Кіріспе

Вирустың туысы

Эболавирустың туысы (/i/'/b//oʊ//l//ə/ немесе /ə/'/b//oʊ//l//ə/,/v//aɪ//r//ə//s/; eeBOHlə немесе əBOHləVYrəs) Осы туыстың мүшелері эболавирустар деп аталады. Белгілі алты вирус түрі олардың алғаш рет анықталған аймақтарымен аталған: Бундибугио эболавирусы, Рестон эболавирусы, Судан эболавирусы, Тай орман эболавирусы (бастапқыда Кот-д'Ивуар эболавирусы), Заир эболавирусы және Бомбали эболавирусы. Соңғысы – жақында ғана аталған түр, ол Сьерра-Леонедегі Анголалық құйрықты жаргақтарынан (Angolan free tailed bats) оқшауланды. Эболавирустың туысының әр түрі бір вирусқа ие, олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (ЭВД) тудырады, бұл өте жоғары өлім-жітім көрсеткіші бар геморрагиялық қызбаның бір түрі. Рестон вирусы басқа приматтарда ЭВД-ге себеп болады. Заир эболавирусы эболавирустардың арасында ең жоғары өлім-жітім деңгейіне ие және бұл туыстың алты белгілі түрі арасындағы ең көп таралу ошақтарына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заирдегі және ең көп өлім-жітімге әкелген 2014 жылғы таралу ошақтарына. Эболавирустары алғаш рет 1976 жылдың маусымында Оңтүстік Суданда және 1976 жылдың тамызында Заирде ЭВД ошақтарынан кейін сипатталды. Эболавирусы деген атау 1976 жылғы ошақ орнына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі Демократиялық Республикалық Конго) Эбола өзенінен алынған. 2002 жылы атау Эболавирусына өзгертілді, ал 2010 жылы туысқа түзетулер енгізілді. Бұл топ сегменттелмеген, бір тізбекті теріс полюсті РНК (ssRNA) геномдарымен сипатталады, олар спиральді нуклеокапсидпен қоршалған. Филовирустар жеті түрлі белокты кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимераза кешенінің бөлігі), VP40 (матрицалық белок), GP (гликопротеин тікені), VP30 (транскрипцияны белсендіретін), VP42 (екінші матрицалық белок) және L (RdRp). Осы белоктардың ішінде GP және NP белоктары вирус кіруі мен көбеюі үшін маңызды. Зерттеулер sGP-нің иесінің иммундық жауабын бұзатынын және EBOV патогенезін күшейтетінін көрсетті. Вирустың ошақтар арасында қайда инкубацияланатынын және түрлер арасында қалай таралатынын түсіну адамдар мен басқа да приматтарды вирустан қорғауға көмектеседі. Зерттеушілер үш түрлі жеміс жейтін жаргақтарда – Франкеттің эполетті жеміс жейтін жаргағында (Epomops franqueti), балға бас жаргағында (Hypsignathus monstrosus) және кішкентай мойынды жеміс жейтін жаргағында (Myonycteris torquata) – Эбола вирусының генетикалық материалы, РНК тізбектері деп аталатын, немесе ауруға иммундық жауаптың белгілері табылды. Жаргақтарда ешқандай симптом байқалған жоқ. Бомбали эболавирусы (BOMV) Сьерра-Леонедегі кішкентай құйрықты жаргақтан (Chaerephon pumilus) және Анголалық құйрықты жаргақтан (Mops condylurus) оқшауланды. Олар Эболавирусының макропиноцитозды пайдаланып, ие жасушаларға енетінін анықтады. Макропиноцитоздың индукциясы Эбола вирустарын қабылдай алатын үлкен макропиноцитоздық эндосомалардың (макропиносомалардың) пайда болуына әкеледі. Бұл жаңалық Эболавирусының сұрыптау нексині 5 (SNX5) -пен бірлесіп локализациялануымен расталды, ол жаңадан пайда болған макропиносомалармен байланысатын перифериялық мембраналық ақуыздардың үлкен отбасынан тұрады, және вирус мембранасы эндосомалық мембранамен бірігіп, вирустың цитоплазмаға геномын шығаруына мүмкіндік береді.

Емдеу

Эбола вирусының өте қауіпті болуы және 90% өлім-жітім көрсеткішіне ие болуы емдеу әдістерінің аз болуының басты себебі. Оны зерттеу тек BSL 4 зертханасында ғана мүмкін, ал мұндай зертханалар өте шектеулі. Вирусты кеңіректе зерттеу үшін BSL 2 зертханалары нақты жұқпалы вирустың орнына пайдаланылатын жүйелерді қолдана алады. Ғалымдар жасушаға ену үшін қолданылатын бірдей гликопротеинге ие жалған типтерді пайдаланды. Сондай-ақ, зерттеу үшін Эболаға ұқсас, бірақ жұқпалы емес бөлшектерді қолданады. Эболаға қарсы вакцина іздеуі 1976 жылы оның алғаш рет анықталғаннан кейін бірден басталды. Қазіргі таңда FDA мақұлдаған тек екі препарат бар. Immazab 2020 жылдың қазан айында, ал Ebanga 2020 жылдың желтоқсан айында ресми түрде бекітілді. Екі препараттың арасындағы айырмашылық – Immazeb үш моноклональды антиденені, ал Ebanga бір моноклональды антиденені ғана қамтиды. Екі емнің де мақсаты вирустың жаңа жасушаға еніп, көбейе алмайтындай етіп, гликопротеинге шабуыл жасау. Бұл екі препараттан басқа, Эбола қоздырған құсу, қызба, диарея және кез келген ауырсыну сияқты симптомдарды басқару сияқты жалпы емдеу шаралары да бар.

Эволюция

Генетикалық өзгерістердің жылдамдығы жылына 8*10−4 құрайды, бұл адамдардағы А тұмауына қарағанда төрт есе баяу. Осы деректерге сүйенсек, Эбола және Марбург вирустары бірнеше мың жыл бұрын ортақ атадан тараған болуы мүмкін. 1995 және 1996 жылдары жасалған зерттеуде Эбола және Марбург вирустарының гендері нуклеотид деңгейінде шамамен 55%-ға, ал аминқышқылдары деңгейінде кем дегенде 67%-ға ерекшеленеді деген қорытындыға келген. Сол зерттеуде Эбола вирусының штаммдары нуклеотид деңгейінде шамамен 37–41%-ға, ал аминқышқылдары деңгейінде 34–43%-ға өзгеше екені анықталды. 1976 жылғы Ямбуки және 1995 жылғы Киквит індеттерінен алынған штаммдармен салыстырғанда, ЕБОВ штаммының нуклеотид деңгейінде шамамен 2%-ға жуық өзгеріс байқалды. Дегенмен, сүтқоректілерде табылған филовирустардың палеовирустары осы вирус тұқымдастығының кем дегенде ондаған миллион жыл бұрын пайда болғандығын көрсетеді.

Ұйымдастыру және жалпы атаулар

Эбола вирусы туысы алты түрге жіктелген; алайда, номенклатурасы біршама даулы болып шықты, көптеген авторлар осы вирустарды атау кезінде түр атауларының орнына қолданыстағы атауларды пайдалануды жалғастыруда. Сондықтан, кеңінен қолданылатын қолданыстағы атаулар таксономиялық номенклатураның ресми бөлігі ретінде танылмайды. Атап айтқанда, "Эбола вирусы" ICTV-де ресми түрде мойындалмайды, олар тек Заир эболавирусы түрін пайдалануды және ұсынуды жалғастырады. Изоляттарды түрлі түрлерге жіктеу үшін шектік мән, әдетте, типтік штамммен салыстырғанда нуклеотид деңгейінде 30%-дан жоғары айырмашылықты құрайды. Егер вирус белгілі бір түрге жатса, бірақ нуклеотид деңгейінде типтік штаммнан 10%-дан артық ерекшеленсе, оны жаңа вирус деп атау ұсынылады. 2019 жылға дейін Эбола вирусының ешбір түрінде бірден артық "вирус" атауын алуға жеткілікті деңгейде ерекшеленетін мүшелер жоқ. Ағымдағы індеттен алынған Эбола вирусы геномдарының жақындағы талдауы адам геномында кездеспейтін үш қысқа ДНК тізбегінің бар екенін көрсетті, бұл нақты түрлердің тізбектерін анықтау диагностика және терапияны әзірлеу үшін пайдалы болуы мүмкін екенін ұсынады.