Кіріспе

Зороастризмнің ең жоғары құдайы – Ахура Мазда (/ə/, /h/ʊər//ə// /'/m//æ//z//d//ə/; ; اهورا مزدا), сондай-ақ Оромасдес, Ормазд, Ормазд, Ормузд, Хоормазд, Харзу, Хормазд, Хормаз және Хурмуз деп те аталады, ежелгі ирандық Зороастризм дінінде аспан құдайы және жаратушы. Ол Яснадағы ең алғашқы және ең көп шақырылатын рух. "Ахура" сөзінің түпкілікті мағынасы – "ие", ал "Мазда" сөзі – "даналық" дегенді білдіреді. Ахура Мазда туралы алғашқы маңызды айғақ – Ахеменидтер дәуірінде (б.з.д. 550–330 жж.) Дарий I-нің Бейстун жазуы. Артаксеркс II билік құрғанға дейін (б.з.д. 405/404–358 жж.) Ахура Мазда барлық сақталған патшалық жазуларда жалғыз ғана құдай ретінде табынылып, шақырылған. Артаксеркс II кезінде Ахура Мазда Митра және Анахитамен бірге үштікке біріктірілді. Ахеменидтер дәуірінде патша сарайында Ахура Мазданың бейнесі болған жоқ, бірақ әрбір императордың ақ аттар жеккен бос күймесі болды, ол Ахура Мазданы парсы әскерімен бірге шайқасқа шақыру үшін пайдаланылды. Ахура Мазданың бейнелері б.з.д. V ғасырдан бастап кездесе бастады, бірақ Сасанидтер дәуірінде тоқтатылып, тастан қашалған мүсіндермен алмастырылды, ал кейін Сасанидтер әулеті қолдаған иконалық қозғалыс арқылы мүлдем жойылды.

Номенклатура

Ең ықтимал этимологиясы Proto Indo European *h₂ḿsuros сөзінен, *h₂ems ("тудыруға, жаратуға") сөзінен шыққан, сондықтан ол Proto Germanic *ansuz-бен туыс. Финн индусологы Аско Парпола прото-индо-арий тілінен *asera сөзін урал тілдеріне "құдай, ханзада" мағынасында қабылданғанын айтады. "Мазда", немесе дәлірек айтқанда, авеста түбір формасы Mazdā, жағдайы Mazdå, протоирандық *mazdáH (әйел есім) көрсетеді. Бұл сөз, әдетте, рухтың есімі деп есептеледі және Веда тіліндегі medhā́ сөзі сияқты "ақыл" немесе "даналық" мағынасын білдіреді. Авеста және санскрит сөздері Proto Indo Iranian *mazdʰáH сөзінен шыққан, ал ол Proto Indo European сөзінен, сөзбе-сөз "ойды шоғырландыру", демек "дана" мағынасын білдіреді. Атау Ахеменид дәуірінде Ахурамазда (Ескі парсы), Парфян дәуірінде Хормазд және Сасанид дәуірінде Охрмазд деп берілген. Ассириялық Ассурбанипалдың клинопись тақташаларында Ассара Мазаш түрінде кездесетін болуы мүмкін, бірақ бұл интерпретация өте күмәнді.

Сипаттамалары

Ахура Мазда индо-иран дініндегі рух болған деген болжамдар бар болғанымен, оған әлі "жаратылмаған рух" деген атақ берілмеген еді. Осы атақты Зороастр берді, ол Ахура Мазданы толыққанды дана, мейірімді, адал және Ашаның жаратушысы, сақтаушысы ретінде жариялады.

Зороастрдың аян

Зороастризм дәстүріне сәйкес, 30 жасында Зороастр аян алды: таңертең киелі рәсім үшін су әкелген кезде, ол Амеша Спентаның жарқыраған бейнесін – Воху Манахты көрді, ол Зороастрды Ахура Мазданың алдына алып барды, онда оған кейін Зороастризм деп аталған «Жақсы Діннің» негізгі принциптері үйретілді. Осы көрініс Зороастрды дінді тарату және уағыздау үшін таңдалғанына сендірді. Ол барлық жақсылықтың бастауы – ең жоғары құлшылыққа лайық Ахура екенін мәлімдеді. Ол Ахура Мазданың өзіне көмек ету үшін язата деп аталатын рухтарды жаратқанын айтты. Зороастр кейбір ирандық құдайлардың табынуға лайық емес даевалар екенін жариялады. Бұл «жаман» құдайларды жойқын рух – Ангра Майнью жаратты. Ангра Майнью – ғаламдағы барлық күнә мен қайғы-қасіреттің көзі. Зороастр Ахура Мазданың Ангра Майньюға қарсы ғарыштық күресте адамдардың көмегін пайдаланғанын мәлімдеді. Дегенмен, Ахура Мазда Ангра Майньюға тең емес, одан жоғары. Аша жолынан адамдарды бұрып алуға тырысқан Ангра Майнью және оның даевалары соңында жеңіледі.

Парф империясы

Ахура Маздаға, сондай-ақ Анахита мен Митраға деген құрмет осы кезеңде де сол дәстүрмен жалғасқандығы мәлім. Ахура Маздаға символдық бейнелермен табыну байқалады, бірақ Сасанидтер дәуірінде ол тоқтатылды. Парфян дәуірінің соңы мен Сасанидтер дәуірінің басында бастау алған зороастризмдегі бейнеге қарсылық, Ахура Мазданың ғибадатта қолданылатын барлық бейнелерін тоқтатуға әкелді. Дегенмен, Ахура Мазда Сасанидтердің билік беру рәсімінде (инвиститурасында) тұрған немесе атқа отырған қадірлі ер адам бейнесі арқылы бейнелене берді.

Сасани империясы

Сасанидтер империясы кезінде Зороастризмнің еретикалық және әртүрлі түрі – Зурванизм пайда болды. Ол Сасани империясының барлық аймақтарында, әсіресе Сасани императорларының патшалық ұрпақтары арасында таралушылар тапты. Шапур I билігі тұсында Зурванизм кеңінен тарап, үлкен культқа айналды. Зурванизм Зороастрдың Ахура Мазданың жаратылмаған рух және барлық нәрсенің "жаратылмаған жаратушысы" деген бастапқы хабарын жоққа шығарып, оны Зурванның екі егіз ұлының бірі – олардың әкесі және басты рух ретінде жаратылған рух деңгейіне төмендетті. Зурванизм Ахура Мазда мен Ангра Майнюді тең күшті, тек қарама-қарсы рухтар деп есептейді. Зурванизмнен басқа, Сасани патшалары Ахура Маздаға деген құлшыныстарын түрлі жолдармен көрсетті. Бес патша Хормизд есімін алды, ал Бахрам II «Ормазд моубад» атағын құрды, ол Персияның мұсылмандар тарапынан басып алынуынан кейін де, ислам дәуірінде де сақталды. Сасани дәуірінен бастау алған Зороастризмдегі барлық құлшылық амалдары Ахура Маздаға құрмет көрсетуден басталады. Бес Гах орта парсы тілінде «Ормазд – Ием» деп жариялаумен басталып, «Кімді, Мазда, менің қорғаушым етіп тағайындадың?» деген гатик өлеңін қамтиды. Зороастрийлік дұғалар от немесе күн сәулесінің болуымен айтылуы керек. Иран тілдері Йидга мен Мунджиде күн әлі де ормозд деп аталады.

Қазіргі заростризм

1884 жылы Мартин Хоуг Ясна 30.3-тің жаңа түсіндірмесін ұсынды, ол кейіннен зороастризм іліміне елеулі әсер етті. Хоугтың түсіндірмесіне сәйкес, 30.3 санындағы «екі рух» – Ангра Майнью мен Спента Майнью еді, біріншісі сөзбе-сөз «Жоғалту рухы», ал екіншісі «Игі рух» (Ахура Мазданың). Сонымен қатар, Хоугтың схемасында Ангра Майнью енді Ахура Мазданың тікелей қарсысы емес, Спента Майнью сияқты, Оның шығуы болды. Хоуг Ясна 45.9-дағы еркін ерік тұжырымдамасын да Ахура Мазда тек жақсылықты жаратқандықтан Ангра Майньюдің қайдан пайда болғанын түсіндіру үшін пайдаланды. Ерік-ерік Ангра Майньюға зұлымдық таңдау мүмкіндігін берді. Бұл соңғы тұжырымдар зороастризм дәстүрімен толыққанды дәлелденбесе де, сол кезде Хоугтың түсіндірмесі Бомбей парсылары тарапынан қуана қабылданды, себебі ол христиан миссионерлерінің сөздеріне қарсы қорғаныс ұсынды, әсіресе зороастризмнің жаратылмаған зұлымдық туралы идеясына жасалған шабуылдарға. Хоугтың ықпалымен Бомбей парсылары ағылшын тіліндегі баспасөз арқылы өздерін қорғауға кірісті. Олардың пікірінше, Ангра Майнью Мазданың тікелей қарсысы емес, оның бағыныштысы, ол – Зурванизмдегідей – жамандықты таңдады. Осылайша, Хоугтың теориялары Батыста парсылардың түсіндірмесі ретінде таралды, олар Хоугтың пікірін қолдайтын сияқты көрінді. Өзін-өзі нығайта отырып, Хоугтың идеялары осыншалықты жиі қайталанды, бүгінде олар дерлік барлық жерде дін доктринасы ретінде қабылданады.

Басқа діндердегі

Кейбір ғалымдар (Куйпер. IIJ I, 1957; Циммер. Münchner Studien 1984:187–215) Ахура Мазданың *vouruna miθra, немесе Ведалық Варунадан (және Митрадан) шыққандығын айтады. Уильям В. Маландраның сөзіне қарағанда, Варуна (Веда дәуірінде) және Ахура Мазда (ежелгі Иран дінінде) бірдей Индо-Ирандық концепцияны – «данышман, барлығын білетін құдай» бейнесін ұсынған. Манихеизмде Охрмазд Бей («Ахура Мазда») атауы алғашқы тұлға Наша Қадмаяға, «алғашқы адамға» және Ұлылық Әкесінен (Манихеизмде Зурван деп аталады) тараған нәрсеге қолданылған. Ол жарық әлемін қорғау үшін өзін құрбан еткен соң, қараңғылық күштеріне сіңіп кетті. Ормузд қараңғылық әлемінен босатылса да, оның «ұлдары», көбінесе оның киімдері немесе қарулары деп аталатын, сол жерде қалады. Бірқатар оқиғалардан кейін оның ұлдары, кейін Әлем жаны деп танылған, көбінесе материядан арылып, шыққан жеріне – жарық әлеміне оралады. Манихейлер Манидің көптеген космологиялық тұлғаларын зороастризмдік тұлғалармен теңестірген. Бұл Манидің зороастризмге жақын Парфян империясында тууымен байланысты болуы мүмкін. Соғд буддизмінде Xwrmztʼ (соғд тілінде дауысты әріптер тұрақты жазылмаған) Ахура Мазданың орнына қолданылған атау болды. Ұйғырлар сияқты түркі халықтары арқылы бұл соғд атауы моңғолдарға жетті, олар осы құдайды әлі де Қормуста Тенгри деп атайды (сондай-ақ Қормуста немесе Қормусда). Қазіргі Арменияда Арамазд – еркек есімі. Христиандыққа дейінгі армяндар Арамаздты өз құдайлар пантеонында маңызды құдай ретінде санаған. Ол армяндық Арам мен оның ұлы Араның, сондай-ақ ирандық Ахура Мазданың синкретизмінен пайда болған құдай деп есептеледі.