Кіріспе
Ирандық діндер, сонымен қатар парсы діндері деп те аталады, салыстырмалы дінтануда Иран таулы аймағында пайда болған діни ағымдардың жиынтығы ретінде қарастырылады, бұл Батыс Азиядағы "Үлкен Иран" деп аталатын аймақтың көп бөлігін құрайды.
The Iranian religions, also known as the Persian religions, are, in the context of comparative religion, a grouping of religious movements that originated in the Iranian plateau, which accounts for the bulk of what is called "Greater Iran" in West Asia.
Өмірбаян
Ежелгі Ирандағы ежелгі ирандықтардың сенімдері, іс-әрекеттері және мәдени оқиғалары күрделі мәселелер. Ежелгі ирандықтар бірнеше арий және арий емес тайпалардың қосылысы туралы айтқан. Иран діндерінің жазба тарихы зороастризммен басталады. Ежелгі Иран пайғамбары Зороастр ежелгі ирандықтардың алғашқы сенімдерін, қайта құрылған ежелгі Иран дінін, монотеизм/хенотеизм түріне айналдырды. Зороастрдың Авестасынан шыққан гимндер – Гаталар, Парсыға монотеистік идеяларды әкелді, ал Яшттар мен Ясналар политеизм және бұрынғы сенімдерге сілтеме жасайды. Ведалар мен Авеста зерттеушілерге ертедегі прото-индо-иран дінінің сенімдері мен идеяларын, сондай-ақ кейіннен ирандық және индо-арий халықтарының туған жергілікті дініне айналған әртүрлі сенімдер мен тәжірибелерді анықтауда маңызды көздер болды.
Орта ғасырлар
Кейбір діндарлар исламның синкреттік ілімдерін және ирандық пұтқа табынушылық, зурвандық, манихейлік және зороастризм сияқты жергілікті нанымдар мен культтарды жасады. Ерте ислам кезеңінде парсы мистикасы дамыды, ол өмір сүру, өмір және махаббат туралы дәстүрлі түсінік болды, ал оның практикалық аспектісі – парсы-исламдық суфи монотеизмі. Бұл даму рухани шындықты (Құдайды) құдайлық сүйіспеншілікке негізделген мистикалық тәжірибелер арқылы тікелей сезінуге сендірді. Хуррамиттер – 9-ғасырғы діни және саяси қозғалыс, ол 8-ғасырғы Сунпадтың ілімдеріне негізделген, ол шиит ислам мен зороастризмнің синкретизмін уағыздады. Бабак Хоррамдин басшылығымен қозғалыс жеке байлықты қайта бөлуді және исламды жоюды көздеді. Бехафаридиандар – 8-ғасырғы Бехафарид пайғамбардың культы. Бұл қозғалыстың тамырлары зороастризмде болса да, Бехафарид пен оның ізбасарлары зороастризмге де, исламға да зиян келтірді деген айыппен (зороастрийлер тарапынан) жазаланды. Ярсанизм – 14-ғасырдың соңында пайда болған дін деп есептеледі. Иманның негізі – бір Құдайға сену, Ол 1 негізгі және 6 қосымша нысанда көрінеді, және олар бірге қасиетті жетілік құрайды. Друздер діні – эзотерикалық, монотеистік этникалық дін, оның негізгі қағидалары реинкарнация және жанның мәңгілігін қамтиды. Оны парсы Хамза ибн Әли ибн Ахмад құрды, ол Хорасаннан шыққан исмаили мистигі, ал діннің тағы бір маңызды ертедегі уағыздаушысы және «пайғамбары» – парсылық әд-Дарази болды, оның атымен дін аталды.