Кіріспе

Луганасада билеу – драматург Брайан Фрильдің 1990 жылы жазылған пьесасы. Оқиға 1936 жылғы тамыз айында Ирландияның Донегал графтығындағы Баллибег атты ойдан шығарылған қалада өтеді. Бұл – ересек Майкл Эванстың, баяндаушының естеліктері арқылы айтылатын пьеса. Ол жеті жасында әйелдерінің үйінде өткізген жазды еске түсіреді.

Өмірбаян

Бұл пьеса Фрильдің анасы мен әпкелерінің өміріне негізделген, олар Донегал графтығының оңтүстік-батысындағы шағын Глентис қаласында тұрған. 1936 жылдың жазында өтетін пьеса, Мунди әпкелерінің (Мэгги, Крис, Агнес, Роза және Кейт) бес еуі үшін махаббаттың қысқа ғана сәтте мүмкін болып көрінетін жаздың соңғы күндерін көрсетеді. Сондай-ақ, отбасы Африкадан миссионер болып оралған әлсіз ағасы Джекке қуанышпен қарсы алады. Бірақ жаз аяқталғанда, отбасы барлық үміттердің күңдіренуімен бірге күтетін қайғы мен экономикалық қиындықтарды сезеді. Ойын тамыздың басында, келттік егін жинау мерекесі – Лугнасад маңында өтеді. Пьеса Мунди әпкелері үшін ащы егін жинау кезеңін, егілгеннің өнін алу уақытын суреттейді.

Сюжет

Мундидің бес қарындасы (Кейт, Мэгги, Агнес, Рози және Кристина) үйленбеген, Бэллибегтің сыртындағы шағын үйінде тұрады. Ең үлкені Кейт мектепте мұғалім, жалғыз жақсы жалақы алатын. Агнес пен Роуз қолғаптар тоқып, қалада сатады, соның арқасында отбасыға қосымша ақша әкеледі. Олар Мэггиге шаруашылық жұмысына да көмектеседі. Мэгги мен Кристинаның (Михаилдің анасы) мүлдем табысы жоқ. Михаил жеті жаста, үйдің ішінде де, сыртында да ойнайды. Барлық оқиға қарындастардың үйінде немесе аулада өтеді, ал қаладағы және одан тыс жердегі жаңалықтар оқиға болғанда немесе еске түскенде айтылады. Жақында олардың ағасы Джек 25 жылдан кейін үйіне оралды. Ол безгекке шалдыққан, көп нәрсені, тіпті қарындастарының есімдерін және ағылшын тіліндегі сөздерді есіне алу қиын. Ол "туған жеріне" сіңіп кеткенін және онда болған кезінде католицизмнің көп бөлігінен бас тартқанын байқауға болады. Мүмкін, оның үйге қайтаруының себебі де осы шығар. Михаилдың әкесі Джерри – уэльстік. Ол – тартымды, бірақ сенімсіз адам, әрқашан әзілдеуге тырысады. Ол – граммофондарды сататын саяхатшы. Ол сирек келеді және әрқашан ескертпей келеді. 1930 жылдардың билері мен дәстүрлі ирландтық халық музыкасын кездейсоқ сәттерде үйге жеткізетін, бірақ кейде тоқтап қалатын "Маркони" деген лақап аты бар радио бар. Бұл әйелдерді кенеттен құлшынып билеуге итермелейді. Қарындастардың кедейлігі мен қаржылық қиындықтары үнемі айтылады. Олардың толыққанды өмір сүрмегендері де солай: қарындастардың ешқайсысы үйленбеген, бірақ олардың есте сақтаған сүйіктілері болған. Католик шіркеуінің қатаң талаптары, әсіресе адал Кейт, және Донегалдың "алыс төбелеріндегі" жергілікті халықтың және Уганда тайпаларының шексіз сезімдері арасында шиеленіс бар. Бұл жолы Джерри Кристинаға жасаған ұсынысы шындыққа жақын болуы мүмкін. Осы сапарда ол Испания азаматтық соғысында күресу үшін Халықаралық бригадаға қосылатынын айтады, бірақ бұл идеологиялық себептерден емес, оқиғаларды көруге деген құштарлығынан туындайды. Ол қосылғысы келген "құдайсыз" күштер мен католик шіркеуі қолдаған Франко күштері арасында да ұқсас шиеленіс бар. Ауылда тоқыма фабрикасының ашылуы Агнес пен Розаның қолмен тоқыған қолғаптардан күнкөріс табуына мүмкіндік бермейді. Ауылдың діни қызметкері Кейтке мектепте оқушылар жеткіліксіз болғандықтан, қыркүйек айындағы оқу жылында оның жұмысын жалғастыра алмайтынын айтты. Ол нағыз себептің ағасы Джек екеніне күдіктенеді, оның еретік көзқарастары шіркеуге белгілі болды және оның репутациясына нұқсан келтірді. Әйелдердің бала кезінен бері білетін үйлесімді өмірінің бұзылуға жақын тұрғаны сезіледі. Оқиғаның баяндаушысы, ересек Михаил, осының осылай болатынын айтады.

Кейіпкерлер

Кейт Мунди Кейт Мунди – әпкелерінің үлкені, қалғандарына аналық қамқорлық көрсетеді. Мұғалім болғандықтан, ол үйдегі жалғыз табыс көзі, бірақ мектептегі "Гандер" деген лақабы үйге де жеткен сияқты. Ол католик дінінің берілген адамы, бұл Лугнасадағы түркі тілдес амалдарға деген наразылығында және Джектың сенімінен айырылуында көрінеді. Дегенмен, оның сезімталдығы пьесаның бойымен және Майклдың айтуынша, Джек әке қайтыс болғанда "жайсыз болған" деп мәлімдегенде де байқалады. Мэгги Мунди мансаптық жолының орнына, Мэгги отбасының бас шаруасы болып табылады. Пьеса барысында ол отбасының "әзілкеші" ретіндегі мақсатын ашады, туындаған шиеленістерді сейілтеді. Ол Кейттің билігіне "Китти" деп атап, қарсы шығады, сонымен бірге оның сенімді серігі болып қалады. Мэгги ең жақсы досының жетістігі туралы білгенде өзінің армандары бар екенін көрсетеді. Оның монологындағы кенеттен тыныш ойлануы әдеттегі көңілді сөйлеуімен қарама-қайшы келеді. Кристина Мунди 26 жастағы Крис Мунди – әпкелерінің ең кішісі, Мэгги сияқты, жалақысы төленетін жұмысы жоқ. Джерри Эванс жеті жыл бұрын оның ұлы Майклдың әкесі болды және ол қалауынша олардың өміріне кіріп-шығып отырады. Соның салдарынан, Крис кеткенде қатты күйзеліске ұшырайды, бірақ келесі сапары тұрақты болады деген үмітпен қайта жанданады. Оның табысының болмауы Криске ұлын тәрбиелеуде қорғанысқа түсуіне себеп болуы мүмкін, бұл Кейт Майклға пьесаның басында жаңа айналдырғыш сатып алғанда көрінеді. Роза Мунди Роза 32 жаста, бірақ дамуындағы кемшіліктерге байланысты өзінен жас секілді. Бұл жағдай оны көрінбейтін кейіпкер, үйленген Дэнни Брэдлиге, Роза оны жақсы көреді деп санайды. Дегенмен, оның әпкелері Брэдли Розаның қарапайым мінезін өз пайдасына пайдаланып жатыр деп санайды. Ол үлкен әпкесі Агнеске ерекше жақын, олар бірге қалада сату үшін қолғаптар тоқиды. Майклдың айтуынша, Роза Агнеспен үйден кеткеннен кейін 1950 жылдары Лондонның Саутворк қаласындағы мұқтаждарға арналған хосписте қайтыс болады. Агнес Мунди Агнес тыныш және ойлы, Розамен бірге қолғаптар тоқиды, сонымен бірге Мэггимен бірге үйді тәртіпте ұстауға көмектеседі. Ол Джерриге сырттай ғашық болып, оны тез қорғауға шығады. Дегенмен, Майклдың әңгімелері Агнестің болашағы қиын болатынын көрсетеді. Тоқу фабрикасы ашылғанда, ол оны ұстап тұра алмайды. Розаға деген ата-аналық сезіміне байланысты ол Розамен бірге Лондонға көшіп кетеді, отбасымен барлық байланыстарды үзіп, 1950 жылдары ауыр жағдайда қайтыс болады. Майкл Эванс (басты кейіпкер) Майкл бала кезінде сахнада пайда болмайды, бірақ оның қатысуы басқа кейіпкерлермен айтылады, ал ересектегі Майкл сахнаның бір жағынан сөйлейді. Бала кезінде Майкл сүйіспеншілікпен қоршалған, өйткені бес әпкесі де оған ғашық. Майкл сонымен қатар оқиғаның өршуін ғана емес, сонымен қатар басқа кейіпкерлердің болашағын да анықтайтын баяндаушы ретінде де әрекет етеді. Джерри Эванс Джерри бастапқыда қатты жағымсыз кейіпкер ретінде бейнеленеді, әсіресе Кейт, Кристі оның заңсыз ұлы Майклдың әкесі болғаннан кейін тастап кеткені үшін. Дегенмен, пьесадағы алғашқы пайда болғаннан кейін Джерри сүйкімді және Криске шын жүректен сүйіспеншілік танытады. Оның қазіргі жұмысы граммофон сатушы (бұрынғы би үйретушісі ретінде) Мунди әпкелерінің тұрақтанған өміріне қарама-қайшы келетін оның бостандығын білдіреді. Бұл оның Ирландиядан халықаралық бригадаға қосылып, Испанияда азаматтық соғыста күресуге кетіп бара жатқанынан айқын көрінеді, бұл Кейттің бұдан әрі мақұлдамауы. Майклдың баяндауы бойынша, Джерри Барселонада мотоциклден құлап, кейін сал болып қалған. Криске деген романтикалық сезімдермен қатар, Джерри Агнеске ерекше бейімделді, дегенмен олардың қарым-қатынасының шынайы жағдайы күмәнді болып қала береді. Кейін біз оның Уэльсте жасырын түрде басқа отбасы бар екенін және Кристинаға жасаған барлық неке ұсыныстарының жалған екенін білеміз. Ересектерде әңгімелейтін Майкл, 1950 жылдары Джерридің қайтыс болғаннан кейін, онымен Оңтүстік Уэльстегі жарты ағасы байланысқан, ол Джерридің сол кезде әйелі мен бірнеше ұлы бар екенін айтты. Әке Джек Джек елуден асқан. Ол жас кезінде үйінен кетіп, Угандадағы арақшаны ауыратын адамдар тұратын жерге миссионер болып барған еді. Бұған қоса, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Африкада британдық әскери капелланы болған. Ол Донегалдағы миссионерлік жұмысы үшін жоғары құрметке ие. Дегенмен, ол себептерін жасырып, Баллибегке кенеттен оралғаннан кейін үлкен өзгерістерге жол ашты. Ол есте сақтаумен қиындыққа тап болады, әпкелерінің есімдерін жиі ұмытады немесе оларды бұрынғы үй шаруасы Окавамен шатастырады, ол оған өте жақын болған. Джек Африканың жергілікті халықтарының түркі тілдес сенімдеріне зор құрметпен қарады және католик дінінен айырылған сияқты, бұл оның жоғары лауазымдағылары оны қайтаруға себеп болған болуы мүмкін. Бұл Кейттің үлкен алаңдаушылығын тудырады, ол отбасының беделіне қатысты алаңдайды. Джек Майклды заңсыз бала емес, "сүйіспеншілік баласы" деп атайды және олар Уганда халқы арасында кең таралған және қабылданған деп айтады. Пьесаның соңына жақын бір көріністе ол британдық губернатордың сыйы, британдық колониялық трикорн бас киімін Джерри киетін қарапайым бас киімге ауыстырады. Джек бұл ауыстыруды католик емес рәсімге айналдырады және Уганданы өз үйі деп атайды. Енді Джерри әке Джек үйіне оралғандай, шетелге барып, жаңа өмірін іздеуге бару керек. Әке Джек ауруынан айығып, бірақ Майкл баяндауынша, ол пьесада бейнеленген оқиғалардан кейін көп ұзамай жүрек талмасынан қайтыс болады.

Фильмге бейімделу

Lughnasa-да билеу 1998 жылы Мерил Стрип Кейт Мунди рөлінде ойнаған, ал Пат О'Коннор режиссерлік еткен, сол аттас фильмге бейімделді. Брид Бреннан «Ең үздік әйел актер» номинациясында ирланд кино және теледидар сыйлығын жеңіп алды.

LIFF

Бірінші Lughnasa International Friel Festival (LIFF) 2015 жылдың тамызында өтті. «Lughnasa-да би» пьесасы, оның 25 жылдығында, фестивальдің визиттік карточкасы ретінде таңдалды.