Кіріспе
Монархтардың заңдылығының саяси және діни доктринасы. Еуропалық христиандықта патшалардың құдайға берілген құқығы, құдайлық құқығы немесе Құдайдың өкімділігі – монархияның саяси заңдылығы туралы саяси және діни доктрина. Бұл доктринаны патшалықтың құдайлық құқығы теориясы деп те атайды. Бұл доктрина бойынша монарх ешқандай жер бетіндегі билікке (мысалы, парламентке немесе Папаға) жауапты емес, өйткені оның билеу құқығы құдайдан тараған. Осылайша, монарх халықтың, аристократияның немесе мемлекеттің басқа кез келген топтарының еркіне бағынбайды. Содан шығады, тек құдайдың билігі ғана монархты соттай алады, ал оның билігін жоюға, тақтан түсіруге, қарсы тұруға немесе шектеуге жасалған кез келген әрекет Құдайдың еркіне қайшы келеді және діни құрметсіздік болуы мүмкін. Бұл оның билігі абсолютті дегенді білдірмейді. Ол кейде "Құдайдың рақымымен" немесе латынша баламасы "Dei Gratia" арқылы білдіріледі, бұл тарихи түрде белгілі бір билік құрған монархтардың титулдарына қосылған. Дегенмен, монархтың тек Құдайға жауапты болуы оның қасиетті патша екенін көрсете бермейді.
In European Christianity, the divine right of kings, divine right, or God's mandation, is a political and religious doctrine of political legitimacy of a monarchy. It is also known as the divine right theory of kingship. The doctrine asserts that a monarch is not accountable to any earthly authority (such as a parliament or the Pope) because their right to rule is derived from divine authority. Thus, the monarch is not subject to the will of the people, of the aristocracy, or of any other estate of the realm. It follows that only divine authority can judge a monarch, and that any attempt to depose, dethrone, resist or restrict their powers runs contrary to God's will and may constitute a sacrilegious act. It does not imply that their power is absolute. It is sometimes signified by the phrase "by the Grace of God" or its Latin equivalent, Dei Gratia, which has historically been attached to the titles of certain reigning monarchs. Note, however, that such accountability only to God does not per se make the monarch a sacred king.
Зороастризм (Иран әлемі)
Хварена (Хварена, хварра) – ирандық және зороастризм ұғымы, сөзбе-сөз «дәулет» дегенді білдіреді, патшалардың құдайға берілген құқығы туралы. Бұл ертедегі Месопотамия мәдениетінен бастау алатын болса керек, онда патшалар өлімнен кейін қасиетті тұлғалар ретінде қарастырылатын. Урдың Шулгисі Месопотамия билеушілерінің арасында өзін құдай деп жариялағандардың бірі болды. Ирандықтардың көзқарасы бойынша, патшалар Хварена олармен бірге болмаса билікке ие бола алмайды, ал Хварена оларды тастаса, олар құлап қалады. Мысалы, Ардаширдің «Кар-намағында» айтылғандай, Персияның Ардашир I мен Партияның Артабан V Иран тағы үшін күрескенде, жолда Артабан мен оның әскерлерін Ардаширдің соңынан қуатын алып жүрген зор қошқар қуып жетеді. Артабанның діни кеңесшілері оған қошқардың ежелгі иран патшаларының хваррасының көрінісі екенін, ол Артабанды тастап Ардаширге қосылып бара жатқанын түсіндіреді.
Рим империясы
Ежелгі Рим императорларына табынушылық, Рим императорлары мен олардың кейбір отбасы мүшелерін Рим мемлекетінің "құдайдан бекітілген" билігімен (аукторитас) байланыстырды. Тірі императорға құлшылық етудің ресми түрде ұсынылуы оның лауазымын және билеуін құдайлық мақұлдаумен және конституциялық деп тануды білдірді: оның Принципаты, демек, дәстүрлі республикалық құдайлар мен моральдық нормаларға құрметпен қарауы тиіс болды. Императорларға табынуға тән көптеген рәсімдер, амалдар және мәртебелік ерекшеліктер христиандығы қабылданған империяның теологиясы мен саясатында сақталды.
Иудаизм
Израильдегі патшалық туралы ең алғашқы сілтемелерде былай делінген: «14 Сендер Құдай Иеміздің сендерге беретін жерге келгенде, оны иемденіп, мекендеп, айналаларыңдағы елдер сияқты өздеріңе патша тағайындағыларың келсе, 15 онда Құдай Иеміз таңдаған адамды патша етіңдер! Өздеріңнен, бауырларыңның біреуін патша етіңдер! Бауырларыңнан басқа, шет елден патша тағайындамаңдар!» (Деутер 17:14-15). Алайда, патшалықтың заңдылығы туралы маңызды пікірталас Раббиндік иудаизмде Маймонидке дейін жалғасты, бірақ көптеген бағыттар бұл идеяны қабылдамайды. Бұл дау жоғарыда келтірілген өлеңдердегі ізраилдіктерге берілген нұсқаулармен, сондай-ақ 1 Самуил кітабының 8 және 12 тараларындағы патшалыққа қатысты дау туралы айтылған мәтіндерде және «Шофтим» парашасында айқын көрінеді. Яһудилер 1 Самуил кітабының 8 тарамынан *мишпат ха мелех*, *ius regium* немесе патшалық заңын алады. Осы үзіндіден Маймонид яһуди діні монархия институтын қолдайтынына тоқталады, ізраилдіктер Израиль жеріне кірген кезде үш міндет алғанын айтады: өздеріне патша тағайындау, Амалек есімін жою және ғибадатхана салу. Пікірталас негізінен патшаны «тағайындау» туралы айтылған мәселеге оралды. Кейбір раввиндік көздер бұл патшалардың құдайлық құқығына қарсы шақыру және құдайлық құқыққа қарсы лидерді сайлауға шақыру деп санайды. Басқа раввиндер халықтың бірлескен шешімі арқылы Құдайдың еркі орындалатынын айтады, сондықтан халық тағайындағаннан кейін патшаның құдайдан берілген құқығы бар, ол – Құдайдың елшісі. Яһуди заңы бойынша, монархты көргенде былай деу керек: «Біздің Құдай Иеміз, әлемнің Патшасы, Өзінің даңқынан адам баласына нығмет берген!»
Еуропалық көзқарас
XVI ғасырдың соңында қару-жарақ, ұлт мемлекеттері және протестанттық реформацияның пайда болуымен, құдайлық құқық теориясы патшаның саяси және рухани мәселелердегі абсолютті билігін ақтады. Англияның Генрих VIII-і өзін Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы деп жариялап, өзінің алдыңғыларынан гөрі тақтың билігін күшейтті. Бұл теория саяси тұрғыда Шотландия королі Джеймс VI (1567–1625) тарапынан одан әрі дамытылды және Англия королі Джеймс I (1603–1625) билігінде Англияда кеңінен танылды. Франция патшасы Людовик XIV (1643–1715) да бұл теорияны ынталы түрде қолдады. Тарихшы Ж. П. Соммервилл бұл теорияның polemikалық екенін атап көрсетті: "Абсолютистер патша билігін қастерледі. Олар мұны мемлекетті анархиядан қорғау және қарсылық теорияларының идеяларын жоққа шығару үшін жасады", – деді ол, бұл қарсылық теорияларын ұстанғандардың Ұлыбританиядағы католиктер және пресвитериандар екенін айтады. Құдайлық құқық тұжырымы ежелгі христиандық "патшалық құдайға берілген құқықтар" тұжырымын қамтиды, бірақ оны асыра көрсетеді, себебі ол "билеу құқығы құдаймен бекітілген" дегенді үйретеді, дегенмен мұндай идея арий және египеттік дәстүрлер сияқты көптеген басқа мәдениеттерде де кездеседі. Көпқұдайлы діндерде патша көбінесе құдайдың жанындағы тұлға ретінде қарастырылып, оған ешқандай қарсылық көрсетілмейтін диктатор ретінде қаралатын. Ежелгі Рим-католик дәстүрі екі қылыш туралы доктрина арқылы бұл идеяны жеңіп, мемлекеттер үшін алғаш рет теңгерімді конституцияға қол жеткізді. Протестантизмнің пайда болуымен, қарапайым, қарсылықсыз диктатор идеясы қайта оянды.
Киелі кітап тарихы
Патшалардың құдайдан берілген құқығы туралы христиандық түсінік 1 Самуил кітабындағы оқиғаға негізделген, онда Самуил пайғамбар Саулды, содан кейін Дәуітті Израильдің патшасы ретінде, «Мазаланған» (Мәсіх) деп майлайды. Яһуди дәстүрінде, Ешуаның қайтысынан кейін көп ұзамай, майланған патша арқылы Құдайдың басшылығының болмауы Израиль халқын әлсіз қалдырды, ал «уәде етілген жер» туралы уәде Құдайдың атынан пайғамбар майлағанға дейін толық орындалмады. Майлаудың нәтижесінде, монархтың қасиеттілігі бұзылмайтын болды, сондықтан Саул Дәуітті өлтірмек болғанда да, Дәуіт оған қарсы қолын көтермеді, себебі ол «Құдайдың Мазаланғаны» еді. Сондықтан патшаға қарсы қол көтеру Құдайға қарсы қол көтерумен тең дәрежеде діни құрметсіздік саналды және оның құдайды құрметсіздік етумен бірдей еді. Қысқасы, патша Құдайдың орнында тұрды және оған ешқашан қарсылық білдіруге болмайды, қарсылық білдіруші «құдайды құрметсіздік еткені үшін» айыпталады, тек пайғамбар арқылы, ал христиан дінінде шіркеу оның орнына келді.
Орта ғасырлар
Христиандықтан басқа, патшалар көбінесе аспан күштерінің қолдауымен билік ететін болған.
Ерте орта ғасырлар
Кейінгі Рим империясы ежелгі дәуірде құдайлық регент туралы еуропалық түсінікті дамытқанмен, Ионалық Адомнан патшалардың құдайлық құқықпен билік етуі туралы батыс ортағасырлық түсініктің ең алғашқы жазбада қалған мысалының бірін ұсынады. Ол Ирландия королі Диармит мак Сербайдың қазасы туралы жазды және монархқа қол сұққандығы үшін оның өлтірушісіне Құдайдың жазасы түсетінін мәлімдеді. Адомнан сондай-ақ, Даль-Риатаның патшасы ретінде Аедан мак Габренді шынжырлауға бұйрық берген шыны кітапты алып жүрген періште келгені туралы әңгіме жазды. Колумба бастапқыда бас тартты, ал періште оны қамшымен ұрып, Құдай бұйырғандықтан, оны міндетті түрде шынжырлауын талап етті. Сол періште үш түн қатарынан Колумбаға келді. Колумба ақыры келісіп, Аедан шынжырланды. Шынжырлау кезінде Колумба Аеданға: «Егер сен Құдайдың заңдарын сақтасаң, онда ешбір жауың саған қарсы жеңіске жете алмайды. Бірақ егер сен оларды бұзсаң, осы қорғау тоқтатылады және Колумбаға соққан сол қамшы патшаға қарсы қолданылады» деді. Адомнанның жазбалары, әлдеқайда, басқа ирланд жазушыларына әсер етті, олар өз кезегінде континенттік ойларға да ықпал етті. Пепин Ұсқақтың тәж кию рәсімі де осы ықпалдың нәтижесі болуы мүмкін. Византия империясын осы ұғымның (Константин I-ден бастау алған) бастауында тұрған империя деп қарастыруға болады. Бұл өз кезегінде Каролингтер әулетіне және Киелі Рим императорларына әсер етті, олардың Батыс және Орталық Еуропаға тигізген әсері барлық келешектегі батыстық патшалық идеяларын одан әрі нығайтты.
Орта ғасырдың соңы және қайта өрлеу дәуірі
Орта ғасырдың соңында Николай Кузанский және Франсиско Суарес сияқты көптеген философтар ұқсас теориялар айтты. Шіркеу – христиан патшаларының ата-бабаларының заңдарын және конституциялық дәстүрлерін, сондай-ақ Құдайдың заңдарын мен әділеттілікті сақтауына соңғы кепілдік берді. Радикалды ағылшын теологы Джон Уиклифтің Доминиум теориясы бойынша, патшаның жеке тұлғаға келтірген зиянына мойынсұну қажет болды, бұл кең таралған пікір, бірақ патшаның Құдайға қарсы жасаған зиянына тіпті өлімге дейін төзімділікпен қарсы тұру керек еді; ауыр күнә жасаған патшалар мен папалар құдайлық бағыну және меншік құқығын жоғалтты, алайда саяси тәртіп сақталуы тиіс еді. Лоллардтар мен гуситтер осыдан да белсенді нұсқаларды қабылдады. Эразм Роттердамдық үшін "күлгін" беру және алу халықтың келісімімен болды, өзгермейтін құдайлық бұйрық емес.
Реформация кезеңінің тұжырымдамалары
Патшалардың құдайлық құқығы немесе патшалық құдайлық құқығы теориясы – патшалық және саяси заңдылыққа қатысты саяси және діни ілім. Ол монархтың ешқандай жер бетіндегі билікке бағынбайтынын, оның билік ету құқығының тікелей Құдайдың еркінен шығатынын бекітеді. Сондықтан патша халқының, аристократияның немесе мемлекеттің басқа кез келген топтарының, тіпті (кейбір пікірлер бойынша, әсіресе протестант елдерінде) шіркеудің еркіне де бағынбайды. Алайда, осы саяси теорияның әлсіз немесе орташа түрінде патша шіркеу мен папаға бағынады, бірақ басқа жағынан айтқанда, ол сөзсіз кінәратсыз болады; бірақ осы ілімнің күшті түріне сәйкес, тек Құдай ғана әділетсіз патшаны соттай алады. Бұл ілім патшаны биліктен түсіруге немесе оның билігін шектеуге жасалған кез келген әрекет Құдайдың еркіне қарсы келеді және қасиетті нәрсені жеңілтектеп қараумен тең болып саналады дегенді білдіреді.
Шотландия тілі
Шотландияның король Джеймс VI 1597–1598 жылдары патшалардың құдайдан берілген құқығы туралы шотландиялық оқулықтарды жазды. Оның «Базиликон Дорон» атты кітабы, корольдің билігі туралы нұсқаулық, төрт жасар ұлы Генри Фредерикке арналған еді, онда король «өзінің халқы үшін тағайындалғанын мойындайды, себебі Құдайдан үкімет жүктемесін алды, одан есеп беруге міндетті» делінген. Тағайындау туралы ұғым, көбінесе айтылмаған, ағылшын және католик дін қызметкерлерімен салыстырылатын, бірақ Джеймс VI-нің «Базиликон Дорон» кітабындағы басты метафора – әке мен бала арасындағы қарым-қатынас еді. «Әкесінің қандай да бір қате әрекеті балаларын бесінші міндеттен босата алмайды».
Салтанатты қосылу
Британ монархтарының таққа отырғызу рәсіміндегі кейбір символизмдер, олар Кентерберий архиепискобының қасиетті майларымен майланып, монархияға бекітіледі, ежелгі Рим католик монархиялық идеялары мен рәсімдерін сақтайды (протестанттардың көпшілігі бұл туралы білмейді, бірақ рәсім Киелі Рим императорының таққа отырғызу рәсіміне өте ұқсас). Алайда, Ұлыбританияда монархтың нақты басқару билігі 1688-89 жылдардағы виг революциясымен (Даңқты революцияны қараңыз) дерлік толығымен жойылды, сондықтан символизм осы жерде тоқтатылады. Ұлыбритания королі немесе королевасы дәстүрлі христиандық рәсімде таж кигізілетін соңғы монархтардың бірі болып табылады, көптеген елдерде бұл рәсім інаугурацияға немесе басқа да жариялауға алмастырылған. Англияда дін қызметкерлері әдетте тастап кететін діни киімдер – далматика, альб және стола – монархтың атрибуттарының арасында болғаны маңызды. Оның үстіне, ол бұл қасиетті мәртебені «қасиеттеу» арқылы емес, мұрагерлік құқығымен алды; таж кию, майлау және киім кигізу – монархтың титулы арқылы берілген құдайдың рақымының сыртқы және көрінетін белгісі ғана. Тіпті Рим-католик монархтары, мысалы, XIV Людовик, архиепископтың таж кигізуі олардың билік ету құқығының бір бөлігін құрайтынын мойындамас еді; бұл олардың титулын қасиеттеуден артық емес еді.
Неміс тілі
Мартин Лютер Германияда 1525 жылы болған шаруалар көтерілісін басуға әлемдік билік органдарын шақырғанда, «Шаруалардың қатыгез, тонаушы топтарына қарсы» деген еңбегінде Пауылдың римдіктерге жолдаған хатына сүйене отырып, патшалардың құдайдан берілген құқығы туралы идеяны қолдайтын киелі жазудың бір бөлігін пайдаланды. Бұл монархияға қатысты ежелгі католик философиясымен байланысты, онда монарх – Құдайдың жер бетіндегі өкілі болып саналады және де ешқандай төменгі билікке бағынбайды.
Протестантизм
Реформацияға дейін, майланған патша өз мемлекетінің ішінде дүниелік істер бойынша Құдайдың аккредиттелген өкілі саналды (Инвеститура даусына қараңыз); Реформациядан кейін, ол (немесе егер патшайым болса) протестант мемлекеттерінде діни істер бойынша да осы рөлді атқарды.
Қарсылық
XVI ғасырда католик және протестант саяси ойшылдарының екеуі де монархтың "құдайдан берілген билігі" идеясына қарсы шықты.
Басым көрсеткіштері мен төмендеуі
Англияда патшалардың құдайлық құқығы туралы ілім 17 ғасырдағы саяси тартыстар кезінде ең жоғары дәрежедегі логикалық қорытындыларға дейін жеткізілді; оның ең белгілі жақтасы сэр Роберт Филмер болды. Бұл Англия азамат соғысында шешілуге тиіс басты мәселе еді, роялистер "барлық христиан патшалары, ханзадалары және билеушілері" өз билігін тікелей Құдайдан алады деп есептеді, ал парламентарийлер бұл биліктің егемен мен халық арасындағы нақты немесе түсініксіз келісімнің нәтижесі екенін айтты. Бір жағдайда патшаның билігі шексіз болар еді, бұл туралы әйгілі сөз Льюис XIV-ке дұрыс емес жатқызылды: "Мемлекет – мен өзім", немесе тек оның еркіндік әрекеттерімен ғана шектелер еді; екінші жағдайда оның іс-қимылдары халықтың кеңесі мен келісімімен басқарылар еді, ал ол соңында оларға жауап берер еді. Осы соңғы принциптің жеңісі Карл I-нің өлімімен бүкіл әлемге жарияланды. Шын мәнінде, құдайлық құқық туралы ілім біраз уақыт бойы патшалық "шехиттің" қанынан күш алды; ол Англикандық шіркеудің қайта жаңғыруының басшылық қағидасы болды; бірақ Англияның Джеймс II дін қызметкерлерінің өз саналарына да, патшасына да бағынуын мүмкін емес қылғанда, ол ауыр соққыға ұшырады. 1688 жылғы Даңқты революция оны үлкен саяси күш ретінде тоқтатып берді. Бұл Ұлыбританиядағы тәждің конституциялық дамуына әкелді, ол мұрагерлік арқылы беріліп, парламенттік шаралармен өзгертіледі және толықтырылады.