Кіріспе

Қытай жазушысы Лин Ютанның ағылшын тілінде жазған "Пекиндегі сәт" романы. Роман, Линнің тұңғыш туындысы, 1900 жылдан 1938 жылға дейінгі Қытайдағы алабұрлы оқиғаларды қамтиды, оның ішінде Боксерлер көтерілісі, 1911 жылғы Республикалық революция, соғыс лордтары дәуірі, ұлтшылдық пен коммунизмнің күшеюі және 1937-1945 жылдардағы Қытай-Жапон соғысының бастауы.

Өмірбаян

1935 жылы Линнің бестселлерлік «Менің елім және менің халқым» кітабын жариялауға көмектескен Перл С. Бактың көптеген шақыруларымен, Лин 1936 жылдың тамызында Қытайдан Нью-Йоркке «Өмір сүрудің маңыздылығы» кітабын жазу үшін кетті. Кітап 1937 жылдың тамызында жарық көрді, дәл сол кезде Қытайда соғыс басталды. 1938 жылы Лин Нью-Йорк қаласын тастап, бір жыл Парижде өткізді, онда ол «Пекиндегі сәт» романын жазды. Лин осы кітапты АҚШ оқырмандары үшін ағылшын тілінде жазды, бірақ оның негізінде қытай әдебиеті мен философиясы жатты. «Пекиндегі сәт» романын жазуды бастамас бұрын, Лин классикалық қытай романы «Қызыл мұңдықтар» романынан үзінділерді аударды және оның үлгісімен әлеуметтік ортада әртүрлі кейіпкерлерді көрсетіп, оларды киім, зергерлік бұйымдар, аяқ киім, тіпті тіл (диалект), географиялық аймақ және тағам арқылы сипаттады. Линнің үлкен қызы Лин Руси «Пекиндегі сәт» романының қытай тіліне аудармасының кіріспесінде кітаптың барлығына Чжуан Цзыдің әсер еткенін және оның мазмұны «Өмір – тек арман» екенін айтады. Лин кейіпкерлерді тым қатаң бағаламауға тырысады, себебі ол ХХ ғасырдың басындағы Қытайдың хаостық жылдарында көптеген мәселелер болғанын түсінеді. Абсолютті дұрыс немесе бұрыс кейіпкерлер жоқ. Әрбір кейіпкерде шындық пен ақиқаттың, сонымен қатар иррационалдықтың бір бөлігі бар. Романның алғы сөзінде Лин былай деп жазады: «Бұл роман – тек белгілі бір өмір салты мен ойлау жолдарының қалай қалыптасқаны және ең бастысы, адамдардың осы дүниедегі өмірге қалай бейімделгені туралы әңгіме, онда адамдар тырысады, ал құдайлар билік етеді». Лин жапондарға жек көрушілік сезім білдірмесе де, оқиғалар мен жағдайлардың роман кейіпкерлеріне әсер етуіне мүмкіндік береді, осы арқылы оқырманға қытайлықтардың Жапонияның әскери өткеніне қатысты ашуын көруге болады. Роман аяқталуында оқырманға жағалау аймақтарынан Қытайдың ішкі аймақтарына қашқан басты кейіпкерлердің қорқынышты соғыстан аман қалуына үміт сыйлайды. Кітаптың соңғы беттерінде Лин былай дейді: «Қытай халқы қандай эпикалық оқиғаны бастан өткерді. Оларға өздерінің тарихы ескі, мәңгілік Пекиндегі бір сәттен артық емес сияқты көрінді, бұл уақыттың өзі жазған оқиға. Босқындардың бұл қозғалысында бай да, кедей де жоқ». 1941 жылы жарық көрген «Дауылдағы жапырақ» атты жалғасы сол кейіпкерлердің тағдырымен айналыспайды, бірақ 1937 жылы, «Пекиндегі сәт» романы аяқталған кездегі оқиғалардан басталады.

Қабылдау және ықпал

Time журналы «Пекиндегі сәт» романының «дәстүрлі қытайлық романдарға дәл келгенін» жазды, ал олар әлемдегі ең ұзақ, ең көне және кейіпкерлерге толы романдардың қатарында. Роман, «автор Линнің ойшауыраған «Тұрудың маңызы» романынан әлдеқайда жоғары», қазіргі Қытайдың классикалық романы болуы мүмкін. Журнал оны 1939 жылғы «Жыл кітаптары» тізіміне енген тоғыз романның бірі деп атады. Басқаларына Джеймс Джойстің «Финнеганс Уэйк» және Джон Стейнбектің «Жүзімдердің ашуы» кірді. «Нью-Йорк Таймс» газетінің рецензенты былай деп жазды: «Лин мырза 800 бетке қазіргі Қытайдың қалай өсіп, өмір сүруді үйренгенін және, ол алды сөздерінде айтқандай, «адамдар тырысады, бірақ құдайлар билік етеді» деген фактіге бейімделгенін көрнекті және ақырындап баяндады». Ескісі жаңасына жол берді, рецензияда жалғасты, бірақ Лин дұрыс пен бұрыс туралы айтуға тырыспайды. «Батыс стандарттары бойынша бұл біршама формасыз жазба, оны оқу әрқашан оңай емес», бірақ «кез келген стандарт бойынша оның күші, төзімділігі, юморі, бояуы және қадір-қасиеті бар». Оқырман неліктен Перл Бак оны «қазіргі Қытайдың ұлы романы» деп атағанын түсінуі керек. 2019 жылы жазған ғалым Зузана Дудасова «Пекиндегі сәт» романын «үлкен роман» деп атады және Линнің даостық, конфуциандық және халықтық элементтерді Перл Бактың «Жақсы жер» романында қолданған тәсілдерін салыстырды. Әрқайсысында автор ерекше қытайлық көзқарасты қолданып, оқиғаға тереңдік пен метафоралық мағына береді.

Қытай аудармалары

Линь бастапқыда ақын Ю Дафудың қытай тіліне аударуын қалаған, бірақ Ю тек бірінші бөлімін аяқтаған кезде, оны Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтар өлтірді. 1941 жылы жасалған алғашқы толық қытай аудармасы Линьге әлдеқандай ұнаған жоқ. 1977 жылы Тайваньдық аудармашы Чжан Жэнью бүгінде ең танымал аударманы жасады, ол "Jinghua Yanyun" деп аталды. 1987 жылы Цзилиньдегі баспахана цензураланған нұсқасын шығарғанға дейін ол Қытай материгінде қолжетімді болған жоқ. Қазіргі саяси ахуал Шэньси Нормал университеті баспасына толық аударманы жариялауға мүмкіндік береді. Ю Дафутың ұлы Ю Фэй (郁飛) 1991 жылы өз аудармасын аяқтады, бірақ оның "Шунси Цзиньхуа" деп аталатын нұсқасы кеңінен таралған жоқ.

Бейімделулер

Роман үш рет телесериалға бейімделді, соның ішінде 1988 жылы Анжи Чиу, 2005 жылы Чжао Вэй және 2014 жылы Ли Шэнь түскен нұсқалары да бар.