their proximity.
Басқа "жапсырма тілдер"
Фонема ретінде шертуді қолданатын барлық тілдер хоисан деп есептелмейді. Көптеген басқа тілдер Оңтүстік Африкадағы көршілес банту тілдері болып табылады: нгуни тілдері (кхоса, зулу, свази, фути және солтүстік ндебеле); сото; Ботсванадағы йеи; Каприви жолағындағы мбукушу, квангали және гцирику. Шертулер бірнеше көршілес тілдерге таралып жатыр. Осы тілдердің ішінде кхоса, зулу, ндебеле және йеи тілдерінде күрделі шертулі дауыстық жүйесі бар; ал қалғандары, гцирику атауында шерту болғанына қарамастан, одан қарапайым. Кениядағы Оңтүстік Кушит тілі дахалода бірнеше ондаған сөзде тіс шертулері бар, сондай-ақ жойылған және, болжам бойынша, жасанды австралиялық ритуалдық тіл – дамин, онда тек мұрын шертулері ғана бар. Банту тілдері шертуді көршілес, ығыстырылған немесе сіңірілген хоисан халықтарынан (немесе басқа банту тілдерінен) жиі аралас некелер арқылы қабылдаған, ал дахалолар кушит тіліне ауысқан кезде бұрынғы тілдерінен шертулерді сақтап қалған деп есептеледі; егер солай болса, дахало тіліне дейінгі тіл хадза немесе сандаве сияқты болған болуы мүмкін. Дамин – бұл ойдан туған ритуалдық тіл, ол хоисан тілімен ешқандай байланысы жоқ. Бұл тілдерде ғана шертулер қалыпты сөздікте қолданылады. Кейде қарапайым адамдар басқа тілдерде де «шерту» дыбыстары бар дейді. Бұл әдетте эжективті дауыстықтар үшін дұрыс емес атау, олар әлемнің көп бөлігінде кездеседі, немесе ағылшын тіліндегі «тск!» сияқты шертулердің паралингвистикалық қолданысына сілтеме болып табылады.
Not all languages using clicks as phonemes are considered Khoisan. Most others are neighboring Bantu languages in southern Africa: the Nguni languages (Xhosa, Zulu, Swazi, Phuthi, and Northern Ndebele); Sotho; Yeyi in Botswana; and Mbukushu, Kwangali, and Gciriku in the Caprivi Strip. Clicks are spreading to a few additional neighboring languages. Of these languages, Xhosa, Zulu, Ndebele and Yeyi have intricate systems of click consonants; the others, despite the click in the name Gciriku, more rudimentary ones. There is also the South Cushitic language Dahalo in Kenya, which has dental clicks in a few score words, and an extinct and presumably artificial Australian ritual language called Damin, which had only nasal clicks. The Bantu languages adopted the use of clicks from neighboring, displaced, or absorbed Khoisan populations (or from other Bantu languages), often through intermarriage, while the Dahalo are thought to have retained clicks from an earlier language when they shifted to speaking a Cushitic language; if so, the pre Dahalo language may have been something like Hadza or Sandawe. Damin is an invented ritual language, and has nothing to do with Khoisan. These are the only languages known to have clicks in normal vocabulary. Occasionally other languages are said by laypeople to have "click" sounds. This is usually a misnomer for ejective consonants, which are found across much of the world, or is a reference to paralinguistic use of clicks such as English tsk! tsk!