Кіріспе
Ұзақ қашықтықтағы жер-әуе зымыраны, АҚШ Әскери-әуе күштерінің жер-әуе зымыраны. Boeing CIM-10 Bomarc ("Boeing Michigan Aeronautical Research Center") (1962 жылдың қыркүйегіне дейін IM-99 қару жүйесі) – Суық соғыс кезеңінде Солтүстік Американың әуе қорғанысы үшін қолданылған ұзақ қашықтықтағы жер-әуе зымырасы (SAM). Бұл – алғашқы операциялық ұзақ қашықтықтағы SAM және алғашқы операциялық импульстік доплерлік авиациялық радары болды, сонымен қатар ол АҚШ Әскери-әуе күштері қолданған жалғыз SAM еді. Зымыран жылжымалы төбесі бар ұшыру қондырғысында көлденең орналастырылып, тік бағытта зымырандық күштеушілерді пайдаланып жоғары биіктікке көтеріліп, содан кейін рамалық реактивтік қозғалтқыштардың күшімен 2.5 Мах жылдамдықта көлденең круиздік қалыпқа ауыстырылды. Бұл траектория зымыранға максималды 692 км (430 миль) қашықтықта жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Ұшудың көп бөлігін жерден басқару арқылы, нысана аймағына жеткенде зымыранға төмен түсуге бұйрық беріліп, содан кейін терминалдық бағыттау үшін бортындағы белсенді радиолокациялық іздеу жүйесі қосылатын болды. Содан кейін, жарылғыш бөлігі – үлкен конвенционалды жарылғыш зат немесе W40 ядролық жарылғыш бөлігі радиолокациялық жақындық қозғалтқышы арқылы жарылды. Әуе күштері бастапқыда АҚШ-тың ірі қалалары мен өнеркәсіптік аймақтарының көп бөлігін қамтитын 52 нысанды жоспарлаған. АҚШ Армиясы да сол кезде өз жүйелерін орнатып жатқандықтан, екі әскерлік бөлім саяси және баспасөз арқылы үнемі қарым-қатынас күресін жүргізіп отырды. Зымыранды дамыту ұзаққа созылды, және 1950 жылдардың соңында, ол орналастыруға дайын болған кезде, ядролық қауіп адамдармен басқарылатын бомбалаушы ұшақтардан континентаралық баллистикалық зымырандарға (ICBM) ауысты. Сол кезде Армия Nike Hercules зымыранын сәтті орналастырды, олар 1960 жылдарға дейін кез келген қажеттілікті қанағаттандыра алатынын мәлімдеді, бірақ Әуе күштері оған қарсы пікір білдірді. Сынақтар жалғасқанда, Әуе күштері жоспарларын он алты нысанға дейін, содан кейін сегіз нысанға және Канададағы екі нысанға дейін қысқартты. АҚШ-тағы алғашқы нысан 1959 жылы іске қосылды, бірақ тек бір жұмыс істейтін зымыранмен. Қалған зымырандарды пайдалануға беру бірнеше жылға созылды, сол кезде жүйе ескірген болатын. 1969 жылы деактивация басталды, ал 1972 жылға қарай барлық Bomarc нысандары жабылды. Олардың бір бөлігі нысана ретінде пайдаланылды, ал бүгінде олардың қалдықтары аз ғана сақталған.
the USAF surface to air missile
The Boeing CIM 10 Bomarc ("Boeing Michigan Aeronautical Research Center") (IM 99 Weapon System prior to September 1962) was a supersonic ramjet powered long range surface to air missile (SAM) used during the Cold War for the air defense of North America. In addition to being the first operational long range SAM and the first operational pulse doppler aviation radar, it was the only SAM deployed by the United States Air Force. Stored horizontally in a launcher shelter with a movable roof, the missile was erected, fired vertically using rocket boosters to high altitude, and then tipped over into a horizontal Mach 2.5 cruise powered by ramjet engines. This lofted trajectory allowed the missile to operate at a maximum range as great as 430 mile (692 km). Controlled from the ground for most of its flight, when it reached the target area it was commanded to begin a dive, activating an onboard active radar homing seeker for terminal guidance. A radar proximity fuse detonated the warhead, either a large conventional explosive or the W40 nuclear warhead. The Air Force originally planned for a total of 52 sites covering most of the major cities and industrial regions in the US. The US Army was deploying their own systems at the same time, and the two services fought constantly both in political circles and in the press. Development dragged on, and by the time it was ready for deployment in the late 1950s, the nuclear threat had moved from manned bombers to the intercontinental ballistic missile (ICBM). By this time the Army had successfully deployed the much shorter range Nike Hercules that they claimed filled any possible need through the 1960s, in spite of Air Force claims to the contrary. As testing continued, the Air Force reduced its plans to sixteen sites, and then again to eight with an additional two sites in Canada. The first US site was declared operational in 1959, but with only a single working missile. Bringing the rest of the missiles into service took years, by which time the system was obsolete. Deactivations began in 1969 and by 1972 all Bomarc sites had been shut down. A small number were used as target drones, and only a few remain on display today.
Алғашқы зерттеулер
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әуе күштері (USAAF) қазіргі ұшаққа қарсы зениттік қарулар, қазіргі буындағы поршендік ұшақтарға қарсы тиімділігі шектеулі болса, болашақтағы реактивтік ұшақтарға қарсы мүлдем тиімсіз болады деген қорытындыға келді. Немістер мен британдықтар сияқты, олар да қорғанудың жалғыз табысты жолы – басқарылатын қару қолдану екеніне келісті. 1944 жылдың өзінде АҚШ армиясы зениттік зымырандарды зерттеуді бастады, түрлі концепцияларды қарастырды. Осы кезде екі негізгі концепция мүмкін болып көрінді: бірі нысанаға төменнен тікелей, көзге жақын траекториямен ұшатын қысқа қашықтықтағы зымыранды пайдалану, ал екіншісі нысананың биіктігіне көтеріліп, содан кейін ұшақтай нысанаға көлденең бағытталған құлау жасау. Екі концепция да перспективалы болғандықтан, Әуе күштеріне ұшақ сияқты дизайнды әзірлеу міндеті берілді, ал Армияның қару-жарақ департаментіне баллистикалық соқтығысу курсы концепциясы тапсырылды. 1945 жылы ресми талаптар жарияланды. 1945 жылы ресми талаптар жарияланды; Bell Laboratories Nike жобасы аясында қысқа қашықтықтағы қару үшін келісімшартты жеңіп алды, ал Boeing жетекшілігіндегі команда ұзын қашықтыққа арналған келісімшартты жеңіп алды, ол Ground to Air Pilotless Aircraft (GAPA) деп аталды. GAPA 1947 жылы Әуе күштері құрылғанда оған қосылды. 1946 жылы USAAF сонымен қатар Thumper (MX 795) және Project Wizard (MX 794) жобаларында зымыранға қарсы жүйелерді зерттеудің екі алғашқы жобасын бастады.
Бомарк А
1946 жылы USAAF MX 606 жобасы бойынша ресми түрде құрылған, 1950 жылға қарай Boeing XSAM A 1 GAPA белгісімен әртүрлі конфигурациядағы 100-ден астам сынақ зымыранын ұшырды. Сынақтар өте үміт беруші болды және 1949 жылы Boeing АҚШ Әскери-әуе күштерімен келісімшарт жасап, MX 1599 жобасы бойынша өндірістік үлгіні әзірлеуді тапсырды. MX 1599 зымырасы – ядролық қарумен жабдықталған, ұзақ қашықтықтағы жер-әуе ракетасы, ол құрлықтағы АҚШ-ты биік ұшатын бомбалаушылардан қорғауға арналған. Біраз уақыттан кейін жобаға Мичиган аэроғарыштық зерттеу орталығы (MARC) қосылды, бұл жаңа зымыранға Bomarc (Boeing және MARC үшін) деген ат берді. 1951 жылы АҚШ Әуе күштері зымырандардың ұшқышсыз ұшақтардан ешқандай айырмасы жоқ екенін көрсету үшін зымыран жобаларына ұшақ белгілерін тағайындауды шешті, ал әуе шабуылына қарсы зымырандар F – истребитель (fighter) белгісін алды. Bomarc F99 болды және келесі бірнеше жыл бойы баспада Nike-ты сынап, бір жағдайда Вашингтонның Ajax тоқтата алмаған ядролық бомбалармен қиратылған суретін көрсетті. XF 99 сынақ үлгілерінің сынақтары 1952 жылдың қыркүйегінде басталды және 1955 жылдың басына дейін жалғасты. XF 99 тек сұйық отынмен жұмыс істейтін күштеуіш ракетасын сынады, ол зымыранды рамалық қозғалтқышты іске қосу жылдамдығына дейін үдетті. 1955 жылдың ақпанында XF 99A қозғалтқыш сынақ үлгілерін сынау басталды. Олардың ішінде жұмыс істейтін рамалық қозғалтқыштар болды, бірақ оларда әлі де басқару жүйесі немесе жарылғыш бөлігі болған жоқ. YF 99A белгісі сынақ жүргізуге арналған көліктерге сақталған. 1955 жылдың тамызында АҚШ Әскери-әуе күштері зымырандар үшін ұшақтар сияқты типтік белгілерді пайдалануды тоқтатты, ал XF 99A және YF 99A тиісінше XIM 99A және YIM 99A болып өзгерді. Бастапқыда АҚШ Әскери-әуе күштері IM 69 белгісін берген, бірақ бұл 1955 жылдың қазанында IM 99 деп өзгертілді (мүмкін, Boeing-тің 99 нөмірін сақтау туралы өтініші бойынша). Осы кезде Ajax АҚШ-та және кейбір шетелдік аймақтарда кеңінен қолданылды, ал Армия одан әлдеқайда қуатты ізбасары – Nike Hercules-ті әзірлеуді бастады. Hercules BOMARC-қа өмірлік қауіп төндірді, өйткені оның әлдеқайда үлкен қашықтығы және ядролық жарылғыш бөлігі BOMARC-тың көптеген қызметтерін орындады. Баспасөзде жаңа жанжал басталды, оның шыңы "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған "Әуе күштері Армияның Nike-ын елді қорғауға жарамсыз деп атады" деген мақаламен аяқталды. 1957 жылдың қазанында YIM 99A-ның алғашқы өндірістік үлгісі толық басқарумен ұшып, нысананы жойғыш қашықтықта өткізіп өтті. 1957 жылдың соңында Boeing IM 99A Bomarc A үшін өндіріс келісімшартын алды, ал 1959 жылдың қыркүйегінде IM 99A эскадрильясы толыққанды жұмыс істеуге кірісті.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ Әскери-әуе күштерінің (USAF) алғашқы операциялық Bomarc эскадрильясы – 46-шы әуе қорғанысы зымыран эскадрильясы (ADMS) болды, ол 1959 жылдың 1 қаңтарында құрылып, 25 наурызда іске қосылды. 46-шы ADMS Нью-Джерси штатындағы МакГайр әуе базасындағы Нью-Йорк әуе қорғанысы секторына қарасты болды. 4751-ші әуе қорғанысы қанаты басқаратын оқу бағдарламасы төрт айға созылды және оқытушылар рөлінде техникалық мамандар жұмыс істеді. Оқу бағдарламасына зымырандарды күтіп-жөндеу, SAGE жүйесімен жұмыс істеу және ұшыру процедуралары, соның ішінде Еглинде қарусыз зымыранды ұшыру кірді. 1959 жылдың қыркүйегінде эскадрилья МакГайр әуе базасының жанындағы Bomarc орналасқан жеріне жиналды және операциялық дайындыққа дайындық жүргізді. Бірінші Bomarc A зымырандары 1959 жылдың 19 қыркүйегінде МакГайрда қолданылды, ал Кинчелое әуе базасы алғашқы операциялық IM 99B зымырандарын алды. Эскадрильялардың бірнешесі бұрынғы истребитель-перехватчик бөлімшелерінің нөмірлерін қайталады, бірақ олардың барлығы жаңа ұйымдар болды, олардың тарихи алдындастары болған жоқ. Әуе қорғанысы бас қолбасшылығының (ADC) бастапқы жоспарларында АҚШ айналасында әрқайсысы 120 зымыраннан тұратын 52 Bomarc орналасқан жері қарастырылған, бірақ 1950 жылдары қорғаныс бюджетінің қысқартылуына байланысты орналасқан жерлердің саны айтарлықтай азайды. Зымыранның сенімділігіне қатысты мәселелер және Конгресс тарапынан оның қажеттілігі мен тиімділігі туралы пікірталас жағдайды нашарлатты. 1959 жылдың маусым айында Әскери-әуе күштері әрқайсысы 56 зымыраннан тұратын 16 Bomarc орналасқан жеріне рұқсат берді; алғашқы бесеуі IM 99A зымырандарын, ал қалғандары IM 99B зымырандарын алды. Дегенмен, 1960 жылдың наурыз айында АҚШ Әскери-әуе күштерінің бас штабы АҚШ-тағы орналасқан жерлер санын сегізге, ал Канададағы орналасқан жерлер санын екіге дейін қысқартты. 2002 және 2004 жылдар аралығында 21 998 куб метр ластанған қалдықтар мен топырақ Юта штатындағы Envirocare деп аталған жерге тасымалданды.
Өзгерту және өшіру
1962 жылы АҚШ Әуе күштері өзгертілген А үлгілерін дрон ретінде пайдалана бастады; 1962 жылдың қазан айында ұшақтар мен қару-жарақ жүйелерін қайта атаудан кейін олар CQM 10A деп аталды. Әскери-әуе қорғанысы зымыран эскадрильялары дайындық күйінде болды, сонымен қатар жаттығу және оқ ату үшін Санта-Роза аралына үнемі сапарлар жасады. 1962 жылдың 1 шілдесінде 4751-ші ADW(M) эскадрильясы таратылып, Хурлберт тактикалық әуе қолбасшылығына әуе командалық операциялары үшін берілгеннен кейін, 4751-ші әуе қорғанысы эскадрильясы (Зымыран) оқу мақсатында Хурлберт пен Санта-Роза аралында қалды. Құрлықаралық баллистикалық зымырандар дәуірінде салыстырмалы түрде баяу қозғалатын ұшқыштары бар бомбалаушыларды ұстауға арналған Бомарк зымыраны пайдасыз активке айналды. Қалған Бомарк зымырандары барлық қарулы күштер тарапынан басқа әуе қорғанысы зымырандарын сынау үшін жоғары жылдамдықты мақсаттар ретінде қолданылды. Bomarc A және Bomarc B мақсаттары тиісінше CQM 10A және CQM 10B деп белгіленді. Флоридадағы Эглин әуе базасындағы Әуе күштері қару-жарақ мұражайының директоры Расс Снеддон, 1975 жылы құрылған мұражайдың бастапқы экспонаттарының бірі – CIM 10 зымыранының жоғалған 59–2016 сериялық нөмірі туралы ақпарат берді. Бұл зымыран 4751-ші әуе қорғанысы эскадрильясы Хурлберт алаңында, Эглиннің 9-шы қосымша алаңында, Эглин әуе базасында сыйға берген. 2006 жылдың желтоқсанына қарай күдікті зымыран Қару-жарақ мұражайының қауіпсіз аумағында сақталды. 2010 жылдың желтоқсанында ұшақ әлі де мұражайда болды, бірақ жартылай бөлшектелген күйде еді.
Канада
Бомарк зымыран бағдарламасы Канадада қатты дау тудырды. Премьер-министр Джон Дифенбекердің прогрессивті консервативті үкіметі бастапқыда зымырандарды орналастыруға келісті, бірақ көп ұзамай даулы түрде "Авро Ароу" атты жоғары жылдамдықты ұшқышсыз ұшақтың жобасын тоқтатты, зымыран бағдарламасы "Ароу" қажеттігін жойды деген үмітпен. Ақырында, Дифенбекер үкіметі Бомарк зымырандарын ядролық оқтұмсықтармен жабдықтамауға шешім қабылдады. Бұл мәселе Дифенбекер кабинетін бөліп, 1963 жылы үкіметтің құлауына әкелді. Ол 1963 жылғы сайлауда осы мәселеге байланысты үлкен қолдау алып жеңіске жетті, ал оның жаңа либералдық үкіметі ядролық оқтұмсықтармен жабдықталған Бомарк зымырандарын қабылдауға кірісті, алғашқысы 1963 жылдың 31 желтоқсанында орналастырылды. Ядролық оқтұмсықтар орналастырылған кезде Пирсонның әйелі Мэрион ядролық қаруға қарсы "Әйелдер дауысы" тобының құрметті мүшелігінен бас тартты. Квебек штатындағы RCAF La Macaza базасынан жұмыс істейтін 447-ші SAM эскадрильясы 1962 жылдың 15 қыркүйегінде құрылды, бірақ оқтұмсықтар 1963 жылдың соңына дейін жеткізілмеді. Эскадрилья өз бауырлас эскадрильясы – 446-шы эскадрильяның операциялық тәртібін сақтады. Уақыт өте келе 1950-ші жылдарғы Бомарк жүйесінің операциялық мүмкіндіктері қазіргі заманғы талаптарға сай келмейтін болды. Ұлттық қорғаныс министрлігі Бомарк зымыран қорғанысының тиімділігін жойғанын шешіп, 1972 жылы екі эскадрильяны да тоқтатуға бұйрық берді. Бұрынғы екі орналасқан жерде бункерлер мен қосымша құрылыстар сақталған күйде қалды.
Популярлы музыкаға әсері
Бомарк зымыраны американдық және канадалық эстрада музыкасы индустриясының назарын аударды, нәтижесінде "Бомарктар" атты поп-музыка тобы құрылды (негізінен Флоридадағы Бомарк зымыраларын бақылаған радарлық стансада дислокацияланған әскерилерден құралған), "Бомарк рекордтары" атты жазбалар компаниясы және шамалы жетістікке қол жеткізген "The Beau Marks" канадалық поп-тобы пайда болды.