Кіріспе

Американдық гуманитарлық жұмыскер Эдгар "Поп" Бьюэлл (26 сәуір 1913 - 30 желтоқсан 1980) Лаоста гуманитарлық көмек көрсетуші болды. Ол 47 жасқа дейін Индиана штатының Стьюбен округінде фермер болып жұмыс істеді, бірақ 1958 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін Халықаралық ерікті қызметтерге, Бейбітшілік корпусының алғашқы ұйымына қосылды, ол оған Лаоста ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңесші қызметін ұсынды. Бьюэл Лаоста Лаос азамат соғысы кезінде жұмыс істеді, босқындар мен шалғай ауылдарға көмек ұйымдастырды. 1974 жылы коммунистік Патет Лао елді бақылауға алғаннан кейін ол Лаостан қашуға мәжбүр болды.

Еріктілер

1958 жылы Бьюэлл Халықаралық ерікті қызметтерде (IVS) айына алпыс бес доллар жалақымен ерікті болып қызмет етті. 1960 жылдың мамыр айында ол Индианадан Вашингтонға бағдарламалық курсқа барып, содан кейін Лаосқа (АҚШ-тан алғашқы сапары) жаңа жұмысына ұшты. Лаоста Поп (осылай ол баршаға танылды) Виентьяннан солтүстікке қарай шамамен 160 шақырым жердегі Тостағандар жазығындағы кішкентай ауылға жіберілді. Ол су құбыры мен электр қуаты жоқ шатырда тұрды, ондағы өмірі оған Индианадағы шаруа қожалығында өткен балалық шағын еске салды.

Лаос азаматтық соғысы

1960 жылдардың басында ЦРУ Буэлл тұрған Жара жазығында Хмонгтардың құпия армиясын құрастырып жатты. Лаостың оқшаулануы және халықаралық аренадағы төмен беделі 1960 жылғы төңкерістен кейін және Лаостың АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы суық соғыстың қақтығысындағы қуыршақ ретінде әлемдік сахнаға шығуымен күрт өзгерді. Бьюэлл АҚШ қолдаған патшалық үкімет пен коммунистік Патет Лао арасындағы Лаос азаматтық соғысына қатысты. АҚШ және Солтүстік Вьетнам Лаостағы өздерінің бекінісін қорғау үшін әскери тұрғыдан араласты. АҚШ Вьетнамға 500 мыңнан астам әскер жібергенімен салыстырғанда, Лаоста тек бірнеше америкалық азаматтық және әскери қызметкерлер жұмыс істеді. ЦРУ, негізінен Хмонгтар мен басқа тау халқынан құралған Патет Лаоға қарсы күреске бағытталған жергілікті күш-жігерді қолдады. Поп Бьюэлл Хмонгтарды білетін және олардың сенімін алған адам еді. Көптеген лаос тұрғындары соғыс салдарынан қоныс аударды, ал тау халқы өздерінің таулы ауылдарында оқшауланды. Қазір АҚШ Халықаралық даму агенттігінде жұмыс істейтін Бьюэллге босқындар мен оқшауланған ауыл тұрғындарына көмек ұйымдастыру міндеті жүктелді. Көбінесе көмек Air America ұшақтарымен тасымалданған күріштен тұрды. Air America – Оңтүстік-Шығыс Азияда жұмыс істейтін ЦРУ-ға тиесілі азаматтық әуе компаниясы. Бьюэлл «бір адамдық жабдықтау корпусы» болды. Бьюэллдің ЦРУ-мен байланысы көбінесе еріктік қызметі арқылы туды. Бьюэлл ЦРУ-дағы рөлін азайтты. Бұл оның миссиясының басты бөлігі болмаса да, ол ЦРУ-ның Хмонгтардың қарсыласын күшейтіп жатқан Жара жазығындағы бағдарламасының маңызды бөлігі болды. Хмонг тайпаларының әскери күш ретінде тиімділігін арттыру үшін Бьюэлл өзінің ауыл шаруашылығы білімін пайдаланып, Хмонгтардың опиум егу және өсіру техникасын жақсарту арқылы Хмонг экономикасын нығайтуға көмектесті. Бьюэлл Хмонгтарға: «Егер өсіргің келсе, жақсы өсір, бірақ ешкімге темекі тартқызба» деді. Нәтижесінде опиум өндірісі артты. Бьюэлл Хмонгтарға қазіргі заманғы медицинаны жеткізді. Осының нәтижесінде жергілікті тұрғындардың медициналық мақсатта опиумды тұтынуы азайды. Бұл халықаралық нарыққа көбірек опиум шығуға мүмкіндік берді. Бьюэлл АҚШ үкіметінің қаражаты мен ресурстары үзіліп қалғанда, олар көбінесе жеткізу тізбегінің соңында болатын, зейнетақы қорынан ақша алып, жабдықтар сатып алды. Хмонгтар оны «Тан Поп» («Поп-аға») деп білді. Оның Лаостағы соғыс туралы пікірі – Хмонгтардың Солтүстік Вьетнамның Патет Лаосына қарсы өзін қорғауы, «әр өлген Хмонг үшін Вьетнамда бір американдық сарбаз кем өлді» деп атап көрсетті. Соғыста мыңдаған Хмонгтар қаза тапты. Ол Лаостағы соғыстың сирек көрінетін, бірақ мифтік кейіпкерлерінің біріне айналды – ол әрқашан «құпия» деп сипатталады.

Кейінгі өмірі

Хмонг армиясы көптеген жылдар бойы Солтүстік Вьетнам мен Патет Лаоға қарсы тұрды, бірақ 1973 жылғы Париж бейбіт келісімдерінен кейін АҚШ Лаосқа әскери және экономикалық көмектің басым бөлігін тоқтатты. Хмонг армиясының және Роялистік үкіметтің жағдайы одан әрі қиынға түсті. 1974 жылы Поп Хмонгтармен және АҚШ үкіметімен жұмысын аяқтады. Ол Вьентьян қаласында қысқа мерзімге мұғалім болып жұмыс істеді, бірақ американ елшілігі оның есімі елді жаулап алуды аяқтаған Патет Лао және Солтүстік Вьетнамның өлтіру тізімінде бар екенін білді. Continental Air Services, Inc. ұшқышы Лес Строуз Буэллді Лаостан ұшқыш формасын кигізіп, әуежайға жеткізіп, Тайландтың Бангкок қаласына ұшырып әкеп шығарды. Поптың барлық мүлігі үш чемоданға сыйды. Поп өмірінің соңына дейін Бангкокта тұрды. Ол 1980 жылдың 29 желтоқсанында Филиппиннің Манила қаласында досын зияраттағанда қайтыс болды. Ол әйелі Мэттидің қасында Эдон қаласының Эдон зиратында жерленген. 1967 жылы жазушы Джон Стейнбек Лаосқа сапар жасағанда: "Мен Поптың ежелгі құдайлардың қалай туғанының мысалы деп ойлаймын. Сенсең де, сенбесең де, жер бетінде әлі де алыптар бар" деді.