Ирандықтардың мифологиялық отаны - Airyanem Vaejah

Кіріспе

Ертедегі ирандықтардың мифологиялық отаны Арийанам Ваеджа (; ; ; , 'Ария кеңістігі') зороастризмде ертедегі ирандықтардың отаны және Заратустраның Ахура Маздадан дін алған жері деп есептеледі. Авестада ол Ахура Мазда ирандықтар үшін жаратқан "он алты толыққанды жердің" біріншісі ретінде айтылады. Осы сипаттамаларға сүйене отырып, қазіргі заманғы ғылым алғашқыда ирандықтардың немесе жалпы алғанда үнді-ирандықтардың отанының қайда екенін анықтау үшін Арийанам Ваеджаға назар аударды. Осы алғашқы тырастықтардың арасында Хорезм аймағы ықтимал орын ретінде қарастырылды. Дегенмен, соңғы ғылыми зерттеулер Арийанам Ваеджаның қайда орналасқаны немесе оның нақты тарихи орын емес, мифологиялық жер екендігі туралы бір пікірге келмейді.

Этимологиясы және байланысты сөздер

Авесталық Airyanəm Vaējah және орта парсы тілдері – күрделі терминдер, мұндағы бірінші бөлік – арияның сипаттамасы (aryā, airiia; ēr). Бұл термин Веданың өзін-өзі атауы ретінде Веда санскритінде де кездеседі. Дегенмен, Иран контекстінде бұл термин тек «ирандық» дегенді білдіреді. Алайда, екінші бөліктің – vaējah немесе – нақты мағынасы белгісіз. Фридрих Карл Андреас оны гипотетикалық көне ирандық *vyacah-тан шығарды, оны ол ведалық санскриттің vyacas – «аумақ, өңір» дегенімен байланыстырады. Ал Эмиль Бенвенист оны авесталық vaig (қолға ұстау, (салмақ) лақтыру) терминімен байланыстырады, ол ведалық санскриттің vega (күшті қозғалыс, құлау, ағыс) сөзімен туыс, сондықтан vaējah сөзіне «шетсіздік» немесе «кеңдік» мағынасын береді. Бұл сондай-ақ ведалық санскриттің vej/vij (шапшаң қозғалыспен жылжу, жылдамдық, толқындардың көтерілуі) сөзімен де байланысты болуы мүмкін, бұл жылдам ағысқан өзеннің аймағын көрсетеді. Зороастрия дәстүрінде иран халқын географиялық өңірмен байланыстыратын кем дегенде екі термин бар. Біріншісі – Авестада, атап айтқанда Михр Яштта кездеседі. Yt. 10.13-те Митраның Хара тауына қалай жеткені және Аирёшаянаға («ирандық жерлер») қарап тұрғаны сипатталған. Бұл термин әдетте ирандықтар қоныстанған барлық жерді білдіреді, осылайша ол келесі аяттағы (Yt. 10.14) ирандық өңірлерге арналған жалпы аталымға айналады. Алайда, Геррадо Гноли мәтіннің екіұштылығын атап өтеді, сондықтан Аирёшаяна, Airyanem Vaejah сияқты, тек белгілі бір елді білдіруі мүмкін, ол Yt. 10.13-14 аяттарындағы ирандық елдер арасында ерекше орынға ие. Екінші термин – орта парсы (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩) және (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭). Осы сөз қазіргі парсы тіліндегі «Иран» терминінің бастауы болып табылады. Алайда, ескі ирандық aryānām xšaθraның болуы әлі дәлелденбеген және бұл термин сасанилердің өнертабысы болуы мүмкін.

Авестада

Аирьянем Ваеджа туралы ең алғашқы айтылымдар Авестада, атап айтқанда Вендидадта және бірнеше Яшттерде кездеседі. Яшттерде Аирьянем Ваеджа ең көрнекті түрде Абан Яштта Ахура Мазда мен Заратустраның Анахитаға құрбандық шалатын жері ретінде аталады:

Яшттерде Аирьянем Ваеджа кездесетін басқа да өлеңдердің құрылымы бірдей, тек құрбандық шалынған құдайға қатысты айырмашылықтар бар. Мысалы, Yt. 5.104-те Заратустра Анахитаға құрбандық шалса, Дряспа Яштта (Yt. 9.25) бұл Дряспаға, ал Ард Яштта (Yt. 17.45) Ашиге ауыстырылады. Дегенмен, Вендидадта Аирьянем Ваеджа Ахура Мазданың зороастрий қауымы үшін жаратқан он алты ең жақсы елдің біріншісі ретінде келеді:

Аирьянем Ваеджа мен қыс арасындағы осы байланыс Vd. 2.20-23 тармақтарында одан әрі сипатталған. Бұл өлеңдерде Ахура Мазда Имамен кездесіп, оған Ангхра Мэйню жақын арада материялық әлемге жіберетін қысқа пана салуды бұйырады. Дегенмен, Vd. 1.3-тегі Аирьянем Ваеджаның суреттемесі Vd. 1.1-де берілген оң бағалаумен қайшы келеді. Бұл кейбір зерттеушілерді үшінші өлең кейінірек қосылған деп ойлауға итермеледі, ал басқалары оның бастапқыда ұзақ сипаттаманың бір бөлігі болғанын және Vd. 1.3 Датия өзенінің жоғарғы ағысына ғана қатысты екенін санайды.

Зороастризм дәстүрінде

Ортаңғы ирандық дереккөздерде Аирьянем Ваежа Эранвез ретінде кездеседі. Бундахишн Еранвездің алғашқы малдың жаратылған жері болғанын (Бд. 13.4) және Заратустраның Ахура Маздадан діннің алғашқы нұсқауларын алған жер екенін (Бд. 35.54) сипаттайды. Бундахишн сондай-ақ Еранвездің Адарбайғанға жақын орналасқанын (Бд. 29.12) және Даития өзені арқылы Гобадестан (Бд. 11А.7) деген елмен байланысқандығын айтады. Гобадестанның кім екені белгісіз, бірақ оның аты Сугдестанның бұрмалануы деп жорылған. Сол сияқты, Даития өзені әдебиетте көбінесе Окс өзенімен теңестіріледі. Үлкен Ирандағы батыс және шығыс орналасу арасындағы осы айқын қайшылық географиялық жер-атаулардың батысқа қарай ығысуымен түсіндіріледі, бұл батыс аймақтардағы, әсіресе Медия мен Персидегі саяси биліктің өсуімен бірге жүрген болуы мүмкін.

Қазіргі заманғы ғылым

Арайанем Вейджаның тарихи шындығын зерттеу кезінде қазіргі заманғы ғалымдар көптеген сілтемелердің анық мифтік контекстте келтірілгенін, ал кейбіреулері нақты тарихи орнына нұсқау бере алатынын анықтады. Сондықтан Арайанем Вейджаны Хара тауымен салыстыруға болады – бұл тау зороастризм мифологиясында кездеседі және түрлі географиялық орындармен байланыстырылған. Қазіргі заманғы ғалымдар зороастрийлік дереккөздердегі мифтік және тарихи элементтерді ажыратып, ертедегі ирандықтардың әр түрлі жағдайда әлемін қалай түсінгенін анықтауға тырысады. «Бундахишн» (29.12) Арайанем Вейджаны Адарбайғанға жақын деп көрсетеді, сондықтан Сасани дәуірінде ирандықтар оның Батыс Иранда орналасқанына сенгені анық. Кейбір ерте заманғы ғалымдар бұл орналасуын қабылдады, оның Авестаның алғашқы кезеңіндегі ирандықтардың түсінігін де көрсеткенін болжады, яғни ең алғашқы көздер жазылған кезде. Алайда, бұл пікір сынға ұшырады, себебі Авестадағы қазіргі заманғы жерлермен сенімді түрде сәйкес келетін барлық жер атаулары Үлкен Иранның шығыс және солтүстік-шығыс бөлігінде кездеседі. Осының салдарынан, соңғы зерттеулер Арайанем Вейджаның шығысқа қарай орналасқандығын көбінесе қолдайды. Бір гипотеза Арайанем Вейджаны Хорезммен теңестіреді. Оны Вильгельм Гейгер және Йозеф Маркварт ертеде ұсынған, және жылдар бойы оның пайдасына көптеген аргументтер келтірілді. Біріншіден, Арайанем Вейджада ұзақ және суық қыстар болады, ал Хорезм Ұлы Иранның ең суық аймақтарының бірі. Екіншіден, Арайанем Вейджа ирандықтардың бастапқы отаны ретінде сипатталады, ал Хорезм ирандық өркениеттің алғашқы орталығы ретінде ұсынылған. Бұл мәселе ирандықтардың «дәстүрлі отаны» немесе «көне отаны» іздеу кезінде кеңінен талқыланды, Арайанем Вейджаны Авеста халқының бастапқы отаны, индоирандықтардың бастапқы жері немесе барлық ирандық арийлердің бесігі деп түсіндіруді жалғастырды. Тағы бір аргумент – «Вендидат» (Vd. 1.1, 1.19) және «Михр Яшт» (Yt. 10.13-14) ішіндегі ирандық елдердің тізімі арасындағы салыстыру. Кристенсеннің сөзіне сәйкес, Хорезмнің «Михр Яшттағы» орны «Вендидатта» Арайанем Вейджамен толыққандай. Осы себептердің жиынтығы Хорезм гипотезасын өте танымал етті, және Мэри Бойс, Насер Такмил Хомаюн және Элтон Л. Дэниел сияқты ғалымдар оны жақында қолдады. Дегенмен, бұл гипотеза да сынға ұшырады және қарсы ұсыныстар жасалды. Мысалы, Вогельсанг Хорезмнің ертедегі ирандық өркениеттің маңызды орталығы болғанына қазіргі дәлелдер жоқ екенін атап өтті және Арайанем Вейджаны Трансоксианияның жалпы аймағына орналастырды. Франц Гренет Арайанем Вейджаның суығын солтүстік емес, таулы аймаққа қатысты деп түсіндірді және оны Окс өзенінің жоғарғы ағысына, Памир алды таулы аймағына орналастырды. Алайда Майкл Витцельдің пікірінше, Арайанем Вейджа «Вендидатта» аталған 16 елдің ортасында орналасқан – қазіргі Ауғанстанның орталық таулы аймағында (Бамиян провинциясының маңында). Ол сондай-ақ Авестада «арий отанын» табу идеясынан бас тарту керек және ертерек («Яшт» 32.2) және кейінгі Авестан мәтіндері өздерінің аумағын қалай қарастырғанына назар аудару керек деп қорытындылады. Соңында, Скьяерво сияқты кейбір ғалымдар Арайанем Вейджаның орналасуын шеше алмайтынына келді.

When investigating the historical reality behind Airyanem Vaejah, modern scholarship is faced with the fact that many references appear in a clearly mythical context, while others may point to a specific historical location. Airyanem Vaejah has, therefore, been compared to Mount Hara, a mountain that both appears in Zoroastrian mythology and has been variously identified with real geographical locations. Modern scholarship is thus trying to distinguish between these mythical and historical elements in the Zoroastrian sources and to find out how the early Iranians conceived of their world in each respective context. Since the Bundahishn (29.12) specifically places Airyanem Vaejah near Adarbaygan, it is clear that during Sassanian times Iranians believed it to be located in Western Iran. Some early modern scholars tended to accept this localisation, assuming that it also reflected the understanding of Iranians at the much earlier time of the Avesta, i. e., the time when the earliest sources were produced. However, this notion has been criticised due to the observation that all place names in the Avesta that can be reliably identified with modern places are found in the eastern and northeastern part of Greater Iran. As a result, more recent scholarship mostly favours an eastern localisation of Airyanem Vaejah. One hypothesis that has attracted considerable interest identifies Airyanem Vaejah with Khwarezm. It was proposed early on by Wilhelm Geiger and Josef Markwart and a number of arguments have been voiced in its favor over the years. First, Airyanem Vaejah is described as having long and cold winters and Khwarezm is among the coldest regions of Greater Iran. Next, Airyanem Vaejah is described as the original homeland of the Iranians and Khwarezm has been proposed as an early center of Iranian civilization. This point has been widely discussed within the search for "the traditional homeland" or "the ancient homeland" of the Iranians, perpetuating interpretations of the Airyanem Vaejah as Urheimat des Awestavolkes, Urland of the Indo Iranians or the Wiege aller iranischen Arier. Another argument builds on a comparison between the list of Iranian countries in the Vendidad (Vd. 1.1. 1.19) and the Mihr Yasht (Yt. 10.13 14). As Christensen has argued, the place occupied by Khwarezm in the Mihr Yasht seems to be occupied by Airyanem Vaejah in the Vendidad. Taken together, these reasons have made the Khwarezm hypothesis very popular and scholars like Mary Boyce, Nasser Takmil Homayoun, and Elton L. Daniel have endorsed it more recently. However, this hypothesis has also seen a number of criticisms and counter proposals. For instance, Vogelsang has noted that the notion of Khwarezm as an important center of early Iranian civilization is not substantiated by recent evidence and places Airyanem Vaejah in the general region of Transoxiania. Frantz Grenet has interpreted the cold of Airyanem Vaejah as referring to a mountainious rather than a northern region and places it in the upper course of the Oxus river at the pre Pamirian highlands. According to Michael Witzel, however, Airyanem Vaejah lies at the center of the 16 lands mentioned in the Vendidad an area now in the central Afghan highlands (around Bamyan Province). He also concludes that the idea of finding the "Aryan homeland" in the Avesta should be abandoned and one should rather focus on how both the earlier (Yasht 32.2) and later Avestan texts themselves regarded their own territory. Finally, some scholars like Skjaervo have concluded that the localization of Airyanem Vaejah is insolveable.