Кіріспе

1950-1976 жылдар аралығында ЦРУ-ның құпия әуе компаниясы Air America – 1946 жылы құрылған, ал 1950-1976 жылдар аралығында Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) құпия түрде меншігінде болған және басқарған американдық жолаушылар және жүк тасымалдаушы әуе компаниясы. Вьетнам соғысы кезінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жасырын операцияларды материалдық-техникалық жабдықтаумен және қолдаумен қамтамасыз етті, соның ішінде Лаоста есірткі тасымалына көмектесті.

Ерте тарихы: Азаматтық әуе көлігі (CAT)

CAT компаниясы 1946 жылы Клэр Ченно және Уайтинг Виллауерлер тарапынан Қытайдың Ұлттық көмек және қалпына келтіру басқармасы (CNRRA) Әуе көлігі ретінде құрылды. Оның мақсаты соғыс зардаптарынан қиналған Қытайға жабдықтар мен азық-түлік жеткізу болды. Бірақ, көп ұзамай ол Чан Кайши мен оның Гоминьдан күштеріне, Мао Цзэдун басқаратын коммунистермен азаматтық соғыста қолдау көрсетуге тартылды. Оның алғашқы ұшқыштарының көпшілігі – "Ұшқыш жолбарыстар" деп белгілі болған, Ченнольдтың Екінші дүниежүзілік соғыстағы ұрыс топтарының қатысушылары еді. 1950 жылы Чианг күштерінің жеңілісіне және Тайваньға шегінуіне байланысты, әуе компания қаржылық қиындықтарға тап болды. 1950 жылдың тамызында ЦРУ Ченно және Виллауердің үлесін сатып алып, 1959 жылға дейін CAT ретінде жұмысын жалғастырды, содан кейін Air America деп өзгертілді. Air America-ның ұраны: "Кез келген нәрсе, кез келген жерде, кез келген уақытта, кәсіби деңгейде". 1962 жылдан 1975 жылға дейін Air America АҚШ қызметкерлерін жеткізіп, алып келді, Лаос Корольдік армиясына логистикалық қолдау көрсетті, Лаос Корольдік армиясының генерал-майоры Ван Пао басқаратын Хмонг армиясы мен тайлық еріктілер күштеріне көмектесті, босқындарды тасымалдады және Вьетконгтың қызметі туралы ақпарат беретін фото барлау миссияларын жүзеге асырды. Оның операциялары АҚШ-тың Оңтүстік-Шығыс Азиядағы әскери қатысуының күшейе бастауымен бірге жүрді. Азаматтық белгілері бар ұшақтары жиі пайдаланылып, 7-ші/13-ші Әуе күштерінің бақылауында Оңтүстік-Шығыс Азияда құлаған АҚШ ұшқыштарын іздеу және құтқару операцияларын жүргізді. Air America ұшқыштары – Федералдық Әуе шаруашылығы басқармасының сертификаты жоқ әскери ұшақтарды жауынгерлік міндеттерде пайдаланған жеке американдық корпоративтік қызметкерлерінің жалғыз белгілі тобы еді. Мичиганнан шыққан, қазір Теннесси штатында тұратын Дэн Курц, 60-жылдардың аяғында құтқару және жабдықтау миссияларын орындаған, шын мәнінде ЦРУ оперативтік қызметкерлері болған коммерциялық ұшқыштардың азаматтық кейпін жасаудың басты ойластырушысы болды. 1970 жылдың ортасына қарай әуе компаниясының құрамында екі ондаған екі қозғалтқышты көліктік ұшақтар, сондай-ақ Boeing 727 және Boeing 747 ұшақтары, екі ондаған қысқа ұшып-қонуға арналған ұшақтар мен 30 тікұшақ бар еді, олар Бирма, Камбоджа, Таиланд және Лаоста жұмыс істеді. Лаос, Вьетнам және Таиландта орналасқан 300-ден астам ұшқыш, қосалқы ұшқыш, ұшу механиктері және әуе жүгін тасымалдау мамандары жұмыс істеді. 1970 жылы Air America Лаосқа 21 000 тонна (46 миллион фунт) азық-түлік жеткізді. Сол жылы тікұшақтармен ұшу уақыты айына 4000 сағаттан асты, бұл азық-түлік пен жабдықты достық күштерге жеткізуге мүмкіндік берді. 1975 жылы Солтүстік Вьетнам армиясы Оңтүстік Вьетнамды басып алған кезде, Air America тікұшақтары "Frequent Wind" операциясына қатысып, АҚШ азаматтарын және Сайгон режимімен байланысты Оңтүстік Вьетнамдықтарды эвакуациялады. Голланд фотографы Хуберт ван Эстің соңғы эвакуацияны бейнелеген атақты суреті – Air America тікұшағының 22 Gia Long көшесіндегі USAID және ЦРУ қызметкерлері пайдаланған тұрғын үйден адамдарды алып кетуі еді.

Есірткі айналымы туралы айыптар

Air America ұшақтары Лаос азаматтық соғысы кезінде кейде есірткі тасымалдады, бірақ Air America мен ЦРУ белсенді түрде қатысқан ба, әлде басқаларға есірткі тасымалдауға мүмкіндік берген бе деген пікірталас бар. Соғыс кезінде ЦРУ Мео (Хмонг) халқынан адамдарды Патет Лао көтерілісшілерімен және олардың Солтүстік Вьетнамдық одақтастарымен күресу үшін тартты. Соның салдарынан көптеген Хмонгтар ақша табу үшін мак өсіруге тәуелді болды. Альфред В. Маккойдың сөзіне сүйенсек, 1964 жылы Лаос Патет Лаосы Жәрс жазығын басып алғаннан кейін, Лаос әуе күштері енді Жәрс жазығына C-47 көліктік ұшақтарымен қона алмады, ал Маккой бұл ұшақтар опиум тасымалдаған деді. Маккойдың пікірінше, Лаос әуе күштерінде таулы мак егістіктерінің жанындағы топырақ жолақтарына қона алатын жеңіл ұшақтар жеткіліксіз болғандықтан, Air America Солтүстік Лаостағы жалғыз қол жетімді әуе компаниясы болды. Маккой былай деп жазады: "Air America Жәрс жазығының солтүстігіндегі және шығысындағы таулы ауылдардан генерал Ван Пао штаб-пәтеріне, Лонг Тьенгке опиумді тасымалдауды бастады". Air America Хмонг көшбасшысы Ван Пао үшін опиум мен героин тасымалдаудан пайда тапқан немесе Лаос армиясының мұндай іс-әрекеттеріне "көз жұмған" деген айыптауларға ұшырады. Авиация тарихшысы Кертис Пиблс Air America қызметкерлерінің опиум тасымалына қатысқандығын жоққа шығарды. Тарихшы Альфред В. Маккой былай деп мәлімдеді:
Блоккойт|Көп жағдайда ЦРУ-дың рөлі саудаға қатысты түрлі деңгейдегі ықпалдастық, төзімділік немесе мақсатты түрдегі білмеушілік болды, бірақ сауданың өзінде тікелей кінәлілік болған жоқ. ЦРУ героинмен айналыспады, бірақ өзінің есірткі бароны одақтастарына көлік, қару және саяси қорғау ұсынды.

Флот

Air America өзінің бар болған кезеңінде әртүрлі ұшақ паркін пайдаланды, олардың көпшілігі STOL мүмкіндіктеріне ие болды. Air America, Boun Oum Airways, Continental Air Services, Inc және АҚШ Әуе күштері сияқты кейбір компаниялар арасында ұшақтардың ауысуы жиі кездесті. АҚШ Әскери-әуе күштері мен АҚШ Армиясының авиациялық бөлімшелері Air America-ға нақты миссиялар үшін ұшақтарды беруі әдеттегі жайт еді. Air America ұшақтарын көбінесе Тайваньда тіркеді. Олар Лаоста "B" ұлттық белгісіз жұмыс істеді. АҚШ әскери ұшақтары көбінесе азаматтық белгі ретінде әскери сериялық нөмірдің соңғы үш цифрын қолданды. Air America компаниясының алғашқы екі көліктік ұшағы 1959 жылдың 23 тамызында Лаос елінің Вьентьян қаласына келді. Air America компаниясының Удорн, Таиландтағы операциялары 1974 жылдың 30 маусымында тоқтатылды. Air America-ның жұмыс істеуге берілген рұқсаты CAB 1974 жылдың 31 қаңтарында күштен шығарылды.

Air Asia әуе компаниясы

Air Asia компаниясы Air America компаниясының толыққанды еншілес компаниясы болды, ол Формозаның азаматтық әуе тасымалына техникалық, басқару және жабдықтармен қамтамасыз ету қызметтерін ұсынды. Air Asia компаниясының бас кеңсесі Тайбэйде орналасқан, ал негізгі құрылыстары Тайнань қаласында болған. Қазір ол Тайнань әуежайында орналасқан. Бұл Тынық мұхиты корпорациясының жалғыз сақталған мүшесі, бірақ қазір Тайвань аэроғарыш корпорациясына тиесілі және енді Орталық барлау агенттігімен ешқандай байланысы жоқ.

1980 жылдары атаудың қайта жаңғыруы

1980 жылдары Лос-Анджелесте орналасқан Total Air компаниясы Air America деген атауды қайта қолданды. Жаңадан құрылған Air America компаниясы Lockheed L 1011 TriStar кең корпусты реактивтік ұшақтарымен Балтимор (BWI), Детройт (DTW), Гонолулу (HNL), Лондон (LGW) және Лос-Анджелес (LAX) қалаларына рейстер жасады.

Апаттар мен оқиғалар

1954 жылдың 5 мамырында CAT C 119 ұшағы Лаоста жерге құлап, өртеніп кетті. Ұшқыш Джеймс Б. Макговерн және Уоллес Бьюфорд қаза тапты. [Макговерннің дене қалдықтары 2006 жылдың қыркүйегінде табылған]. 1963 жылдың 5 қыркүйегінде C 46 ұшағы Саваннахет провинциясындағы Чепонеден шамамен екі километр қашықтықта жерге құлап түсті. Америкалық Юджин ДеБруин, қытайлық Ю. К. То және үш тай азаматы – Писиди Индрадат, Прасит Промсуван және Прасит Тани парашютпен қауіпсіз жерге түсті, бірақ бірден Патет Лао тарапынан тұтқынға алынды. Жозеф Чейни мен Чарльз Херрик ұшақ апатынан қаза тапты. ДеБруин, То, Промсуван және Тани әлі із-түссіз жоғалып жатыр. Писиди Индрадат кейін 1967 жылдың қаңтарында құтқарылды. 1965 жылдың 20 тамызында UH 34 тікұшағы Меконг өзеніне құлап, батып кетті. Үш экипаж мүшесі – ұшқыш Бобби Нуньес, бос ұшқыш Калхун және ұшу механігі Стив Николс қашып құтылуға үлкерді, ал төрт жолаушы суға батып қайтыс болды. [Air America компаниясына тағайындалған CIA агенттері Эдвард Джонсон мен Луис О'Джибвей қаза тапты]. Экипаж бен жолаушылардың фамилиялары тек тізімде ғана көрсетілген. Бос ұшқыш, Мистер Калхун, сол күні тағы бір UH 34 тікұшағының корпусын жоғалтқан, себебі тікұшақ жерге айналып кеткен. 1965 жылдың 27 қыркүйегінде C 45 N9574Z ұшағы Вьетнамның Хау Ньхия провинциясындағы Бао Трай әуежайына қонуға тырысқанда шағын қарудан атылып түсірілді. Ұшқыш Джон Джон Лердо Ойер және Джек Джек Дж. Уэллс ұшақ апатынан қаза тапты. 1965 жылдың 12 қазанында UH 34 H 32 581444 тікұшағы XC 675465 координаттарындағы алаңшадан ұшып, Лаос, Сараване (L 44) маңында, MR 4 аймағында жерге құлап, 90 миль/сағат жылдамдықпен жерге соқтығысты. Осы салдарынан ұшқыш, капитан Ричард Либерт, екінші ұшқыш Франклин Д. Смит және екі USAID қызметкері, соның ішінде Майк Дьюэл мен Майкл А. Малони қаза тапты. Тікұшақ Се Конгтың шығысындағы бір жердегі жалақыны тастап кеткен, ал ұшып келе жатқанда қозғалтқыштарында ақаулар болған. 1968 жылдың 12 қаңтарында Тед Мур басқарған Air America Bell UH 1D тікұшағы, Глен Вудс "кicker" ретінде, Лима Сайты 85 шайқасы кезінде An 2s бипланын ("Бірінші Әуе шайқасы") атып түсірді. 1969 жылдың 16 қаңтарында "Дуглас С 47А "949" ұшағы Оңтүстік Вьетнамның Хуэ қаласының оңтүстігіне қарай 29 шақырым жердегі Хай Ван асуында апатқа ұшырады. Ұшақ Фу Бай халықаралық әуежайынан Дананг халықаралық әуежайына ішкі жүк рейсімен ұшып бара жатқан еді. Барлығы 12 жолаушы мен экипаж мүшесі қаза тапты. 1970 жылдың 22 ақпанында H34 тікұшағы Лаостың Вьетлань ауданындағы Сиенг Хусанг әуеайлағын қорғап тұрған Мэо күштеріне азық-түлік жеткізуді аяқтағанда, снайперден атылып, зардап шекті. Ұшқыш Р. С. Маеркл Техас штатының Форт-Уэрт қаласынан қаза тапты, ал екінші ұшқыш Джон Форд тікұшақты басқарып, АҚШ үкіметінің әуежайына қонды. 1971 жылдың 27 желтоқсанында Тайланд Корольдігінің Удорн әуежайынан C 123K ұшағы Лаостың Ксиньгобули провинциясының Сьенхом ауданына бағыт алды. Ұшақ АҚШ Халықаралық даму агенттігі үшін әдеттегі қайта жабдықтау миссиясын орындап, Саябуриден солтүстік-шығысқа қарай соңғы рет естілді. Ұшақ пен төрт экипаж мүшесі жоғалып кетті. 2018 жылдың 25 қыркүйегінде ұшқыш Джордж Л. Риттердің, көмекші ұшқыш Рой Ф. Таунлидің және экипаж мүшесі Эдвард Ж. Вайсенбактің дене қалдықтары табылған. 1972 жылдың көктемінде Лаостың ұлтшыл әскерлерін тасымалдаған C 7A Caribou ұшағы қону кезінде бірден екі қозғалтқышын істен шығарды. Екі ұшқыш та ауыр жарақат алды. Саботажға ұқсас болды. 1973 жылдың 29 желтоқсанында Дуглас C 53D EM 3 ұшағы Оңтүстік Вьетнамның Далат әуежайына қонғанда ұшу-қону жолағынан шығып кетті. Ұшақ қатты зақымдалды және аймақтағы миналардың болуына байланысты құтқарылмады. Ол жоспарланбаған жолаушылар рейсін орындады. Борттағы тоғыз адамның барлығы аман қалды. 1975 жылдың 29 сәуірінде Дуглас ВК 47А 084 ұшағы Тайландтың Саттахип қаласындағы У Тапао Корольдік Тайланд Әскери-теңіз флотының әуеайлағына қонғанда апатқа ұшырады. Ұшақ Вьетнамның Сайгон қаласындағы Тан Сон Нхат халықаралық әуежайынан ұшып келген еді.