Кіріспе

Француз философы және шығыстанушысы (1823–1892) Жозеф Эрнест Ренан (ʒozɛf ɛʁnɛst ʁənɑ̃; 27 ақпан 1823 – 2 қазан 1892) – француз шығыстанушысы және семит ғалымы, семит тілдері мен өркениеттері туралы жазған, дін тарихшысы, филолог, философ, библиялық ғалым және сыншы. Ол ерте христиан дінінің шығу тегі туралы еңбектер жазды, сондай-ақ хазарлар теориясын зерттеді, бұл теория бойынша ашкеназдық яһудилер хазарлардың ұрпақтары болып табылады – яһуди дінін қабылдаған және хандықтарының құлдырауынан кейін Орталық және Шығыс Еуропаға көшіп барған түркі халықтары. Оның атасы балық аулау арқылы кішкентай байлық жинап, Трегиерде үй сатып алып, сонда қоныстанды. Әкесі, шағын кеменің капитаны және жақтас республикашыл, көршілес Ланнион қаласынан роялист саудагердің қызына үйленді. Ренан өмір бойы әкесі мен анасының саяси нанымдары арасындағы қақтығысты сезінді. Әкесі қайтыс болғанда ол бес жаста еді, ал одан он екі жас үлкен әпкесі Генриетт отбасының рухани жетекшісі болды. Трегиерде қыздар мектебін ашуға тырысқаннан кейін, ол Парижге қыздар интернатында мұғалім болып кетті.

Исси-ле-Молинодағы зерттеу

1840 жылы Ренан Сент-Николастан Исси-лес-Мулино семинариясында философия оқуға кетті. Ол католиктік схоластикаға деген ынтасымен кірді. Философтардың ішінде Томас Рид және Николас Малебранш бастапқыда оның назарын аударды, кейін Г.В.Ф. Гегель, Иммануил Кант және И.Г. Гердерге көшті.

Исаның өмірі

Ренан өмірінде ең көп танылған «Исаның өмірі» (Vie de Jésus, 1863) атты аса танымал еңбегінің авторы болды. Ренан кітап идеясын әпкесі Генриеттаға жатқызады, ол Османдық Сирия мен Палестинада саяхаттап жүргенде қызбаға шалдығып, күрт қайтыс болды. Ол тек Жаңа өсиет және Иосифтің бір данасымен қаруланып, жазуға кірісті. Кітап алғаш рет Чарльз Э. Уилбур аударған жылы ағылшын тіліне аударылды және соңғы 145 жылдан бері басылып келеді. Альберт Швейцер «Тарихи Исаны іздеу» кітабында Ренанның «Исаның өмірі» еңбегін ирониямен мақтап, сынады. Ренан Исаның «яһудилік белгілерінен» тазаланып, арийлікке айналғанын айтты. Оның «Исаның өмірі» нәсілдік идеяларды таратып, дінтануға және Исаның тұлғасына нәсілдік ұғымдарды енгізді; ол Исаны яһудиден христианға айналған ғалилеялық ретінде бейнеледі, ал христиандық яһудилік әсерлерден тазартылған түрде пайда болды. Кітап негізінен Жаһаннаның Інжіліне негізделген және ғылыми еңбек болды. Кітаптың Исаның өмірі кез келген тарихи тұлғаның өмірі сияқты жазылуы керек және Киелі кітап басқа тарихи құжаттар сияқты сынға түсуі керек деген даулы тұжырымдары қырқыс пікір тудырып, көптеген христиандар мен яһудилерді ашуландырды, себебі ол иудаизмді ақымақтық және абсурдты логикасыздық деп көрсетті, сондай-ақ Иса мен христиандықтың басымдығын қатаң түрде жеткізді.

Ғылыми мансабын жалғастыру: әлеуметтік көзқарастар

Пауыл туралы кітабында, елшілердегідей, ол кең әлеуметтік өмірге деген қызығушылығын, бауырластық сезімін және «Ғылым болашағы» атты еңбегіне шабыттандырған демократиялық рухтың қайта жандануын көрсетеді. 1869 жылы ол Мео округіндегі парламент сайлауында либералды оппозицияның үміткері ретінде өзін ұсынды. Мінезі бұрынғыдан ақсүйектікке жатпайтын болса, либерализмі көбірек төзімділікке толы болды. Империя таратылар алдында Ренан оны қабылдауға жартылай дайын тұрды, егер ол депутаттар палатасына сайланғанда, империяның либералдық тобына қосылған болар еді, бірақ сайланбады. Бір жыл өткен соң Германиямен соғыс жарияланды; Империя жойылды, Наполеон III жер аударылды. Франко-прусс соғысы Ренанның өміріндегі шешуші кезең болды. Германия оған ой-сананың және мүддесі жоқ ғылымның панасы болған. Енді ол өзінің идеалдық елінің туған жерін қиратып, жоқ ететінін көрді; ол немістерді енді дін қызметкері ретінде емес, жаулап алушы ретінде қабылдады. Карл Дойч («Национализм және оның баламалары» еңбегінде) ұлтты «өткенге қатысты жаңылыс көзқараспен және көршілеріне деген жеккөрушілікпен біріккен адамдар тобы» деп сипаттаған. Бұл сөз тіркесі жиі, бірақ дұрыс емес, Ренанға жатқызылады. Ол шын мәнінде «егер ұлттың ең маңызды белгісі оның барлық мүшелерінің көптеген ортақ нәрселері болса», онда олар «сондай-ақ көп нәрсені ұмытуы керек. Әр француз азаматы 13 ғасырда Оңтүстікте болған қырғынды және Сен-Бартоломей түнін ұмытуы керек» деп жазған. Ренан «Ұлттар мәңгілік емес. Олардың бастауы да, соңы да бар. Ал олардың орнына, ең болмаса, еуропалық конфедерация құрылуы мүмкін» деп сенді. Ренанның еңбектері 20-ғасырдың ұлтшылдық теориясының көрнекті өкілі Бенедикт Андерсонға ерекше әсер етті.

Оқытушылық мансабының соңғы кезеңдері

1870 жылдары либерализмнің болашағына қатысты пессимизмінен бас тартып, демократиялық қоғамға жақсылыққа ықпал ету үшін зиялы элитаның қажеттілігіне әлі де сенген Ренан француз Үшінші Республикасын қолдауға жиналды, өзін әзілде легитимист деп сипаттады, яғни "қайсыбір үкіметтің заңды екеніне көнуге он жылдай уақыт керек" дей отырып, "Мен, бастапқыда республикашы емес, конституциялық монархияға бейімделуге дайын қарапайым либералмын, жаңадан республикашы болғандардан гөрі Республикаға адал болармын" деп қосты. Республика кезеңіндегі ғылымның жетістіктері және Ренанның ең қадір тұтқан ой еркіндігі оның бұрынғы көптеген қорқыныштарын сейілтіп, Гипполит Тэйн сияқты философтардың детерминистік және фаталистік теорияларына қарсы шықты. Жасы ұлғайғанда ол бала кезін еске алды. 1883 жылы, алпыс жасқа жуықтап қалғанда, ол өзінің өмірбаянынан – "Souvenirs d'Enfance et de Jeunesse" атты еңбегін жариялады, ол "Исаның өмірінен" кейін оны ең танымал еткен туындысы болды. Ол Монмартр ауданындағы Монмартр зиратына жерленді.

Абырой және даулар

Өмірінде зор ықпалға ие болған Ренан, өлімінен кейін батыс мәдениетіндегі прогрессивті рухтың символы ретінде мақталып, даңқталды. Анатоль Франс Ренанды заманауилықтың өзінің көрінісі деп жазды. Ренанның еңбектерін сол заманғы көптеген белгілі әдеби тұлғалар, оның ішінде Джеймс Джойс, Марсель Пруст, Мэтью Арнольд, Эдит Уортон және Шарль Огюстен Сент-Бёв оқып, жоғары бағалады. Оның аса құрметтеген адамы Перулық Мануэль Гонсалес Прада болды, ол өз антиклерикализмінің негізі ретінде "Исаның өмірі" кітабын алды. 1932 жылғы "Фашизм доктринасы" атты құжатында итальяндық диктатор Бенито Муссолини де Ренанның "Медитациялар" еңбегіндегі демократия мен жеке құқықтарға қарсы, "қиял" және "табиғат жоспарларына" қайшы келетін деп саналған "фашизмге дейінгі сезімдерін" жоғары бағалады.

Мүсін

1903 жылы Жан Буше салған Трегьедегі ескерткіштің орнатылуы үлкен дау-жанжалға себеп болды. Жергілікті собор алаңына қойылған ескерткіш католицизмге қарсы тұру ретінде қабылданып, кеңінен наразылық тудырды, әсіресе бұл жер әдетте дәстүрлі католиктік мереке – Сен-Ивтің кешіру күнінде уақытша мінбар орнату үшін қолданылатын. Сондай-ақ, ескерткіште грек құдайы Афинаның Ренанды тәждейтін қолын көтеріп, соборға қарай наразылық білдіретіндей бейнеленгені де бар еді. Жергілікті дін қызметкерлері Ив Эрно салған, "ультрамонтанизмнің жеңіске жеткен шіркеуінің символы" ретіндегі наразылық мүсінін – "Галварийді" ұйымдастырды.

Республикалық расизм

Еуропада, әсіресе Франциядағы Үшінші Республикада нәсілшілдік теориялар пайда болған кезде Ренан осы мәселеге маңызды ықпал етті. Ол халықтың өзін-өзі анықтау тұжырымдамасын қолдады, бірақ екінші жағынан, "қалыптасқан" делінген "халықтардың нәсілдік иерархиясына" сенді. Дискурсивті тұрғыдан алғанда, ол халықтардың өзін-өзі анықтау принципін нәсілдік иерархияға бағындырды, яғни француз халқы африкалық халықтардан нәсілдік тұрғыдан жоғары тұрады деп санайтындықтан, колониалдық кеңеюді және Үшінші Республиканың нәсілшіл көзқарасын қолдады. Гилль Мансерон "Республикалық расизм" деп атаған бұл нәзік нәсілшілдік Үшінші Республика кезінде Францияда кең таралды және саясатта жиі қолданылатын қорғаныс позициясы болды. Колонизмді қолдаушылар мәдени үстемдік тұжырымдамасын пайдаланып, отарлаушылық әрекеттерін және аумақтық кеңеюін ақтау үшін өздерін "цивилизацияны қорғаушылар" деп көрсетті. Ренан колонизмді қолдауына тағы бір себеп келтірді: "колония құрмаған ұлт қайталанбас социализмге және байлар мен кедейлер арасындағы соғысқа қадам басады".

Құрметтер

1906 жылы суға түсірілген "Эрнест Ренан" бронекруизері оның құрметіне аталған. Вирджиния штатындағы Ренан қаласы оның атымен аталыпты.