Құрлық аралық баллистикалық зымырандар: Тарихы мен дамуы

Кіріспе

5500 км-ден астам қашықтықта ұшуға қабілетті баллистикалық зымыран. Континентаралық баллистикалық зымыран (КБЗР) – негізінен ядролық қару жеткізуге арналған (бір немесе бірнеше термоядролық оқ-дәрілерді жеткізуге арналған) 5500 км-ден астам қашықтықта ұшуға қабілетті баллистикалық зымыран. Конвенциялық, химиялық және биологиялық қарулар да әртүрлі тиімділікпен жеткізілуі мүмкін, бірақ олар КБЗР-де ешқашан қолданылмаған. Көптеген қазіргі заманғы конструкциялар бірнеше тәуелсіз бағытталатын қайта кіру ұшқыштарын (MIRV) қолдайды, бұл бір зымыранға бірнеше оқ-дәрілерді алып жүруге мүмкіндік береді, олардың әрқайсысы әртүрлі нысананы жоюға қабілетті. АҚШ, Ресей, Қытай, Франция, Үндістан, Ұлыбритания, Израиль және Солтүстік Корея – операциялық КБЗР-ге ие екені белгілі бірден-бір елдер. Алғашқы КБЗР-лердің дәлдігі шектеулі болғандықтан, оларды тек қалалар сияқты ірі нысаналарға қарсы пайдалануға болады. Олар "қауіпсіз" база ретінде қарастырылды, бұл қорқыту күшін үйге жақын ұстауға мүмкіндік береді, онда оған шабуыл жасау қиын болады. Әскери нысаналарға (әсіресе нығайтылған нысаналарға) шабуылдар үшін дәлдігі жоғарырақ ұшқыштар қажет болды. Екінші және үшінші буын конструкциялары (мысалы, LGM 118 Peacekeeper) дәлдікті осыншалық деңгейге жеткізді, тіпті ең кішкентай нысаналарға да сәтті шабуыл жасауға болады. КБЗР басқа баллистикалық зымырандардан – орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандардан (IRBM), орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандардан (MRBM), қысқа қашықтықтағы баллистикалық зымырандардан (SRBM) және тактикалық баллистикалық зымырандардан – ұзындығымен және жылдамдығымен ерекшеленеді.

Қырғи қабақ соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін американдықтар мен кеңестік одақ V2 және басқа да неміс әскери жобаларының негізінде ракеталық зерттеу бағдарламаларын бастады. АҚШ-тың әрбір әскери тармағы өз бағдарламаларын іске қосты, бұл күш-жігердің маңызды қайталануына әкелді. КСРО-да ракета зерттеулері орталықтандырылған түрде ұйымдастырылды, бірақ бірнеше команда әртүрлі жобалармен жұмыс істеді. КСРО-да алғашқы даму Еуропалық нысаналарды шабуылдай алатын зымырандарға бағытталды. Бұл 1953 жылы Сергей Королевке жаңадан жасалған сутекті бомбаларды жеткізе алатын нағыз құрлық аралық баллистикалық зымыран (ҚАБЗ) әзірлеуді бастау тапсырылғанда өзгерді. Үнемі қаржыландыруды ескере отырып, R-7 белгілі бір жылдамдықпен дамыды. Алғашқы ұшырылым 1957 жылдың 15 мамырында өтті және ұшыру алаңынан күтпеген апатқа ұшырады. Бірінші сәтті сынақ 1957 жылдың 21 тамызында өтті; R-7 әлемдегі алғашқы ҚАБЗ атанды. Бірінші стратегиялық зымыран бөлімі 1959 жылдың 9 ақпанында Ресейдің солтүстік-батысындағы Плесецк қаласында құрылды. Осы R-7 ұшыру құралы 1957 жылдың 4 қазанында алғашқы жасанды спутникті – «Спутник»ті ғарышқа шығарды. Тарихтағы алғашқы адаммен ғарышқа ұшуды совет ғарышкері Юрий Гагарин 1961 жылдың 12 сәуірінде R-7 негізінде жасалған «Восток» кемесімен жүзеге асырды. R-7-нің жақсартылған нұсқасы бүгінге дейін совет/ресейлік «Союз» ғарыш кемесін ұшыру үшін қолданылады, бұл Сергей Королевтің бастапқы зымыран жобасының 60 жылдан астам операциялық тарихын көрсетеді. АҚШ 1946 жылы RTV A 2 Hiroc жобасымен ҚАБЗ зерттеулерін бастады. Бұл үш кезеңді жоба болды, ҚАБЗ әзірлеу үшінші кезеңде басталды. Алайда, V2 конструкциясының нұсқаларын сынау үшін пайдаланылған екінші кезеңнің дизайнының тек үш ішінара сәтті ұшырылымынан кейін 1948 жылы қаржыландыру тоқтатылды. Жаңа құрылған АҚШ Әуе күштерінің ауадағы басымдығы мен құрлық аралық бомбалаушылары болғандықтан, ҚАБЗ әзірлеу мәселесіне аса мән берілмеді. 1953 жылы кеңестік одақтың алғашқы термоядролық қаруын сынауымен жағдай өзгерді, бірақ «Atlas» зымыран бағдарламасына ең жоғары ұлттық басымдық 1954 жылға дейін берілмеді. «Atlas A» алғаш рет 1957 жылдың 11 маусымында ұшты, бірақ ракета жарылғаннан кейін ұшу 24 секундқа созылды. «Atlas» зымыранының толық қашықтықтағы алғашқы сәтті ұшуы 1958 жылдың 28 қарашасында өтті. «Atlas» зымыраның алғашқы қаруланған нұсқасы, «Atlas D», 1959 жылдың қаңтарында Ванденбергте іске қосылды, бірақ ол әлі ұшпаған. Бірінші сынақ ұшуы 1959 жылдың 9 шілдесінде жүргізілді, ал зымыран 1 қыркүйекте қызметке қабылданды. «Titan I» – АҚШ-тың тағы бір көп сатылы ҚАБЗ, 1959 жылдың 5 ақпанында «Titan I A3» сәтті ұшырылды. «Atlas»тан айырмашылығы, «Titan I» үш емес, екі сатылы зымыран болды. «Titan» «Atlas»тан үлкенірек, бірақ жеңіл болды. Двигательдер мен басқару жүйелерінің жетілдірілуіне байланысты «Titan I» «Atlas»тан озып кетті. R-7 және «Atlas» әрқайсысы үлкен ұшыру кешенін қажет етті, бұл оларды шабуылға ұшырауға бейім етті және оларды дайын күйде ұстау мүмкін болмады. ҚАБЗ технологиясының алғашқы жылдарында сәтсіздіктердің көрсеткіші өте жоғары болды. Адамды ғарышқа жіберу бағдарламалары («Восток», «Mercury», «Восход», «Gemini» және т.б.) сенімділікке деген сенімділікті көрсетудің маңызды құралы болды, ал табыстар тікелей ұлттық қорғанысқа қатысты. АҚШ ғарыш жарысында кеңестік одақтан қалып қойды, сондықтан АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди президент Дуайт Д. Эйзенхауэр қаржыландырған «Сатурн» зымыран технологиясын қолданған «Аполлон» бағдарламасымен бәс тілді. Бұл алғашқы ҚАБЗ көптеген ғарышқа ұшыру жүйелерінің негізін құрады. Мысалдар: R-7, «Atlas», «Redstone», «Titan» және «Proton», олар бұрынғы ҚАБЗ-ден алынған, бірақ ҚАБЗ ретінде ешқашан қолданылмаған. Эйзенхауэр әкімшілігі қатты отынмен жабдықталған «LGM 30 Minuteman», «Polaris» және «Skybolt» сияқты зымырандардың дамуын қолдады. Қазіргі заманғы ҚАБЗ-лер, жоғары дәлдігі мен кішірек және жеңіл оқ-дәрілерінің арқасында, ата-бабаларына қарағанда кішірек болады және қатты отынды пайдаланады, бұл оларды орбиталық ұшыру құралдары ретінде аз пайдалы етеді. Бұл жүйелерді орналастыру туралы батыстың көзқарасы өзара сенімді жойылудың стратегиялық теориясымен басқарылды. 1950-1960 жылдары американдықтар мен кеңестік одақ баллистикалық зымыранға қарсы жүйелерді әзірлеуді бастады. Мұндай жүйелер 1972 жылғы Баллистикалық зымыранға қарсы келісіммен шектелді. Алғашқы сәтті АБМ сынағын 1961 жылы кеңестік одақ жүргізді, кейін 1970 жылдары Мәскеуді қорғауға толыққанды жұмыс істейтін жүйені орналастырды (Мәскеу АБМ жүйесін қараңыз). 1972 жылғы СТАРТ келісімі бойынша американдықтар мен кеңестік одақтың ҚАБЗ ұшқыштар саны қазіргі деңгейде сақталды және жаңа су асты қайықтарында орналасқан баллистикалық зымырандарды (СБЗ) орналастыруға рұқсат берілді, егер құрлықта орналасқан ҚАБЗ ұшқыштардың саны осымен тең болса. 1972 жылдан 1979 жылға дейін өткен келесі келіссөздер, СТАРТ-II деп аталды, АҚШ пен КСРО-ның ұстап тұрған ядролық оқ-дәрілер санын азайтты. СТАРТ-II АҚШ Сенатымен бекітілмеді, бірақ екі тарап та 1986 жылға дейін оның шарттарын сақтады, одан кейін Рейган әкімшілігі кеңестік одақты келісімді бұзды деп айыптағаннан кейін «қайтарып алды». 1980 жылдары президент Рональд Рейган Стратегиялық қорғаныс жобасын, сондай-ақ «MX» және «Midgetman» ҚАБЗ бағдарламаларын іске қосты. Қытай 1960 жылдардың басында кеңестік одақпен идеологиялық даудан кейін өз суық соғысына кірген, минималды тәуелсіз ядролық қарсылықты дамытты. 1964 жылы алғашқы ұлттық ядролық қаруын сынағаннан кейін, ол әртүрлі оқ-дәрілер мен зымырандарды әзірледі. 1970 жылдардың басында сұйық отынмен жұмыс істейтін DF-5 ҚАБЗ әзірленді және 1975 жылы спутниктік ұшыру құралы ретінде пайдаланылды. Батыс АҚШ және КСРО-ны шабуылдай алатын жеткілікті ұзындықтағы DF-5 зымыраны шахтаға орналастырылды, ал 1981 жылға дейін қызметке екі зымыран, ал 1990 жылдардың соңына қарай 20-ға жуық зымыран енгізілді. Қытай сонымен қатар жеткізілмей қалған 92 типті су асты қайығындағы орташа қашықтықтағы баллистикалық зымыран JL-1-ді орналастырды.

After World War II, the Americans and the Soviets started rocket research programs based on the V 2 and other German wartime designs. Each branch of the US military started its own programs, leading to considerable duplication of effort. In the Soviet Union, rocket research was centrally organized although several teams worked on different designs. In the Soviet Union, early development was focused on missiles able to attack European targets. That changed in 1953, when Sergei Korolyov was directed to start development of a true ICBM able to deliver newly developed hydrogen bombs. Given steady funding throughout, the R 7 developed with some speed. The first launch took place on 15 May 1957 and led to an unintended crash from the site. The first successful test followed on 21 August 1957; the R 7 flew over and became the world's first ICBM. The first strategic missile unit became operational on 9 February 1959 at Plesetsk in north west Russia. It was the same R 7 launch vehicle that placed the first artificial satellite in space, Sputnik, on 4 October 1957. The first human spaceflight in history was accomplished on a derivative of R 7, Vostok, on 12 April 1961, by Soviet cosmonaut Yuri Gagarin. A heavily modernized version of the R 7 is still used as the launch vehicle for the Soviet/Russian Soyuz spacecraft, marking more than 60 years of operational history of Sergei Korolyov's original rocket design. The US initiated ICBM research in 1946 with the RTV A 2 Hiroc project. This was a three stage effort with the ICBM development not starting until the third stage. However, funding was cut in 1948 after only three partially successful launches of the second stage design, that was used to test variations of the V 2 design. With overwhelming air superiority and truly intercontinental bombers, the newly formed US Air Force did not take the problem of ICBM development seriously. Things changed in 1953 with the Soviet testing of their first thermonuclear weapon, but it was not until 1954 that the Atlas missile program was given the highest national priority. The Atlas A first flew on 11 June 1957; the flight lasted only about 24 seconds before the rocket exploded. The first successful flight of an Atlas missile to full range occurred 28 November 1958. The first armed version of the Atlas, the Atlas D, was declared operational in January 1959 at Vandenberg, although it had not yet flown. The first test flight was carried out on 9 July 1959, and the missile was accepted for service on 1 September. The Titan I was another US multistage ICBM, with a successful launch February 5, 1959, with Titan I A3. Unlike the Atlas, the Titan I was a two stage missile, rather than three. The Titan was larger, yet lighter, than the Atlas. Due to the improvements in engine technology and guidance systems the Titan I overtook the Atlas. The R 7 and Atlas each required a large launch facility, making them vulnerable to attack, and could not be kept in a ready state. Failure rates were very high throughout the early years of ICBM technology. Human spaceflight programs (Vostok, Mercury, Voskhod, Gemini, etc.) served as a highly visible means of demonstrating confidence in reliability, with successes translating directly to national defense implications. The US was well behind the Soviets in the Space Race and so US President John F. Kennedy increased the stakes with the Apollo program, which used Saturn rocket technology that had been funded by President Dwight D. Eisenhower. These early ICBMs also formed the basis of many space launch systems. Examples include R 7, Atlas, Redstone, Titan, and Proton, which was derived from the earlier ICBMs but never deployed as an ICBM. The Eisenhower administration supported the development of solid fueled missiles such as the LGM 30 Minuteman, Polaris and Skybolt. Modern ICBMs tend to be smaller than their ancestors, due to increased accuracy and smaller and lighter warheads, and use solid fuels, making them less useful as orbital launch vehicles. The Western view of the deployment of these systems was governed by the strategic theory of mutual assured destruction. In the 1950s and 1960s, development began on anti ballistic missile systems by both the Americans and Soviets. Such systems were restricted by the 1972 Anti Ballistic Missile Treaty. The first successful ABM test was conducted by the Soviets in 1961, which later deployed a fully operational system defending Moscow in the 1970s (see Moscow ABM system). The 1972 SALT treaty froze the number of ICBM launchers of both the Americans and the Soviets at existing levels and allowed new submarine based SLBM launchers only if an equal number of land based ICBM launchers were dismantled. Subsequent talks, called SALT II, were held from 1972 to 1979 and actually reduced the number of nuclear warheads held by the US and Soviets. SALT II was never ratified by the US Senate, but its terms were honored by both sides until 1986, when the Reagan administration "withdrew" after it had accused the Soviets of violating the pact. In the 1980s, President Ronald Reagan launched the Strategic Defense Initiative as well as the MX and Midgetman ICBM programs. China developed a minimal independent nuclear deterrent entering its own cold war after an ideological split with the Soviet Union beginning in the early 1960s. After first testing a domestic built nuclear weapon in 1964, it went on to develop various warheads and missiles. Beginning in the early 1970s, the liquid fuelled DF 5 ICBM was developed and used as a satellite launch vehicle in 1975. The DF 5, with a range of —long enough to strike the Western United States and the Soviet Union—was silo deployed, with the first pair in service by 1981 and possibly twenty missiles in service by the late 1990s. China also deployed the JL 1 Medium range ballistic missile with a reach of aboard the ultimately unsuccessful type 92 submarine.

Соғыстан кейінгі

1991 жылы АҚШ пен КСРО СНВ-1 шартында орналастырылған құрлық аралық баллистикалық зымырандарды (ҚАБЗ) және оларға тағайындалған оқ-дәрілерді азайтуға келісті. 2016 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерінің барлығында толыққанды жұмыс істейтін ұзақ қашықтықтағы баллистикалық зымыран жүйелері бар; Ресей, АҚШ және Қытайда құрлықта орналасқан ҚАБЗ бар (АҚШ зымырандары шахталарда, ал Қытай мен Ресейде шахталық және көшпелі (DF 31, RT 2PM2 Topol M зымырандары) түрлері бар). Израиль 2008 жылы қолданысқа енгізілген көшпелі ядролық ҚАБЗ, «Иерихон III» зымыранына ие деп саналады; оның жаңартылған нұсқасы әзірленуде. Үндістан 2012 жылдың 19 сәуірінде «Агни V» зымыранын сәтті сынақтан өткізіп, ҚАБЗ клубына енгенін мәлімдеді, оның ұшу қашықтығы белгілі бір шектен жоғары болды. Шетелдік зерттеушілер зымыранның нақты қашықтығын Үндістанның мүмкіндіктерін азайту арқылы бағалап отыр, басқа елдерді алаңдатудан сақтану үшін. 2022 жылдың 15 желтоқсанында Һиндстанның Одиша штатындағы Абдул Калам аралынан Стратегиялық зымыран күштері (СЗК) «Агни V» зымырасының алғашқы түнгі сынағын сәтті жүргізді. Зымыранның салмағы композиттік материалдардың қолданылуы арқасында 20 пайызға жеңілдеді. Ұшу қашықтығы 7000 км-ге дейін артты. 2012 жылы кейбір барлау қызметтері Солтүстік Кореяның ҚАБЗ әзірлеп жатқандығы туралы болжам жасады. Солтүстік Корея 2012 жылдың 12 желтоқсанында «Unha 3» зымыранын пайдаланып ғарышқа спутник жіберді. АҚШ бұл ісқастың шын мәнінде ҚАБЗ-ды сынау болғанын мәлімдеді. (Елдер бойынша алғашқы орбиталық ұшырулардың кестесін қараңыз.) 2017 жылдың шілде айының басында Солтүстік Корея алғаш рет ірі термоядролық оқ-дәрілерді тасымалдауға қабілетті ҚАБЗ-ды сәтті сынақтан өткізгенін мәлімдеді. 2014 жылдың шілдесінде Қытай өзінің ең жаңа буындағы ҚАБЗ, «Дунфэн 41» (DF 41) зымырасын жасап жатқанын жариялады, оның ұшу қашықтығы АҚШ-қа жете алады, және сарапшылар оның MIRV технологиясымен жабдықталуы мүмкін екенін айтады. ҚАБЗ-ды әзірлеудің бастапқы кезеңдерінде көптеген елдер сұйық отынды зымырандарды қолданды, Үндістанның «Агни V», жоспарланған, бірақ тоқтатылған Оңтүстік Африканың RSA 4 ҚАБЗ және қазіргі кезде қолданыстағы Израильдің «Иерихон III» зымырандары бұл ереженің ерекшеліктері болып табылады. «РС-28 Сармат» (ресей тілінде: РС 28 Сармат; НАТО коды: SATAN 2) – Ресейдің сұйық отынмен жұмыс істейтін, MIRV жабдықталған, аса ауыр термоядролық қаруланған құрлық аралық баллистикалық зымыраны, Makeyev Rocket Design Bureau бюросы бұрынғы R-36 зымыранын алмастыру мақсатымен әзірлеуде. Оның үлкен жүк көтергіштігі 10 ауыр оқ-дәріні немесе 15 жеңіл оқ-дәріні немесе 24 «Ю-74» гипердыбыстық ұшу аппаратын немесе оқ-дәрілер мен зымыранға қарсы жүйелерді жеңуге арналған қарсы шаралардың үлкен көлемін тасымалдауға мүмкіндік береді; бұл туралы Ресей әскері АҚШ-тың жылдам жаһандық соққысына жауап ретінде жариялады. 2023 жылдың шілдесінде Солтүстік Корея жапон суларына жетпейтін құрлық аралық баллистикалық зымыранды сынақтан өткізді. Бұл ісқастың себебі Солтүстік Кореяның АҚШ-тың тыңшы ұшақтарының ел аумағына басып кіргеніне жауап ретінде әрекет ету туралы жасаған мәлімдемесі болды.

In 1991, the United States and the Soviet Union agreed in the START I treaty to reduce their deployed ICBMs and attributed warheads. as of 2016, all five of the nations with permanent seats on the United Nations Security Council have fully operational long range ballistic missile systems; Russia, the United States, and China also have land based ICBMs (the US missiles are silo based, while China and Russia have both silo and road mobile (DF 31, RT 2PM2 Topol M missiles). Israel is believed to have deployed a road mobile nuclear ICBM, the Jericho III, which entered service in 2008; an upgraded version is in development. India successfully test fired Agni V, with a strike range of more than on 19 April 2012, claiming entry into the ICBM club. The missile's actual range is speculated by foreign researchers to be up to with India having downplayed its capabilities to avoid causing concern to other countries. On 15 December 2022, first night trial of Agni V was successfully carried out by SFC from Abdul Kalam Island, Odisha. The missile is now 20 percent lighter because the use of composite materials rather than steel material. The range has been increased to 7,000 km. By 2012 there was speculation by some intelligence agencies that North Korea is developing an ICBM. North Korea successfully put a satellite into space on 12 December 2012 using the Unha 3 rocket. The United States claimed that the launch was in fact a way to test an ICBM. (See Timeline of first orbital launches by country.) In early July 2017, North Korea claimed for the first time to have tested successfully an ICBM capable of carrying a large thermonuclear warhead. In July 2014, China announced the development of its newest generation of ICBM, the Dongfeng 41 (DF 41), which has a range of , capable of reaching the United States, and which analysts believe is capable of being outfitted with MIRV technology. Most countries in the early stages of developing ICBMs have used liquid propellants, with the known exceptions being the Indian Agni V, the planned but cancelled South African RSA 4 ICBM, and the now in service Israeli Jericho III. The RS 28 Sarmat (Russian: РС 28 Сармат; NATO reporting name: SATAN 2), is a Russian liquid fueled, MIRV equipped, super heavy thermonuclear armed intercontinental ballistic missile in development by the Makeyev Rocket Design Bureau intended to replace the previous R 36 missile. Its large payload would allow for up to 10 heavy warheads or 15 lighter ones or up to 24 hypersonic glide vehicles Yu 74, or a combination of warheads and massive amounts of countermeasures designed to defeat anti missile systems; it was announced by the Russian military as a response to the US Prompt Global Strike. In July 2023, North Korea fired a suspected intercontinental ballistic missile that was expected to land short of Japanese waters. The launch follows North Korea's threat to retaliate against the US for alleged spy plane incursions.