Кіріспе

Өздігінен жүретін басқарылатын қару жүйесі басқарылатын зымырандар

Зымыран – әуеде ұша алатын, қашықтықтан нысанаға бағытталған қару, көбінесе қозғалтқыш, реактивтік қозғалтқыш немесе зымыран двигателінің көмегімен қозғалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, «зымыран» термині нысанаға лақтырылған, атылған немесе итерілген кез келген снарядты білдірген; бұл қолданыс бүгінге дейін сақталған, кез келген басқарылмайтын реактивтік немесе зымырандық двигательмен жабдықталған қарулар, әдетте, ракеталық артиллерия деп аталады. Ұшуға қабілеті жоқ әуедегі жарылғыш құрылғылар артиллериялық құралдан атылса – снарядтар, ал ұшақтан тасталса – бомбалар деп аталады. Ракеталарды қару ретінде пайдаланудың алғашқы дәлелдері Қытай, Корея, Үндістан және Еуропада ежелгі заманнан белгілі. 18 ғасырда Үндістандағы Майсур патшалығы мен Маратхалар британдықтарға қарсы темір корпусты зымырандарды қолданды, олар кейіннен Конгрев зымыранына айналып, Наполеон соғыстарында пайдаланылды. 20 ғасырдың басында американдық Роберт Годдард және неміс Герман Оберт реактивтік двигательдермен жұмыс істейтін алғашқы зымырандарды жасады. 1920 жылдары Кеңес Одағы Газ динамикасы зертханасында қатты отынмен жұмыс істейтін зымырандарды әзірледі. Кейіннен, операциялық қолданысқа енгізілген алғашқы зымырандар – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияда жасалған зымыранға негізделген зымырандар сериясы болды, оның ішінде V-1 ұшатын бомбасы және V-2 зымыраны, бұл зымырандар алдын ала белгіленген бағыт бойынша ұшуын қамтамасыз ету үшін механикалық автопилотты пайдаланды. Оператор басқаратын қарапайым радиобақылау (командалық басқару) жүйесіне негізделген кемеге қарсы және ұшаққа қарсы зымырандар да болды, бірақ олар көбінесе аз танымал болды. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыстағы бұл алғашқы жүйелердің саны шектеулі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Суық соғыстың басталуы және ядролық қарудың дамуы ұзақ қашықтыққа ұшатын, жылдам, дәл және әмбебап зымырандарды қажет етті, сондықтан көптеген елдер зымырандарды әзірлеуге күш салды.

Бағыттауыш, нысаналау және ұшу жүйелері

Ракета көбінесе басқару жүйесі арқылы бағытталады, бірақ ұшудың кейбір кезеңдерінде басқарусыз ракеталар да болады. Ракета басқару жүйесі мұны төрт қадаммен іске асырады: нысананы қадағалау, қадамдарды есептеу, есептелген бағыттарды басқаруға жіберу және ракетаны басқару. Басқару жүйесі үш бөлімнен тұрады: ұшыру, ортаңғы кезең және соңғы кезең, ал бөлімдерде бірдей немесе әртүрлі жүйелер қолданылуы мүмкін. Белсенді іздеу жүйелерінде ракета нысананы жарықтандыруға қажетті сәулеленуді тарату және шағылысқан энергияны қабылдау үшін қажетті құрал-жабдықтар болады. Іздеу іске қосылғаннан кейін, ракета өздігінен нысанаға қарай бағытталады. Жартылай белсенді жүйелерде сәулелену көзі ракетадан тыс жерде орналасады, әдетте ұшақ немесе кеме, және ракета нысанаға бағытталу үшін сәулеленуді қабылдайды. Сәулелену көзі сыртта болғандықтан, ұшыру құралы ракета мақсатқа жеткенше оны қолдауын жалғастыруы керек. Пассивті жүйеде ракета тек нысанадан алынған ақпаратқа ғана сенеді. Ракетадағы компьютерлер ракетаны нысанаға бағыттау үшін қажетті ұшу жолын есептейді. Ұшу жүйесі нысананы анықтау немесе басқару жүйесінен алынған деректерді пайдаланады, бұл ұшу кезінде ракетаның маневрлеуіне мүмкіндік береді, бұл қозғалтқыштардың бағытталған итерілуі немесе қанаттар, қанатшалар және тұрақтандырғыштар сияқты ұшуды басқару беттерін пайдаланып аэродинамикалық маневрлеу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Қозғалтқыш

Зымырандар жылдамдық тудыру үшін жанатын отынмен қоздырылады және ракеталық немесе реактивтік қозғалтқыштардың түрлерін пайдалануы мүмкін. Ракеталар салыстырмалы түрде күтіп ұстауға оңай және жылдам орналастыруға мүмкіндік беретін қатты отынмен жабдықталуы мүмкін. Бұл отындарда жану жылдамдығы мен уақытын анықтайтын, белгілі пропорцияда араластырылған отын мен тотықтырғыш, сондай-ақ түйіршік өлшемі мен жану камерасы болады. Ірі зымырандар сұйық отынды ракеталарды қолдануы мүмкін, онда жылдамдықты бір немесе бірнеше сұйық отын түрлері қамтамасыз етеді. Гибридтік жүйеде қатты ракеталық отынмен сұйық тотықтырғыш қолданылады. Ұзақ қашықтықтағы зымырандарда бірнеше қозғалтқыш сатылары болады және олар бірдей немесе әртүрлі қозғалтқыш түрлерін пайдалануы мүмкін. Кейбір зымырандар ұшырылғанда катапульта, зеңбірек немесе танк тобы сияқты басқа көзден қосымша жылдамдық алады.

Жарылыс балы

Ракеталардың бірі немесе бірнеше жарылғыш оқ-дәрілері болады, бірақ басқа қару түрлері де қолданылуы мүмкін. Ракетаның оқ-дәрілері оның негізгі жойғыш күшін қамтамасыз етеді, бұл қарудың кинетикалық энергиясы мен қолданылмаған отынның салдарынан қосымша жойғыштыққа әкелуі мүмкін. Оқ-дәрілер көбінесе жоғары жарылғыш типте болады, көбінесе нығайтылған нысаналарды жою үшін басқарылатын қарудың дәлдігін пайдалану үшін формаланған зарядтарды қолданады. Оқ-дәріде конвенциялық, өртке шақырушы, ядролық, химиялық, биологиялық немесе радиологиялық қарулар болуы мүмкін.

Жіктеу

Ракеталар түріне, ұшыру платформасына және нысанасына, қашықтығына, қозғалтқыш және бағыттау жүйесіне қарай әртүрлі параметрлер бойынша жіктеледі. Ракеталар көбінесе стратегиялық немесе тактикалық ракеталық жүйелерге жіктеледі. Тактикалық ракеталық жүйелер – кішкентай аумақта шектеулі соққы беруге арналған, қысқа қашықтықтағы жүйелер, олар конвенциялық немесе ядролық оқ-дәрілерді тасымалдай алады. Стратегиялық ракеталар – алыс қашықтықтағы қарулар, олар жақын маңдағы нысаналардан тыс жерлерге соққы беруге арналған, көбінесе ядролық оқ-дәрілерді тасымалдауға есептелген, бірақ басқа да оқ-дәрілерді де орнатуға болады.

Кемеге қарсы

Кемеге қарсы зымыран (AShM) эсминецтер мен авианосецтер сияқты үлкен қайықтар мен кемелерге қарсы қолдануға арналған. Кемеге қарсы зымырандардың көпшілігі су бетімен сырғанап ұшатын типтес болады, ал олардың көпшілігі инерциялық және белсенді радарлық бағыттаудың үйлесімін пайдаланады. Көптеген кемеге қарсы зымырандар кемеден шығатын жылуды анықтап, инфрақызыл бағыттауды қолданады; сондай-ақ, кемеге қарсы зымырандарды радиоарна арқылы толығымен басқаруға болады. Көптеген кемеге қарсы зымырандарды әртүрлі қару жүйелерінен – су үстіндегі соғыс кемелері, су асты кемелері, истребительдер, патрульдік ұшақтар, тікұшақтар, жағалаудағы артиллериялық бөлімдер, құрлықтағы көлік құралдары және жаяу әскерден де іске қосуға болады. Суға қарсы зымыран – кемеге қарсы зымыранның су асты кемелеріне қарсы қолданылатын түрі. Ол су асты кемесіне тікелей соққы беру, тереңдік бомбасын тастау немесе іздеу торпедасын жеткізу үшін жарылғыш оқ-дәрілерді қолданады.

Танкіге қарсы

Танкіге қарсы басқарылатын зымыран (ТҚБЗ) – негізінен ауыр броньды әскери техниканы жоюға арналған басқарылатын зымыран. ТҚБЗ-дің мөлшері бір жауынгердің көтеріп жүре алатын иықтан атылатын қарудан бастап, үш аяқты тұғырға орнатылған немесе көлік құралы мен ұшаққа бекітілген үлкен зымыран жүйелеріне дейін жетеді. Бұрынғы, қолмен тасымалданатын танкіге қарсы қарулар, мысалы, танкіге қарсы мылтықтар мен магниттік миналардың қашықтығы қысқа болған, бірақ қазіргі күрделі танкіге қарсы зымырандар лазерлік, телекамералық немесе сым арқылы басқарылатын бірнеше басқару жүйелерінің көмегімен алыс нысананы да жоюға қабілетті.

Ауа-ауа

Ауадан ауаға зымыран (ААЗ) – басқа ұшақты жою мақсатында жойғыш ұшақтан атылатын зымыран. ААЗ әдетте бір немесе бірнеше зымыран қозғалтқыштарымен жабдықталады, көбінесе қатты отынмен, бірақ кейде сұйық отынмен де жабдықталуы мүмкін. Әдетте радар немесе жылу шығарылымына негізделген нысанаға басқару жүйесі қолданылады, кейде олардың үйлесімі де пайдаланылады. 16 км-ден аз қашықтықта қарсылас ұшақтарды жоюға арналған қысқа қашықтықтағы зымырандар көбінесе инфрақызыл нысанаға басқаруды қолданады, ал ұзақ қашықтықтағы зымырандар көбінесе радарлық нысанаға басқаруға сүйенеді.

Ауадан жер бетіне

Аэро-жер ракетасы (ASM) – құрлықтағы нысаналарды жою мақсатында жорық ұшағынан немесе шабуылдық тікұшақтан атылатын ракета. Ракеталар әдетте басқарылатын және басқарылмайтын жолсеру бомбалары ретінде қарастырылмайды. Ең көп қолданылатын қозғалтқыш жүйелері – қысқа қашықтыққа арналған зымырандық қозғалтқыштар және ұзақ қашықтыққа арналған реактивтік қозғалтқыштар, бірақ импульстік қозғалтқыштар да пайдаланылады. Ракетаны басқару әдетте лазерлік, инфрақызыл басқару, оптикалық немесе спутниктік жүйелер арқылы жүзеге асырылады. Әуе-жер ракеталары ұшақтардың жердегі нысаналарға шабуыл жасауына қашықтықтан мүмкіндік береді, нысаналарды алыстан және жақын мақсаттық қорғаныстың жете алмайтын қашықтығынан жоюға болады. Ракеталар көлік құралдарына топтап орнатылуы немесе тіркемелерге ілініп тасынуы мүмкін, сондай-ақ жаяу әскерлер қолмен басқара алады. SAM жиі қатты отынды пайдаланады және радиолокациялық немесе инфрақызыл сенсорлармен немесе оптикалық бақылауды қолданатын оператормен басқарылуы мүмкін. Олар қолға ұсталатын немесе көлік құралына орнатылған құрылғылардан, бекітілген орналасқан жерлерден немесе кемеден атылуы мүмкін. Көбінесе олар ракеталық қозғалтқышпен қамтамасыз етіледі немесе кейде жарылғыш зарядпен атылады, себебі ұшыру платформасы көбінесе тұрақты немесе баяу қозғалады. Әдетте, олар көтерілу және тұрақтылық үшін қанаттары мен құйрықтары болады, бірақ гипер жылдамдық немесе қысқа қашықтықтағы ракеталар корпустың көтерілу күшін пайдалана алады немесе баллистикалық траекториямен ұшады. Көптеген танкке қарсы және кемеге қарсы ракеталар жер-жерге ату ракеталық жүйелерінің құрамына кіреді. ASAT жүйесі әзірге соғыста қолданылмаса да, бірнеше елдер өздерінің ASAT мүмкіндіктерін көрсету үшін өз спутниктерін атып түсірді. ASAT-тар қолданыстан шығарылған спутниктерді жою үшін де қолданылды. ASAT-тың міндеттеріне қарсыластың ғарышқа негізделген және ядролық қаруларына қарсы қорғаныс шаралары, ядролық соққының күшін арттыру, қарсыластың баллистикалық зымыранға қарсы қорғанысына (ABM) қарсы шаралар, технологиялық жағынан басым қарсыласқа асимметриялық жауап және құндылықты жоятын қару кіреді.