Кіріспе

Зороастризмдегі "жойғыш рухтың" бейнесі – Агра Майню ('/æ//ŋ//r//ə// /'/m//aɪ//nj//uː/; Авеста тілінде: Aŋra Mainiiu) немесе Әһриман (اهريمن) – Зороастризмдегі "жойғыш/жаман рух" гипостасының авесталық атауы және Зороастризмдегі негізгі қарсыласы, я тоқсандық рух – Спента Майню, "қасиетті/жаратушы рухтар/ой-сана", немесе тікелей Ахура Мазда, Зороастризмнің жоғарғы құдайы. Орта парсы тілінде Әһриман (𐭠𐭧𐭫𐭬𐭭𐭩) (ағылшынша айтылуы: '/ɑːr//ɪ//m//ə//n/') деп аталады. Ағылшын тіліндегі еңбектерде Ариман деп кездесуі мүмкін.

Зороастрдың аян кітабында

Авесталық аңгра майнью «Зороастрдың бастапқы түсінігі болған секілді». Зороастризмнің ең ежелгі мәтіндері саналатын және Зороастрға жатқызылатын Гаталарда аңгра майнью әлі жеке есім емес. Осы гимндерде екі сөз бірге қолданылған жалғыз жағдайда айтылатын түсінік – майнью («ой», «рух» немесе абстрактілі энергия сияқты) аңгра («жойқыш», «хаостық», «ретсіз», «тежеуші», «ықпалсыз» және т.б., оның бір көрінісі – ашу) болып табылады. Осы жалғыз мысалда – Ясна 45.2-де – «екі рухтың жомарттары» аңгра майньюды өзінің «толыққанды қарсы тұрушысы» деп жариялайды. Кейбір зерттеушілер Аңгра Майнью мен Ригведадағы Аңгирас данасы арасында байланыс бар екенін де айтты. Егер осы болса, онда бұл деваға табынушы ведалық арийліктер мен ерте зороастрийлер арасындағы діни айырылыстың куәсі болуы мүмкін. Ясна 32.3-те бұл даевалар Аңгра Майньюдың емес, акеманахтың, «жаман ойлаудың» ұрпақтары деп көрсетіледі. Бірнеше шумақ бұрын, даэбаман, «алдаушы» – басқаша анықталмаған, бірақ «вероятно, Аңгра Майнью» – Езник Колб та Ариманның тананы жаратып, өмірді жарату қабілетін көрсеткен мифті баяндайды. Ариманның жатырды жарып, бірінші болып шығуы туралы әңгіме Зурван идеологиясы Ариманды әрқашан жаман болғаннан гөрі, өз еркімен жамандыққа ұшыраған деп қарастырғанын көрсетеді (мысалы, Бундахишннің космологиялық мифтерінде). Ариманның құс қанатын жаратқаны туралы әңгіме Зурван идеологиясы Ариманды Ормазд сияқты жаратушы тұлға деп санағанын көрсетеді. Бұл Авестадағыдан (онда Мазданың тұрақты эпитеті дадва, «Жаратушы», Мазданың Жаратушы екенін білдіреді) және зороастрий дәстүрінен өзгеше, онда өмірді жарату Мазданың ғана құзырында болады және жаратылыс Ариман мен девтер бұзғанға дейін жақсы болған деп есептеледі.

Зороастризм дәстүрінде

9-12 ғасырлардағы пахлави мәтіндерінде Ахриман (жазылған ʼхл(y) мн) жиі "жек көру және наразылықтың белгісі ретінде" кері жазылады. Бұл "нақты еместік" идеясы басқа мәтіндерде де көрінеді, мысалы, 9 ғасырлық "Маздаизм энциклопедиясы" – Дэнкардта, онда Ахриман "ешқашан болған емес және ешқашан болмайды" делінеді. 4.3-тарауда Тахмурасп (Авестада: Таксма Урупи) туралы керемет әңгіме еске түсіріледі, ол Ангра Мэйнюдің үстінде отырып, трица жыл бойы (ср. Яшт 15.12, 19.29) оның зұлымдық жасауына кедері келтіреді. 7-тарауда Жамасп былай түсіндіреді: "Үндістер Ахриманның өлетінін айтады, бірақ "жақсы дінге емеушілер тозаққа барады". 12 ғасырда аяқталған зороастриялық "Бундахишн" Ариман және оның космогониядағы рөлі туралы көп айтады. 1.23-тарауда Ахуна Вайрья оқылғаннан кейін Ормузд Ахриманның араласусыз өмір жаратуға қабілетсіздігінен пайдаланады. Ахриман жазылғаннан кейін, ол әйелдерді менструальді циклмен қинайтын алғашқы азғырушы – Жехті жаратады. Бундахишн 4.12-де Ахриман Ормузд өзінен жоғары екенін сезеді, сондықтан ол ғаламды жаулап алу үшін көптеген демондық әскерін құрып, қашып кетеді. Соңында бүкіл ғалам Ормузд пен яздардың бір жағынан және Ахриман мен оның дэвтерінің екінші жағынан бөлінеді. Ахриман бастапқы бұқаны өлтіреді, бірақ ай өліп бара жатқан жаратылыстың тұқымын сақтап қалады, және одан барлық жануарлар дүниесі пайда болады. Бірақ шайқас жалғасуда, адамзат ортада қалып, жақсы ойлар, сөздер және істер арқылы зұлым күштерге қарсы тұру міндетіне ие. Басқа мәтіндерде Ормузд жасаған әлем Ахриман үшін тұзақ ретінде көрінеді, ол жаратылысқа алаңдап, жеңіле алмайтын шайқасқа күшін жұмсайды. (Затспрамның хаттары 3.23; Шканд Гуманиг Вичар 4.63–4.79). Дадистан денигі Ормуздтың барлығын білетінін, Ахриманның ниетін білгенін, бірақ "Ахриман жамандық жасамас бұрын оны жазалау оның әділдігі мен мейірімділігіне қайшы келер еді" деп түсіндіреді [және] осы себепті әлем жаратылған". Кейбір зороастриялықтар Ахриманның "Ахура Маздамен күрес кезінде қауіпті дауылдар, обалар және құбыжықтарды жаратқанына" және екі құдайдың егіздер болғанына сенеді.

Ислам діні

Исламдық дәстүрде Ахриман – абсолютті зұлымдықты (шайтанды) бейнелейді, ал Иблис (Сытан) – әлі де Құдайдың билігіндегі асыл жаратылыс. Зоростриялық сенімдегі Ахриманның туындылары ислам әдебиетіне еніп, мұсылмандар үшін шындық ретінде қабылдану деңгейіне жеткенімен, Ахриман көбінесе абсолютті зұлымдық идеясын жоққа шығару үшін қолданылатын стильдік тәсіл. Періштелер, жын мен адамдар туралы Құранда айтылған бұрын, Құдайдың тағы бір жаратылысы – дивтер болды. Айн әл-Қузат Хамадани зұлымдықтың адамдармен салыстырылатын екенін, бірақ әрқашан үлкен мақсатқа қызмет ететінін айтады. Таухид қағидасына сәйкес, жақсылық пен жамандықтың түпкі көзі – Алла. Руми Ахриманның бар екенін толығымен жоққа шығарады: «Біздің зороастрийлермен (магиялықтармен) басты даумыз осы. Олар: «Жақсылықты жаратушы да, жамандықты жаратушы да – екі Құдай бар» дейді. Маған жамандықсыз жақсылықты көрсетіңдер, сонда ғана жамандық Құдайы мен жақсылық Құдайы бар екенін мойындаймын. Мүмкін емес, себебі жақсылық жамандықсыз болуы мүмкін емес. Егер олардың арасында ешқандай айырма болмаса, қалай екі жаратушы болуы мүмкін?»

Антропософия

Рудольф Штайнер, эзотерикалық рухани қозғалыс – антропософияның негізін қалаушы, Ахриман тұжырымын Құдайдың орталық ықпалынан адамзатты алшақтататын екі шектен тыс күштің бірін атау үшін пайдаланды. Штайнер Ахриманды төменгі рух ретінде материализм, ғылым, мұрагерлік, объективтілік және жанның қатаюымен байланыстырды. Ол қазіргі заманғы христиан дінінің ахримандық ықпалға ұшырағанын, себебі ол материалистік түсіндірулерге бейімделгенін ойлады. Штайнер болжамы бойынша, Ахриман, сезімталдықтан тыс бір жаратылыс ретінде, біздің қазіргі жер бетіндегі өмірімізден кейін, яғни христиан дінінен кейінгі үшінші мыңжылдықта жер бетіне түсетін болады.

Opus Sanctorum Angelorum (Аңдаулы періштелер қызметі)

Opus Sanctorum Angelorum, Рим-католик шіркеуі ішіндегі даулы топ, Ахриманды "Құлаған күштер дәрежесіндегі демон" деп сипаттайды. Оның міндеті – адамдардың санасын Құдайдың расшындығынан жасыру.