Кіріспе

Американдық Киелі кітап зерттеушісі (1931–2022)
Бертон Л. Мак (1931 – 9 наурыз 2022) – американдық автор және ерте христиан тарихы мен Жаңа Өсиеттің зерттеушісі. Ол Калифорния штатының Клермонт қаласындағы Теология мектебінде ерте христиан дінінің Джон Уэсли профессоры қызметін атқарды. Мак негізінен христиандық бастаулар туралы ғалым болды, оған әлеуметтік топтардың қалыптасуы тұрғысынан қарады. Мактың көзқарасы скептикалық болды, ол дәстүрлі христиандық құжаттарды, мысалы, Евангелияларды тарих емес, миф ретінде қарастырды. Ол Евангелияларды Исаның өмірі туралы сенімді есептер емес, ерте христиан қозғалыстарының негізгі құжаттары ретінде қарастырды. Дінтану саласында Мак «әлеуметтік формация» терминін, бұл термин бастапқыда Луи Альтюссердің еңбегінен шыққан, дінді сипаттауға арналған санат ретінде танымал етті. Бұл оның дінді «әлеуметтік мүдделер» ретінде қарастыратын теориясын дамытуынан туындайды. Мак өзінің жақын досы Джонатан З. Смитпен бірге Киелі кітаптар қоғамының «Христиандық бастауларды қайта сипаттау» тобында белсенді қатысты.

Шығармалары

Ол өзін Тарихи Исаны зерттеуші ғалым деп санамаса да, Исаны грек-рим циниктеріне ұқсас стильде саяхаттап жүрген дана адам деп есептеді және ең алғашқы "Иса қозғалыстары" да осыған ұқсас үлгіні ұстанды. Ол гипотетикалық Q құжатының танымал зерттеушісі болды және оны үш деңгейге жіктеуге болатынына сенді: біріншісі – негізінен даналық сөздерден тұрады, екіншісі – қауымдастықтың қалай мінез-құлық тану керектігін көрсетеді, ал үшіншісі – ахират туралы хабарламаларды қамтиды.

Жоғалған Евангелие

Жоғалған ізгі хабарда Марктан басқа Лұқа мен Матайдың ортақ материалдарын "Q" көзі деп болжанады. Мак бұл Иса туралы ең алғашқы жазба деп, онжылдықтар бойы оны өзін сенімді түрде сипаттайтын қауым дамытқанын айтады. Джон С. Клоппенборгтың пікірінше, мұнда үш негізгі қабат бар, олардың әрқайсысы осы қауымның өміріндегі бір кезеңмен сәйкес келеді. Қабаттар айтарлықтай құрылымдалған – ең ертерек материал кейінгі материалмен арақашықталған және шектеледі, кейінгі материал ертерек айтылған сөздердің бар екенін көрсетеді, бірақ керісінше емес. Ең алғашқы қабат, Q1, Исаға жатқызылған сөздерден және тыңдаушыларға тікелей үндеген нұсқаулардан тұрады. Бұл негізінен қалай мінез-құлық тану керектігі туралы нұсқаулар. Басты нанымдар: кедейлікпен өмір сүру, ешнәрсе күтпей қарыз беру, жауларыңды сүю, соттамау және уайымдамау, себебі Құдай қажеттінің бәрін береді. Мак Q1 өзін екі тарихи кезеңге бөлуге болады дейді, біріншісі – нанымның ядросын қамтитын қарапайым қағидалар, ал кейінгі кезең – осы қағидаларға мысалдар мен дәлелдер келтіретін қауымның дамуы. Мак бұл кезде қауым Исаны тек ұстаз ретінде қарастырғанын айтады, бұл Киникалық дәстүрдегі данаға ұқсас. Келесі маңызды даму, Q2, Мактың қайта құрастырған Q құжатының басым бөлігін құрайды. Бұл қабатта Иоаннның бейнесі енгізіледі (оны Q құжатында Жақындықтаушы деп атамайды), сондай-ақ уақыт соңындағы соттың эсхатологиялық тақырыбы және сырттан келгендерге қарсылық: парызшылдар мен заңгерлер сынға алынады. Мак бұл қабатта қауымның алаңдаушылығы артқанын, өзін басқалардан бөліп көрсету қажеттілігін, сондай-ақ қауымның өзі керісінше шиеленіс тудыратындығын байқайды: әке ұлына, бауыр бауырына қарсы шығады және т.б. Соңғы қабат, Q3, өте аз және Мак оны 66-73 жылдар аралығындағы Рим-Яһуди соғысынан кейін жазылғанын есептейді. Осы кезеңде Исаның сынақтары мен Иерусалимге арналған ақтаулар қосылды. Қалғаны қатаң ескертулер мен заңды сақтау үшін қорқытулардан тұрады, Геенна (тозақ оттары) туралы алғашқы сілтеме осы кезеңде кездеседі. Алғашқы кезеңдермен салыстырғанда тілдің қаталдығы мен материалдың азаюы қауым соғыста шеккен зиянды көрсетеді деп саналады.

Қабылдау

Мактың Иса мен ерте христиандарды грек-рим цинизмінің аясында қарастыратын гипотезасы даулы. Көптеген ғалымдар Исаны бірінші ғасырдың яһуди дінінің контекстінде тануды мойындаса, Мак және оның жақтастары басым пікірге қарсы шығып, Исаны эллинистік контекстте түсіну қажет дейді. Евангелист ғалым Крейг А. Эванс «Жаңсақ түсініктер: Яһуди контекстінде Исаны түсіндіру» еңбегінде бұл теорияны жоққа шығарып, былай дейді: «Циниктердің гипотезасы уақыт өте келе, әрине, дұрыс емес гипотезалардың қоқысқа тасталады, бірақ оны біздің бастапқы нүктеміз ретінде пайдалану пайдалы болар». Джон Доминик Кроссан сияқты басқа ғалымдар бірінші ғасырдың Галилеясындағы эллинистік және яһуди мәдениеттерінің бірігуін Мәсіх пен ежелгі циник философтары арасындағы ұқсастықтардың мүмкін көзі деп санайды. Кроссан мен Маркус Борг Мактың Назареттік Исаның бастапқы үйретілімдері эсхатологиялық емес еді деген пікірімен келіседі. Мак Клоппенборгтың Q-ны қабаттар бойынша қайта құру жолын жалғастырып, Q қауымдастықтарына назар аударды. Мұндай қайта құруға Морис Кейси сияқты бірқатар ғалымдар сын айтты. Кейси Исаның циник болғаны туралы: «Барлық дәлелдерді ескергенде, осындай салыстырулар Исаның циник философтан мүлдем өзгеше екенін, оған ұқсамайтынын көрсетеді» дейді. Эммануэль колледжінің профессоры Лейф Э. Вааге Q құжаты мен циниктердің мәтіндері, атап айтқанда циниктердің хаттары арасындағы ұқсастықтарды атап өтеді, онда циниктердің уағыздаушылары қолданған даналық пен этикалық мысалдар және олардың тазалыққа бағытталған, шешімшіл өмір салты бейнеленген.