"Мен жақсымын – Сен жақсысың": Транзакттық талдауға кіріспе"

Кіріспе

Томас Энтони Харристің кітабы «I'm OK – You're OK» – психиатр Томас Энтони Харристің 1967 жылғы өзін-өзі жетілдіру кітабы. Бұл кітап – өмірдегі мәселелерді шешу әдісі ретінде транзакциялық талдауға қатысты практикалық нұсқаулық. 1972 жылы кітап «Нью-Йорк Таймс» газетінің ең сатылатын кітаптар тізіміне еніп, шамамен екі жыл бойы сол тізімде тұрды. Баспагердің мәліметінше, бүгінгі күнге дейін 15 миллионнан астам данасы сатылған және оннан астам тілге аударылған.

Мазмұны

Алдын-ала сөзінде Харрис сол кездегі жаңа транзакциялық талдау (TA, немесе Харрис оны көбінесе PAC деп атайды) әдісін, өзі және басқа психиатрлар дәстүрлі психиатрияға тән деп санайтын баяу прогресс пен шектеулі нәтижелерді жоюдағы маңызды жаңалық ретінде жоғары бағалады.

Харис кітаптың мәнмәтінін

Харрис сананың абстрактілі ұғымдарымен жұмыс істеудің орнына, ми хирургы Уайлдер Пенфилдтің есте сақтаудың неврологиялық негізін ашудағы пионерлік жұмысы, байқалатын шындыққа негізделген толықтыратын түсініктер ұсынуы мүмкін деп санайды. Атап айтқанда, Харрис Пенфилдтің миына операция жасалып жатқан ессіз емес науқастардың миының кішкентай аймақтарын стимуляциялау тәжірибелері туралы есептемелерін атап көрсетеді (миде ауырсыну сезімі жоқ, сондықтан науқас үшін бұл салыстырмалы түрде жайлы болуы мүмкін). Пациенттер операциялық үстелде екенін түсінгенімен, стимуляция оларды өткен оқиғаларды айқын егжей-тегжейлі еске түсірді – оқиғаның фактілері ғана емес, сонымен қатар естелік жаралған кезде «пациент не көргенін, естігенін, сезінгенін және түсінгенін» жақсырақ «қайта басынан өткізу» сезімімен еске түсірді. Осы тәжірибелерге сүйене отырып, Харрис мидың өткен оқиғаларды магнитофонға жазғандай жазатынын, осылайша оларды барлық бастапқы эмоционалдық қарқындылығымен қайта басынан өткізуге болатынын болжайды. Харрис Пенфилдтің тәжірибелеріне қатысты түсініктерін Эрик Берннің жұмысымен байланыстырады, оның психотерапия моделі балалық шақтағы күшті эмоционалды естеліктер ересектерде мәңгілік болатындығы туралы идеяға негізделген. Олардың әсерін адамдар арасындағы сөздік және сөзсіз алмасуды («қарым-қатынасты») мұқият талдау арқылы түсінуге болады, сондықтан Берн өзінің моделіне «Транзакциялық талдау» деген ат қойды. Харрис ТА-ның адамның мінез-құлқын талдау үшін негізгі бірліктерді – екі немесе одан да көп адам арасындағы «қарым-қатынаста» беріліп, қабылданатын «қозғалыстарды» – анықтау қабілетіне және осы қозғалыстарды сипаттау үшін стандартталған тілді анықтауға үлкен мән береді. Бұл оңай түсінілетін стандарттау және Харрис ТА мен Пенфилдтің нейробиологиясы арасындағы байланыс ТА-ға Фрейд жасаған сияқты бұрынғы абстрактілі модельдерде болмаған сенімділік береді.

Ата-ана, ересек, бала (P-A-C) үлгісі

ТА-ның маңыздылығына сенімінің негізін сипаттағаннан кейін, Харрис ТА-ны түрлі жағдайларға жауап ретінде адамның психологиялық күйі өзгеретінін байқаудан бастайды. Сұрақ – ол неден және неге өзгереді? Харрис ТА-ға қарапайым кіріспе арқылы жауап береді, Берннің адам үш күйге ауыса алады деген ұсынысын түсіндіреді: Ата-ана, Ересек және Бала. Харрис Ата-ана деп аталатын психикалық күйді салыстыру арқылы сипаттайды, оны баланың ересектердің істегенін және айтқанын көрген сыртқы факторлардың «жазбаларының» жиынтығы ретінде көрсетеді. Бұл жазба – баланың сұрақсыз сенуі күтілген әлем туралы ережелер мен ескертулердің ұзақ тізімі. Бұл ережелердің көпшілігі (мысалы, «көлік алдынан ешқашан жүгірмеңіз») салыстырмалы түрде қарапайым, көбінесе тікелей физикалық қажеттіліктермен немесе қауіппен байланысты; ал басқалары (мысалы, «полицияға ешқашан сенбе» немесе «қолың толғанда бақытты боладысың») күрделірек және нәзік немесе күрделі мәселелерге қатысты. Дегенмен, Харрис бұл екеуі де баланың жадында нақты түсінілген түсініктер немесе философиялық қағидалар емес, «Ата-ананың» бұйрықтары ретінде «жазылады» дейді. Ата-ана жазбаларымен қатар, Бала – ішкі оқиғалардың бір уақыттағы жазбасы – бала кезінде өмір қалай сезілді. Харрис оны Уайлдер Пенфилдтің пациенттеріне миларын стимуляциялау арқылы қайта бастыруға мүмкіндік берген жарқын жазбалармен теңестіреді. Харрис ересектер ретінде біз көңіліміз түскенде, балалық шақтағы естеліктерді қайта басып шығаратынымызды айтады, бірақ оларды қайта басып шығаруға себеп болған фактор қазіргі өмірімізге қатысы жоқ немесе пайдалы болмауы мүмкін. Харриске сәйкес, адам үшінші психикалық күйді, Ересекті, балалар жүруге және ортаны белгілі бір деңгейде бақылауға бастаған кезде дамыта бастайды. Ата-анадан тікелей идеяларды үйренудің немесе Бала ретінде қарапайым эмоцияны сезінудің орнына, балалар әлемді зерттей бастайды және өз пікірлерін қалыптастырады. Олар Ата-ана мен Баланың тұжырымдамаларын тексеріп, оларды жаңартады немесе оларды басып тастауға үйренеді. Осылайша, біздің ішкі Ересегіміз уақыт өте келе қалыптасады, бірақ ол өте нәзік және стрестік жағдайларға оңай жеңіліп қояды. Оның күші сонымен қатар Ата-ананың қарапайым идеялары мен шындық арасындағы қақтығыс арқылы сынақтан өтеді. Кейде Харрис адам үшін шындықты мойындаудан гөрі жалғанға сену қауіпсіз екенін айтады. Бұл Ересектің бұзылуы деп аталады.

After describing the context for his belief of the significance of TA, Harris describes TA, starting from the observation that a person's psychological state seems to change in response to different situations. The question is, from what and to what does it change? Harris answers this through a simplified introduction to TA, explaining Berne's proposal that there are three states into which a person can switch: the Parent, the Adult and the Child. Harris describes the mental state called the Parent by analogy, as a collection of "tape recordings" of external influences that a child observed adults doing and saying. The recording is a long list of rules and admonitions about the way the world is that the child was expected to believe unquestioningly. Many of these rules (for example: "Never run out in front of traffic") are relatively basic, often relating to immediate physical need or danger; others (e. g. " you can never trust a cop", " busy hands are happy hands") are more complex and concern more subtle or nuanced regions. Nevertheless, Harris asserts that both the former and the latter are 'recorded' in the child's memory in the same manner, as 'Parent' dictations, rather than actually understood concepts or philosophical precepts. In parallel with those Parent recordings, the Child is a simultaneous recording of internal events—how life felt as a child. Harris equates these with the vivid recordings that Wilder Penfield was able to cause his patients to re live by stimulating their brains. Harris proposes that, as adults, when we feel discouraged, it is as if we are re living those Child memories yet the stimulus for re living them may no longer be relevant or helpful in our lives. According to Harris, humans start developing a third mental state, the Adult, about the time children start to walk and begin to achieve some measure of control over their environment. Instead of learning ideas directly from parents into the Parent, or experiencing simple emotion as the Child, children begin to be able to explore and examine the world and form their own opinions. They test the assertions of the Parent and Child and either update them or learn to suppress them. Thus the Adult inside us all develops over time, but it is very fragile and can be readily overwhelmed by stressful situations. Its strength is also tested through conflict between the simplistic ideas of the Parent and reality. Sometimes, Harris asserts, it is safer for a person to believe a lie than to acknowledge the evidence in front of them. This is called Contamination of the Adult.

Басылымдар

Кітап алғаш рет 1969 жылы АҚШ-та Harper & Row баспасында жарық көрді, содан кейін «Мен жақсымын, сен де жақсысың» деген атпен қайта басылды. Ұлыбританияда ол 1970 жылы Jonathan Cape баспасында «Таңдау кітабы» деген атаумен алғаш рет жарық көрді. Ол әлі де басылып, Harpercollins баспасынан шығарылуда.

Сын

Уайлдер Пенфилдтің адам жады туралы жұмысы, Харриске ТА-ға ерекше сенімділік бергендей көрінді, себебі ол нейроғылыммен тікелей байланысты екенін көрсетеді, бірақ оны қайталау қиын болып шықты. Дегенмен, жақындағы деректер көрсетіп тұр, инсула қабығында «жақсымын» немесе «жақсы емеспін» деген бағалаулар сәт сайын қалай жасалатынын, сондықтан Харристің пікірі қолдау табады. Харристің бала «Мен жақсымын – Сен жақсысың» өмірлік позициясымен терапиясыз жетілмейді деген тұжырымы, ТА-ны квази діни құтқару ілімі ретінде қарастырады деп сынға ұшырады. Харристің барлық балалар «Мен жақсы емеспін – Сен жақсысың» өмірлік позициясымен басталады деген пікірін оның досы, ТА-ның авторы Эрик Берн жоққа шығарды, ол баланың табиғи жағдайы «Мен жақсымын – Сен жақсысың» деп сезінуіне сенді.

Харрис «Мен жақсымын – Сен жақсысың» кітабын жариялағалы бірнеше онжылдықтар өткендіктен, кітап жарық көрген кезде маңызды болған мәдени сілтемелердің кейбіреулері қазіргі оқырмандарға, осы кезеңмен таныс емес адамдарға түсініксіз болуы мүмкін.