Зороастриялық қасиетті өсімдік және сусын

Кіріспе

Хаома (авеста тілінде: Хаома) – зороастризмде және кейінгі парсы мәдениеті мен мифологиясындағы қасиетті өсімдік және сусын. Хаоманың бастауы Үнді-Иран дінінде жатыр, ол Веданың сома (ішімдік) сөзімен туыс.

Этимология

Авеста тіліндегі хаома мен санскрит тіліндегі сома да прото-индоиран тіліндегі *саума сөзінен туындаған. Хаома сөзінің түбірі ху, ал сома сөзінің түбірі су, бұл "басу" немесе "ұру" мағынасын білдіреді. Ежелгі парсы клинописьінде ол 𐏃𐎢𐎶 хаума деп белгіленген, мысалы, DNa жазуында (б.з.д. 490 ж.) "хаума ішетін скифтерге" (Sakā haumavargā) сілтеме жасалған. Орта парсы тіліндегі атауы 𐭧𐭥𐭬 hōm, қазіргі парсы және басқа да тірі иран тілдерінде (هوم) осылай аталады.

Қазіргі зороастризмде

Авеста мәтіндерінде сипатталған көптеген физикалық қасиеттер қазіргі зороастризм практикасында қолданылатын өсімдікпен сәйкес келеді. Қазіргі уақытта парахама дайындау кезінде (толық мәліметтер үшін Аб Зохрға қараңыз), бұтақтар аздаған сумен бірнеше рет ұрылып, майдаланады, бұл ежелгі хаома да суға ерігенін көрсетеді. Бұл бұтақтарды Үнді зороастрийшілері импорттауға мәжбүр, олар климаттық жағдайларға байланысты Үндістан субконтинентінде оларды алу мүмкін емес деп санайды. Өндірілетін мөлшері өте аз. Фалктің сөзіне сәйкес, парси зороастрийшілері Әрі өзені аңғарынан (Афғанстан) импортталатын эфедраның бір түрін, әдетте Ephedra procera-ны қолданады.

Ботаникалық идентификация

18 ғасырдың соңынан бастап, Анкетил Дюперрон және басқалар Авестаның бір бөліктерін батыс ғылымына қолжетімді еткеннен бері, бірнеше ғалым мәтіндерде сипатталған және тірі зороастриялық тәжірибеде қолданылатын хаоманың ботаникалық эквивалентін табуға тырысты. Көптеген ұсыныстар тілдік деректерге, салыстырмалы фармакологияға немесе ритуалдық қолдануға негізделді. Мұндай ұсыныстар көбінесе үш фактор да бірге қарастырылмағандықтан тез қабылданбады. 19 ғасырдың соңында Язд (Иран) зороастрияларының консервативті тобы Эфедра туысын қолданғаны анықталды, ол жергілікті жерде хум немесе гома деп аталатын және олар оны Үндістан зороастрияларына экспорттаған. Фалк атап өткендей, бұл өсімдік салқын және құрғақ климатты қажет етеді, яғни ол Үндістанда өспейді (ол жер тым ыстық немесе тым ылғалды, немесе екеуі де), бірақ Орталық Азияда жақсы өседі. Кейіннен иран тілдері мен парсы диалектілерінде Эфедраның кейбір түрлерінің жергілікті атауы ретінде хом немесе оған ұқсас терминдердің бар екені анықталды. Лингвистикалық және ритуалдық деректерді бірге қарастырғанда, хаоманың Эфедраның бір түрі екені анық болды. 20 ғасырдың екінші жартысында бірнеше зерттеулер хаоманы психотроптық зат ретінде қарастыруға тырысты, олардың аргументтері прото-индоиран *сауманың галлюциногенді екені туралы болжамға негізделді. Бұл болжам Ригведа Мандала 8, 48-ші гимнге сүйенді, бірақ сома галлюциногенді емес деп тұжырымдай отырып, оны жоққа шығарылды. Ригведада сомаға арналған 115 гимннің барлығын, жалғыз 8.48-ші гимнге емес, және қазіргі практиктердің Эфедраны қолдануын ескере отырып, Фалк пен Хубен Эфедраның соманың жалғыз логикалық сәйкестігі болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, энтеогендік қасиеттерге сілтемелер тек өсімдік экстрактының ферментациясымен байланысты болды, бұл тірі дәстүрде орын алу үшін жеткілікті уақыт емес. 1999 жылы Лейденде өткен Хаома-Сома семинары туралы байқауларының қорытындысында Ян Э.М. Хубен: "Эфедраны галлюциноген ретінде *сауманы көруге құштар адамдардың күшті әрекеттеріне қарамастан, оның Ригведалық Сома мен Авесталық Хаоманың сенімді үміткері ретіндегі мәртебесі сақталады" деп жазды. Бұл Фалктің тұжырымын қолдайды, ол: "Парсылар бүгінге дейін қолданатын Эфедрадан басқа өсімдік іздеудің қажеті жоқ" деп атап өтті.

Since the late 18th century, when Anquetil Duperron and others made portions of the Avesta available to western scholarship, several scholars have sought a representative botanical equivalent of the haoma as described in the texts and as used in living Zoroastrian practice. Most of the proposals concentrated on either linguistic evidence or comparative pharmacology or reflected ritual use. Rarely were all three considered together, which usually resulted in such proposals being quickly rejected. In the late 19th century, the highly conservative Zoroastrians of Yazd (Iran) were found to use genus Ephedra, which was locally known as hum or homa and which they exported to the Indian Zoroastrians. The plant, as Falk also established, requires a cool and dry climate, i. e. it does not grow in India (which is either too hot or too humid or both) but thrives in central Asia. Later, it was discovered that a number of Iranian languages and Persian dialects have hom or similar terms as the local name for some variant of Ephedra. Considered together, the linguistic and ritual evidence appeared to conclusively establish that haoma was some variant of Ephedra. In the latter half of the 20th century, several studies attempted to establish haoma as a psychotropic substance, basing their arguments on the assumption that proto Indo Iranian *sauma was a hallucinogen. This assumption relies on Rigveda Mandala 8, Hymn 48. and reject this assumption, positing that souma was not hallucinogenic. Considering all 115 hymns dedicated to souma in whole, rather than the single hymn RV 8.48, and modern usage of Ephedra by practitioners, Falk and Houben conclude that Ephedra could be the only logical identity of souma. Moreover, the references to entheogenic properties were only in conjunction with a fermentation of the plant extract, which does not have enough time to occur in living custom. In the conclusion of his observations on a 1999 Haoma Soma workshop in Leiden, Jan E. M. Houben writes: "despite strong attempts to do away with Ephedra by those who are eager to see *sauma as a hallucinogen, its status as a serious candidate for the Rigvedic Soma and Avestan Haoma still stands". This supports Falk, who in his summary noted that "there is no need to look for a plant other than Ephedra, the one plant used to this day by the Parsis."

Құдайы ретінде ()

Язата Хаома, орта парсы тілінде Хом Язад деп те аталады, хаома өсімдігінің мәнінің толық бейнесі болып табылады және Хом Яст, Ясна 9–11 гимндерінде құрметтеледі. Сол гимндерде Хаома Зороастрдың алдында "әдемі адам" (бұл жалғыз антропоморфты сілтеме) нысанында пайда болады, ол оны суды тазарту үшін хаоманы жинап, сығуға шақырады (Абанға қараңыз). Хаома "туралы" және "туралықты нығайтады", "ақылды" және "түсінік береді" (Ясна 9.22). Хаома Ахура Мазданың қасиетті белдеуі aiwiyanghan (Ясна 9.26) арқылы тағайындалған алғашқы жұбаны болды және осы қызметте Amesha Spentas-қа қызмет етеді (Яшт 10.89). "Алтын жасыл көзді" Хаома хаоманы "жұлдызбен безендірілген, рухтан жасалған аралықпен" ұсынған алғашқы болды және ол "ең биік тау шаңырағындағы тау өсімдіктерінің" қорғаушысы. (Яшт 10.90)

Хаома Амеша Спента Воху Манахпен (Авеста тілінде, орта парсы тілінде Вахман немесе Бахман) – барлық жануарлар әлемінің қорғаушысымен байланысты. Хаома – Яшты бар жалғыз құдай, ол зороастрий күнтізбесінде күннің атына арналған арнайы атаумен көрсетілмейді. Мұндай арнайы атаусыз Хаома зороастрий періштелер иерархиясында үлкен маңызға ие бола алмайды.

Зороастрдың зауығы туралы аңызда

Хаома өсімдігі Зороастрдың дүниеге келуі туралы аңыздың орталық елеуі болып табылады. Әңгімеде оның әкесі Пурошаспа Хаома өсімдігінің бір бөлігін алып, оны сүтке қосты. Ол осы қоспаның жартысын әйелі Дугдоваға берді, ал екінші жартысын өзі ішті. Содан кейін олар Зороастрды дүниеге әкелді, ол өсімдіктің рухымен сіңірілді. Дәстүр бойынша, Зороастр Аб Зохр (Затспрам 21.1) үшін парахама дайындап жатқанда, яғни Абанның ("сулардың") рәміздік тазаруы үшін өзен жағалауында аян алды. Бұл рәміздік тазару Ясна 68.1-де де көрінеді, онда тойлаушы адамзаттың суға келтірген зиянын өтеуге тырысады: "Бұл құрбандықтар, хаома, сүт және анармен бірге, сені құтқарсын".

дәстүрлі барсом

Барсом (Var. Авесталық баресман) бұтақшалар бумасы бастапқыда Хаома сабақтарының бумасы болған болуы мүмкін. Хаома құдайлығы дін қызметкерлерімен байланыстырылады (Хаома құдай ретінде қараңыз), ал "әйелдер байлаған бумалар үшін кесілген" барсом сабақтары (Ясна 10.17) – зороастрий дін қызметкерлерінің символы және құралы. Бүгінде барсом анар бұтақтарынан жасалады (Аб Зохр үшін парахама дайындаумен салыстырыңыз).

Шахнамеде

Фердоусидің "Шахнаме" кітабында Авестадан алынған оқиғалар (тиісінше мойындаумен) Хом тауларда тұратын, өте күшті жолбарыс ретінде бейнеленеді. Ол Афрасиабты (Орта парсы, Авеста: "қатал Турандық Франграсян", Ясна 11.7) қасиетті белбеумен байлап, оны жердің тереңінен (Авестада ханкана деп, орта парсыда Афрасиабтың тұтқасы деп аталады) сүйреп шығарады, онда Афрасиабтың "металлмен оралып" қоршалған, өлмейтін патшалығы орналасқан. Тағы бір эпизодта Вивангхат Хаоманы сығып алған алғашқы адам болады, ал Хом оны Жәмшид атты ұлмен сыйлайды. Ясна 9.3 11-де Зороастр Хаоманы кім (алғашқы) дайындады және қандай сыйлық үшін деп сұрайды, сонда Хаома Вивангвантты (парсыша: Vivaŋhat) еске түсіреді, оған Има Кшаета (Джамшид) туады; Атвья (Абтин) – Трэтаона (Ферейдун); және Трита – Урвахшая мен Кереспа (Каршапс және Гаршапс). Соңғы екеуі діни батырлық дәстүріндегі кейіпкерлер, ал тұқым қуалайтын дін қызметкерлерінің консервативті зороастрийлері арасында Хаомаға әлі де бала сүйгісі келетіндер (әсіресе, дін қызметкері болатын құрметті ұлдары) дұға етеді. Үнді Ведаларындағы мәліметтер Иран Авестасымен тығыз үйлеседі. Соманы алғаш дайындағандар – Вивасват, Яма мен Манудың әкесі және Трита Аптия.

Асқазанның терісі

Джеймс Дарместетер 1875 жылы Авеста мифологиясы туралы диссертациясында парсылардың эфедра бұтақтары шірімейді деген сенімін қарастырып, былай деп жазды: ол барлық өсімдік әлемінің өмір күшін қамтиды. Ведалар мен Авеста оны «емдік шөптердің патшасы» деп атайды. Заратуштра жазбаларында хома екі түрлі болады делінеді: ақ хаома және ауыртпалықсыз ағаш. Сома – өмір ағашы болуы мүмкін бе? Өлместік сыйлаушы? Жоғарыда айтылған үнді зороастриялық сенім қазіргі зороастриялық практикада жаңа туған немесе қайтыс болған адамға парахаманың бірнеше тамшысын беру арқылы да көрініс береді (Аб Зohr-ға қараңыз). Бұл сенімнің өте ертеден келе жатқаны және түрлі мәдениеттерде кездесетіні байқалады. Фолк, Аурел Стайннің біздің эрамыздың I ғасырындағы Тарим бассейніндегі жерлеу орындарында эфедра өсімдіктерін тапқанын еске түсіріп, былай дейді: «Өмірдің жалғасуын бейнелейтін немесе символдайтын шірімейтін өсімдік жерлеу рәсімдері үшін өте лайықты».

Задспрамде

Аңыз бойынша, "Ақ үй" ("Ақ Хом") "судың үлкен жиналатын жері" мен құдіретті өзеннің тоғысында өседі. Задспрамда айтылғандай, заман соңында, Ормузд Ахриманды жеңген кезде, жақсы діннің жақтастары "Ақ Хомнан" жасалған парахомды бөлісіп, қайта тірілген денелеріне мәңгілік өмірге қол жеткізеді. (Zadspram 35.15)

Хаома/сома салыстыруы

Хаома мен соманың ортақ тегінің анықталуы және осы ортақ тектің ботаникалық анықтамасын беруге жасалған көптеген әрекеттерден басқа, оларды салыстыруға келгенде шамалы жұмыс жасалды. Индолог Ян Хубен 1999 жылғы Хаома-Сома тақырыбындағы семинардың баяндамасында: «Веда және Зороастризм ритуалдарының құрылымы мен егжей-тегжейлі ұқсастықтары туралы сирек және шашыраңқы ескертулерден басқа, екеуін жүйелі түрде салыстыруға көңіл бөлген ешкім жоқ» деп атап өтті. 2003 жылға дейін мәдени/қасиетті Хаома/Сомаға қатысты маңызды салыстырмалы зерттеу Альфред Хиллебрандттың 1891 жылғы Веда құдайы мен Зороастризм құдайының салыстыруынан аспады. Ортақтықтарды қарастыратын барлық жаңа зерттеулер прото-индо-иран *саумасының ботаникалық идентификациясына ғана қатысты. Хубеннің семинары, бұл сала бойынша алғашқысы, «Сома/Хаома өсімдігінің және одан алынатын шырының табиғаты» және «семинардың басты тақырыбы – Сома/Хаоманың анықталуы» мәселелерін қарастырды.