Кіріспе
Канадалық тарихшы, Христос мифы теориясының қолдаушысы Эрл Дж. Доэрти (1941 жылы туған) – «The Jesus Puzzle» (1999), «Challenging the Verdict» (2001) және «Jesus: Neither God Nor Man» (2009) кітаптарының авторы. Доэрти Исаның тарихи тұлға ретінде болмағаны туралы пікірді қолдайтын Христос мифы теориясының бір түрін ұсынады. Доэрти Пауыл Исаны рухани әлемде жазаланған рухани жаратылыс ретінде қарастырғанын айтады.
Earl J. Doherty (born 1941) is a Canadian author of The Jesus Puzzle (1999), Challenging the Verdict (2001), and Jesus: Neither God Nor Man (2009). Doherty argues for a version of the Christ myth theory, the thesis that Jesus did not exist as a historical figure. Doherty says that Paul thought of Jesus as a spiritual being executed in a spiritual realm.
Білім
Доэрти өзінің Байырғы тарих және классикалық тілдер бойынша бакалавр дәрежесі бар екенін, бірақ жоғары білімді аяқтамағанын мәлімдеді. Оның бакалавриаттағы оқуы грек және латын тілдерін білуге мүмкіндік берді, сондай-ақ ол еврей және сирия тілдерін де меңгерді. Ол 2005 жылы өзінің «Age of Reason Publications» баспасында «Исаның жұмбағы» кітабын, сонымен қатар тағы екі кітапты қайта басып шығарды. «Шешімге қарсы шабуыл» (2001) – Ли Стробелдің «Христос үшін дәлел» атты христиан апологетикалық еңбегіне жасалған сын. «Иса: Құдай да емес, адам да емес – Мифтік Исаның дәлелі» (2009) – «Исаның жұмбағы» кітабының қайта қаралып, кеңейтілген нұсқасы. 2012 жылы Доэрти «Айманның соңы: Барт Эрманның «Иисус болды ма?» еңбегі тарихи Иисусқа қатысты мәселені шешті» деген кітабын жариялады. Доэрти христиан дінінің рухани, мифтік бейнеге сеніммен басталганын, ал Інжілдердің негізінен аллегория мен ойдан шығарылған әңгімелер екенін, сондай-ақ Иса есімді нақты бір тұлғаның Галилея уағыздау дәстүрінің бастауы болмағанын айтады. Доэрти «Исаның жұмбағы» (2005) және «Иса: Құдай да емес, адам да емес – Мифтік Исаның дәлелі» (2009) кітаптарында Исаның Орта платонизм мен еврей мистицизмінің ықпалымен туған миф екенін, ал тарихи Иисусқа сенім 2-ші ғасырдағы христиан қауымдастықтарында ғана пайда болғанын көрсетеді. Доэртидің сөзіне göre, 180 жылға дейінгі христиан апологеттерінің ешқайсысы, Юстин мен Афиналық Аристидтен басқа, христиандықты қорғайтын еңбектерінде тарихи Иисус туралы мәліметтер келтірмеген. Керісінше, Доэрти ертедегі христиан жазушылары Платон философиясы мен эллиндік иудаизміне негізделген христиан қозғалысын, бір Құдайға табынушы яһудилерді және ол «Логос үлгісіндегі Ұл» деп атаған нәрсені сипаттағанын айтады. Доэрти Антиохиялық Феофил (шамамен 163–182), Афиналық Афинагор (шамамен 133–190), Ассириялық Татиан (шамамен 120–180) және Марк Минуций Феликс (шамамен 150–270 жылдары жазған) айқышталған және қайта тірілген тарихи тұлғаға сенгендеріне ешқандай дәлел келтірмейтінін, ал олардың ешқайсысында да Иса есімі кездеспейтінін мәлімдейді.
Исаның жұмбағы
Доэрти «Исаның жұмбағы» деген атауды төрт түрлі туындысында қолданды. 1997 жылдың күзінде «Journal of Higher Criticism» журналында оның «Исаның жұмбағы: христиандық тегінің жұмбағындағы бөліктер» атты мақаласы жарияланды. Сол кезде ол осы атаумен веб-сайт құрды, онда кейіннен кітап түрінде жариялайтын материалды дамытты. Оның әдісі – алғашқы қарапайым нұсқаны жариялау, содан кейін нақтыланбаған материалдарды алып тастап, аргументтің жалпы бағытын сақтау болды. Сайт оның еңбектеріне қатысты қосымша түсіндірмелер мен сын-пікірлерге жауап беру үшін қолданыла берді. Доэртидің «Исаның жұмбағы: Христиандық мифтен басталды ма?» атты ғылыми еңбегі екі жылдан кейін жарық көрді. Ол сондай-ақ өзінің веб-сайтында жүктеуге арналған романға да осы атауды қолданды. Осы төрт туындысында Доэрти христиан дінінің тегі туралы көзқарастарды ұсынады, әсіресе Исаның тарихи тұлға емес, мифтік бейне екенін дәлелдейді. Доэрти Пауыл мен ең ерте христиандық гностикалық құжаттардың авторлары Исаны тарихи оқиғаларда Жер бетінде өмір сүрген адам деп сенбегенін айтады. Олар Исаны көктегі бір тұлға деп санады, ол демон спириттерінің қолынан төменгі көктерде құрбандыққа шалынды, содан кейін Құдай оны қайта тірілтті. Бұл Мәсіх мифі тарихи Исаға дейінгі дәстүрге емес, Ескі Келісімнің түсіндірмелеріне, яһуди-эллинистік діни синкретизмге, орта платонизмнің күшті ықпалына және авторлардың қайта тірілген Исаның мистикалық көріністеріне сенуіне негізделген. Доэрти Иса мифіне тек христиандардың екінші буыны, бірінші және екінші ғасырлар аралығында тарихи мазмұн бергенін айтады. Ол тіпті Марк Ілтебігінің авторы да өзінің Ілтебігін тарихи шығарма деп емес, Ескі Келісімнің болжамдарына негізделген аллегориялық мидраш композициясы деп қарастырғанын айтады. Көпшілік қолдаған екі көздік гипотеза бойынша, Марк Ілтебігінің оқиғасы кейінірек Q құжатындағы анонимді мәлімдемелердің бөлек дәстүрімен біріктіріліп, басқа Ілтебіктерге қосылды. Доэртидің сөзіне қарағанда, Q авторлары өздерін «Құдайдың даналығының өкілдері» деп санаған, ал Иса осы даналықтың бейнесі болған. 2009 жылы Доэрти кітабының қайта қарастырылған басылымын жариялады, оның жаңа атауы «Иса: Құдай да емес, адам да емес», 1999 жылдан бері алынған сын-пікірлерге жауаптарды қосып, кеңейтілді және оның веб-сайтында жинақталды.
Қабылдау
Исаның ешқашан өмір сүрмегенін жақтаушы авторлардың арасында Доэртидің еңбегіне қарама-қарсы пікірлер айтылды. «Исаның жұмбағы» атты кітабы мифшілдер Роберт М. Прайс пен Ричард Карриерден мақтау алды. «Американ атеист» журналының бұрынғы редакторы Франк Зиндлер «Исаның жұмбағына» жазған рецензиясында оны «өмірімде жарияланған тарихи Исаға қарсы ең убедительный аргумент» деп сипаттады. Джордж Альберт Уэллс, қазір Мәсіх мифінің шартты түрін жақтады және Доэртидің мифтік Иса Пауыл да жерге түспеген деген тұжырымын жоққа шығарды, бірақ «Исаның жұмбағын» «маңызды кітап» деп атады. Р. Джозеф Хоффманн Исаның ешқашан болмағандығы туралы пікірді ұстануға ғалымдардың себептері бар екенін айтады, бірақ Доэртиді «Уэллстің шәкірті» деп санайды, ол «Исаның жұмбағында (Ақыл заманы баспасы, 2005) бұрынғы көзқарастарының көптерін қайталайды, бұл тақырып бойынша бұған дейін жазылған еңбектерге сапасы және академиялық деңгейі жағынан төмен». Доэрти өзінің еңбегінің Уэллске көп қарызы емес екенін мәлімдеді. Исаның өмір сүрмегендігі гипотезасын міндетті түрде қолдамайтын авторлар Доэртидің кейбір аргументтерін құнды деп табады. Гектор Авалос «Исаның жұмбағы толығымен мифтік Иса үшін мүмкін теорияны ұсынады» деп жазды. Жаңа өсиет және ерте христиандық мәтіндерді сынау саласындағы сарапшы Барт Эрман «Иса, Құдай да емес, адам да емес» кітабын «көптеген сақталмаған және құжатталмаған мәлімдемелермен, сондай-ақ фактілердің көптеген бұрмалауларымен толтырылған, барлық мәселелерді шешу үшін 2400 беттік кітап қажет болады. Бірде-бір ерте христиандық дереккөз Доэртидің Пауыл мен одан бұрынғылар Исаны рухани жанда, жерде емес өлтірілген деп ойлаған деген пікірін қолдамайды» деп сынады, бірақ ол өзінің аргументтерінде қолданатын көне мәтіндерді түсінуге қабілетсіз екенін айтты.