Кіріспе

Зороастризмнің жазбаларында қолданылатын шығыс иран тілі (/ə/'/v//ɛ//s//t//ən/ əVESStən) – екі көне иран тілінің жалпы атауы: Ежелгі авестан (б.з.д. 2-1 мыңжылдықтарда қолданылған) және Жаңа авестан (б.з.д. 1 мыңжылдықта қолданылған). Олар зороастризмнің қасиетті мәтіндерінде біріктіріліп қолданылуы арқылы ғана белгілі; Авеста олардың атына ие. Екеуі де үнді-еуропа тілдер отбасының үнді-иран тілдері тармағына жататын шығыс иран тілдерінің ерте нұсқалары. Оның тікелей түбірі – протоиран тілі, протоиндо-арий тілімен туыс, және екеуі де ерте протоиндо-иран тілінен дамыған. Сондықтан, Ежелгі авестан грамматикасы мен сөздік қоры бойынша ең көне сақталған индо-арий тілі – Веда санскритіне өте жақын. Авеста мәтіндері ежелгі Иранның Арахозия, Ария, Бактрия және Маргиана сатрапияларында жасалған, қазіргі Ауғанстанның барлық аумағын, сондай-ақ Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанның бір бөлігін қамтиды. Бактрия-Маргиана Яз мәдениеті зороастрий Авестасында сипатталған ерте "шығыс иран" мәдениетінің археологиялық бейнесі ретінде қарастырылады.

Шежіресі

Авестан және көне парсы тілдері – көне иран тілін құрайтын екі анықталған тіл. 1921 жылғы зерттеулерге сәйкес, Авестан тілі Ұлы Иранның солтүстік-шығыс бөлігінде пайда болса, басқа ғалымдар Авестан тілінің шығыс аймақтарда туғандығын жақтайды. Ғалымдар иран тілдерін олардың жасына қарай «ескі», «орта» және «жаңа» деп, ал географиялық орналасуына қарай «шығыс» немесе «батыс» деп жіктейді. Осы аяқта Авестан тілі Шығыс көне иран тілі ретінде жіктеледі. Алайда, шығыс-батыс айырмашылығы Авестан тілі үшін шектеулі мағынаға ие, себебі кейіннен Шығыс және Батыс иран тілдерін ерекшелейтін тілдік өзгерістер одан әрі дамыған жоқ. Авестан тілінде көне парсы тілінде байқалатын кейбір (Оңтүстік) Батыс ирандық жаңалықтар кездеспейді, сондықтан осы тұрғыдан алғанда, «шығыс» дегеніміз тек «батыс емес» дегенді білдіреді. Көне Авестан тілі көне парсы тілімен тығыз байланысты және морфологиялық тұрғыдан көбінесе ведалық санскрит тілімен сәйкес келеді. Пашту тілінің түбі гаттар тіліне жақын болған.

Әліпби

Авестан тілі үшін қолданылатын жазу біздің заманымыздың 3- немесе 4-ғасырында дамыды. Ол кезде бұл тіл көптеген ғасырлар бойы жойылған еді және тек Авеста канонының культтік тілі ретінде ғана қолданыста қалды. Бүгінгі күнге дейін осылай келіп отыр, культтік мәтіндер дін қызметшілерінің жадында сақталып, жатқа айтылатын еді. Авестанды жазу үшін жасалған жазу жергілікті жерде "дин дабире" ("діннің жазуы") деп аталды. Онда 53 әріп бар және оңнан солға қарай жазылады. Бұл 53 әріптің шамамен 30-ы – әртүрлі иректер мен әшекейлермен толықтырылған – пост-Сасани дәуірінің зороастрия дәстүрінен белгілі жазу Pahlavi (яғни "кітап") жазуының 13 графемасының өзгеруі болып табылады. Бұл символдар, барлық Pahlavi жазулары сияқты, өз кезегінде арамей жазуының символдарына негізделген. Авестан басқа жазу жүйелерінен де бірнеше әріптерді қабылдады, ең бастысы – грек тілінің кішкентай әріптерінен алынған дауысты әріптер. Кейбір әріптер, сондай-ақ пунктуация белгілері де еркін ойлап табылды. Сонымен қатар, авестан әліпбиінде авестан тілінде сәйкес дыбысы жоқ бір әріп бар; Пазенд мәтіндерін жазу үшін (авестан тілінде жоқ дыбыс) әрпі қосылды. Авестан жазуы әліпбилік, және әріптердің көп саны ауызша айтылатын мәтіндерді жоғары фонетикалық дәлдікпен беру қажеттілігінен туындаған деп болжауға болады. Культтік мәтіндердің дұрыс айтылуы (және қазір де солай) дұғалардың тиімді болуы үшін қажет деп есептелді. Әлемдегі ең ірі зороастриялық қауымдардың бірі – Үндістан зороастрийлері Авестанды брахми негізіндегі жазулармен де транскрипциялайды. Бұл салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, ол алғаш рет шамамен 12 ғасырдың Нерёсанг Дхавал және сол дәуірдегі басқа парси санскритші теологтарының мәтіндерінде кездесті, олар авестан жазуындағы ең көне қолжазбалармен шамамен бірдей кезеңде жасалған. Бүгінде авестан көбінесе гуджарати жазуымен (гуджарати – үнді зороастрийлерінің дәстүрлі тілі) жинақталады. Кейбір авестан әріптері сәйкес символы жоқ болған жағдайда, қосымша диакритикалық белгілермен біріктіріледі, мысалы, zaraθuštra сөзіндегі әріп төменгі нүктесі бар j әрпімен жазылады.

Есімдіктер

"Нормативті" жағдайда а сабақтарының жіктелуі: (ер., ортасыздан.) Жекеше Екілік Көпше Жекеше Екілік Көпше Атоолым s ā ō (as), ā ō (yasn ō) a (vīr a) a (yasna) Шақыру – a (ahur a) a (yasn a), ånghō Жіктеу сыпаты əm ō (as, ns), ā əm (ahur əm) ą (haom ą) Құралдық ā byā bīš a (ahur a) aēibya (vīr aēibya) āiš (yasn āiš) Дататив ē byō (byas) āi (ahur āi) aēibyō (yasn aēibyō) Жоғалту at byō āt (yasn āt) Меншік ō (as) å ąm ahe (ahur ahe) ayå (vīr ayå) anąm (yasn anąm) Орналасу i ō, yō su, hu, šva e (yesn e) ayō (zast ayō) aēšu (vīr aēšu), aēšva

Үлгі мәтін

Латын әліпбиі Авеста әліпбиіАғылшынша аударма Сол көмекке дұға тілеп, екі қолымды жайып, Мазда, мен Киелі Рухтың істері үшін, О, Әділ, Жақсы Ой мен Өгіз Жанның қалауын орындау үшін дұға етейін.

Жалпы көздер

Since the English text consists only of periods, the Kazakh translation will also consist only of periods, maintaining consistency with the reference translation.

. . . . .