Кіріспе

Британдық зымыран Blue Water – 1960 жылдардың басында жасалған британдық тактикалық ядролық зымыран, ол ескірген MGM 5 Corporal зымыранын алмастыру мақсатында болған. Corporal зымыранымен шамамен бірдей рөл атқарып, бірдей қашықтыққа ұша алатын қатты отынмен жұмыс істейтін Blue Water зымыранын пайдалану әлдеқайда оңай болды және оны дала жағдайында қолдау көрсету де ыңғайлырақ еді. Бұл зымыран Ұлыбританияда, сондай-ақ басқа НАТО елдерінде, әсіресе Германияда және мүмкін Түркияда да Corporal зымыранының орнын басу үшін қарастырылды. Зымыранның дизайны 1954 жылғы Red Rose зымыранының тарихымен байланысты, ол қысқа қашықтыққа ұшатын, бірақ басқа жағынан ұқсас болған. 1958 жылы талаптардың күрт өзгеруіне байланысты, зымыранның өзі көп жағынан бірдей болғанына қарамастан, оның атауы өзгертілді. Blue Water зымыраны 1962 жылы сынақтан өтті, сынақтар жалпы алғанда сәтті аяқталды және өнеркәсіпте жоғары бағаланды. Алайда, Германия Blue Water орнына MGM 29 Sergeant зымыранын сатып алғанда, ал Түркия да солай істейтін болса, Ұлыбритания үкіметі тек өз әскерлерінде ғана қолданылатын зымыранды әзірлеуді жалғастырудың орнына оның дамуын тоқтатуға шешім қабылдады. Red Rose және Blue Water – бұл Жабдықтау министрлігінің Көкжұлдыз кодексіне сәйкес кездейсоқ тағайындаған кодтық атаулар.

Шығу тегі

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде британдық армия басшылықты қару-жарақ комитетін құрды, оның мақсаты – зымырандық қару-жараққа деген қажеттіліктерін қарастыру болды. Олар негізінен жер-әуе және жер-жер зымырандарынан тұратын жеті жобаны анықтады. Жерден жерге соққы беру үшін олар қысқа, орта және ұзақ қашықтықта қолдануға арналған үш ядролық қарудың қажеттілігін анықтады. Келесі соғысқа кем дегенде он жыл бар деген жалпы сезім және соғыстан кейінгі қиын экономикалық жағдайға байланысты, бұл жоспарлар бойынша көп жұмыс істелмеді. Салқын соғыстың басталуы жаңа басымдықтарға әкелді және 1954 жылға қарай зымырандар қайтадан жантықтап қарастырыла бастады. Осы кезде қысқа қашықтықтағы миссияны жаңа ядролық артиллериялық снаряд – «Сары Есен» (Yellow Anvil) атқаратын болып шешілді. English Electric (EE) компаниясы ұзақ қашықтықтағы қаруды жобалау бойынша алғашқы келісімшартты жеңіп алды, ол Өнімдер министрлігінің «Көкжұлдыз» код жүйесі бойынша «Қара Тас» (Black Rock) деп аталды. Жоба тоқтатылды, байқаушылар бұл себептің рөлі Корольдік әуе күштерінің терең соққы беру миссиясымен қабаттасқандықтан, олар оны өздерінің құзыретіндегі мәселе деп санайтындықтан болды деп болжады.

Қызыл қызыл

1954 жылғы қарашада «Англиз Электрик» компаниясына орташа қашықтықтағы зымыранды әзірлеу жөніндегі келісімшарт берілді. 1956 жылғы тамызда оған «Қызыл Роза» кодын тағайындады. EE-нің Стивенэйдж бөлімшесінің бас инженері Лесли Бедфорд бастапқыда осы мақсатқа арналған «Қызыл туфлі» жер-әуе зымыранын (SAM) бейімдеуді ұсынды. 1959 жылы «Қызыл туфлі» армия қатарына қабылданып, «Тандербёрд» деп аталды. Түрлендірілген конструкция «30 шақырымдық RS түрлендіруі» деп аталды, бірақ оны «Red Herring» деп те атаған болуы мүмкін, алайда бұл ресми «Rainbow Code» ма, әлдеме қарапайым лақап аты ма, белгісіз. RS-ге түрлендіру жағдайында, екі қосымша «Gosling» қатты отынды ракета күштегіші қосылып, барлығы алтыға жетер еді. «Қызыл туфлі» сияқты, зымыран да Бедфорд RLHC жүк көлігімен буксирленетін көтергіш-қою платформасына (TEL) орнатылып, содан кейін ұшыру үшін шамамен 45 градусқа көтерілді. Бағыттау үшін AA No. 3 Mk. 7 зениттік артиллериялық радарды пайдаланып, ұшырылған кезде траекториясын дәл өлшеп, оны алдын ала есептелген бағытпен салыстырып, радиоарнасы арқылы түзетулер жіберуді ұсынды. Соғыс министрлігі көңілі толмады, себебі «Қызыл туфлі» төрт күштегішпен маневрлеу қиын екенін анықтады және алты күштегіш оны одан да қиындататынынан алаңдады, әсіресе күштегіштердегі қанаттарды ауыр зымыранды тұрақтандыру үшін үлкейту қажеттігін ескерді. EE немесе армияға сол кезде белгісіз, «Викерс» компаниясы да осы рөлді атқаратын «35 шақырымдық артиллериялық қару жүйесі» қаруын әзірлеуді бастады. Олардың конструкциясы – арнайы TEL-дегі бір сатылы қатты отынды ракета. Бастапқы жоба TEL-ді қарапайым тіркемеге ұқсатып, оны жартылай тіркеме ретінде буксирлеуді көздеді, бұл оны автопарк көліктері арасында жасыруға мүмкіндік берер еді, бірақ кейінірекгі ұсыныста тіркемеге бекітілген жеке қозғалтқышы бар арнайы бір бөліктен тұратын TEL пайдаланылды. Бастапқыда қызығушылық танытқанмен, армия соңында одан бас тартты, себебі ол салыстырмалы түрде баяу жылдамдықпен ұшып, биіктігі 3048 метр (10000 фут) ғана болатын, бұл оған SAM-дармен шабуыл жасауға мүмкіндік берер еді. Соңғы үміткер – «Бристольдің» «RP.15» зымыраны, EE сияқты, олардың қазіргі «Red Duster» зымыранының «Bloodhound» деп белгілі бейімделген нұсқасын ұсынды. Бұл рөл үшін оның нақты қарастырылғаны белгісіз.

Жаңа қызыл гүл

1956 жылы Корольдік артиллерия «Корпорал» зымырасын ұрыс алаңындағы тактикалық ядролық зымыран ретінде қабылдады. Бұл зымыран сұйық отынмен жабдықталғандықтан, оны дайындау үшін үлкен көмекші көліктер конвойы қажет болды және ұшыруға көп уақыт кетті. Сонымен қатар, ұшу кезінде үнемі басқаруды қажет етті, бірақ салыстырмалы түрде нашар дәлдікке ие болды. Корольдік артиллерияда «Адал Джон» ракетасы да қолданылды. Бұл қатты отынмен жабдықталған, жылдам ұшырылатын, бірақ бағытталмайтын және аз қашықтықтағы зымыран еді. «Корпорал» зымырасының қашықтығын, «Адал Джон» ракетасының пайдалану оңайлығы мен жылдам әрекет ету қабілетін, сондай-ақ жаңа, одан да жоғары дәлдікті бағыттау жүйесін біріктіретін зымыранға қажеттілік туды. EE компаниясына осы зымырандар бойынша қызмет көрсету шарты берілді. Армия жаңа «Қызыл Роза» жобасын қарастыру үшін оларға жүгінгенде бұл таңқаларлық емес еді. Бұл зымыран ядролық оқ-дәрілердің көлемі мен салмағының азаюынан да пайдаланды, сондықтан оған үлкенірек жүк қажет болмады. Жеңіл оқ-дәрілерді ескере отырып, «Қызыл Роза» зымыранның қашықтық талаптарын өзгертпей-ақ орындауға қабілетті болды. Бірақ екі бөліктен тұратын ұсынылған ұшыру қондырғысы (TEL) RAF-тың стандартты Argosy көлік ұшағына сыймады. Алғашқы сынақ үлгісі 1960 жылы Аберпорттан ұшырылды, содан кейін Вумерада толық қашықтықтағы сынақтар жүргізілді. Дегенмен, оны 1961 жылы жеткізуге уәде берілді. 1960 жылы Батыс Германия «Көк Суды» күтудің орнына «Сержант» зымырасын сатып алуға келісті. «Көк Судың» тағы бір маңызды тұтынушысы осы болғандықтан, және Түркия мен Италия сияқты басқа да әлеуетті клиенттердің де осы американдық жолды таңдауы мүмкін болғандықтан, «Көк Судың» сату перспективалары нашарлады. 1962 жылдың 10 тамызында бағдарлама тоқтатылды, себебі Ұлыбритания үкіметі зымыранды сатып алуға ниет білдіргенімен, оның даму шығындарын толығымен өтеуге дайын болмады. Сол кезде бағдарламаның тоқтатылуы RAF пен Армияны жақсы үйлестірудің сәтті жобасының нәтижесі болды деген пікірлер айтылды. 1960 жылы басталған бұл жобаның мақсаты әуе-жер үйлестіруін жақсарту және RAF ұшақтарын жақын қолдау рөлінде тиімді пайдалануды қамтамасыз ету болды. «Көк Су» ұзақ қашықтықтағы артиллерияны алмастыруға арналған еді, бірақ RAF-тың TSR 2 ұшағы бұл рөлді оңай орындай алатын, егер бұл ұшақтар Армияға уақтылы түрде қолжетімді болса. Зымырандық артиллерияның қажеттілігі ұшақтардың артиллериясының дереу қолжетімділігімен алмастырылды. Бұл пікірді жою кезіндегі көпшіліктің пікірлері де қолдайды: «Еуропада жеткілікті ядролық қару бар, ал TSR.2 армияның «Көк Суға» қараған көптеген нысаналарын жабуға қабілетті». Қорғаныс министрі Питер Торникрофттың бас ғылыми кеңесшісі Солли Цукерман жүйе туралы пікірін білдіруге шақырылмады. Алайда ол оны баспасөзге ұсынды, «Менің жеке пікірім, мен оны анық айттым, «Көк Суды» тоқтату керек. PT.428 техникалық тұрғыдан өте амбициялық екенін мойындасам да, әскери мақсаты бар жүйеге қолда бар қаражатты жұмсаған дұрыс, менің ойымша, мақсаты жоқ нәрсеге емес» деді. Оның алаңдаушылығы негізінен ядролық қаруды майданда қолдану тез арада толыққанды ядролық соғысқа әкелуі мүмкін деген сезімге негізделген, ал EE компаниясы дамытып жатқан жылдам атуға қабілетті SAM зымыран батареясы PT.428 жаудың тактикалық ұшақтарына шабуыл жасаудың нақты әскери мақсатына ие болды. Алайда, бұл кезде Соғыс кеңсесіне PT.428 немесе «Көк Суды» тоқтату туралы таңдау ұсынылды және соңғысын сақтау үшін біріншісін тоқтатуды шешті, нәтижесінде EE екеуі де тоқтатылғаннан кейін жалғасып жатқан жобасыз қалды.

Әуеден ұшырылатын тұрақтандырылған нұсқа

Бірқатар деректерде Blue Water ракетасының TSR 2 шабуылдық ұшағынан әуеден ұшыруға арналған нұсқасы жасалғаны айтылады. Бұл өзгерістер шамалы болды: ракетаның артқы бөлігінің пішіні сүйірлендіріліп, ұшу кезіндегі қарсылықты азайту үшін ракета соплосының үстіне қаптама қосылды. Ракета қозғалтқышы іске қосылғанда, қаптама жарылып түсіп қалар еді. Қазіргі кезде жарияланған Қорғаныс министрлігінің құпия құжаттары Blue Water ракетасының әуеден ұшырылатын нұсқасын жасау мүмкіндігі қарастырылғанын көрсетеді, бірақ бұл жоба іске аспады және 1965 жылы TSR.2 жобасы тоқтатылған кезде тоқтатылды.

Сипаттама

Бұл зымыранның ұзындығы 25 фут (8 метр) болды және салмағы айтарлықтай еді. Фюзеляж цилиндр тәрізді, мұрны конус тәрізді, бұрынғы үлкен диаметрлі ядролық оқ-дәрілерге қажетті кеңеюлерсіз жасалған. Басқару беттері кішкентай және «English Electric» фирмасының стандартты үлгісіне сәйкес келді: төрт артқы қанат және төрт пышақ тәрізді, ортаңғы бөлігінде орналасқан, барлық қозғалмалы басқару беттері, құйрық қанаттарына 45° бұрышпен орналасқан. Бағыттауыш инерциялық болды және бір рет ұшыру алдында бағдарланғаннан кейін, ұшу кезінде толығымен автономды жұмыс істеді. Зымыранды тасымалдау, орнату және ұшыру құрылғысы – модификацияланған Bedford RL жүк көлігі. Қосымша ұшыру жабдығына ерте заманғы электрондық компьютер кірді, ол Land Rover көлігінде, сонымен бірге теодолитпен бірге тасымалданды. Зымырандар әдетте ұшырылуға бірнеше минут қалғанға дейін жабық жерде сақталып, содан кейін ұшыру позициясына жылжытылып, жүк көлігінің астындағы тұрақтандыру тіректері орнатылатын еді. Бұл ұшыру позициялары нысанаға тікелей бағытталған болу үшін алдын ала тексеріліп дайындалған. Ұшыру алдында ұшыру компьютері зымыранға арналған кабель арқылы қосылған. Сол теодолит ұшыру алдында борттық гироскоптарды бағдарлау үшін пайдаланылды және зымыранның ұшу жоспары параметрлері оған жүктелді. Ұшыруды басқару көлігі содан кейін батарея ішіндегі келесі ұшыру құрылғысын дайындау үшін жылжуға болатын еді. Зымыранды ұшыру құрылғысына көтеріп, ату тек ұшыру алдында ғана жүзеге асырылды. Әр зымыранды басқару үшін, батареяны зерттеу тобын есептемегенде, екі адамнан тұратын өте шағын экипаж қажет болды.