Кіріспе

Жапон тіліндегі жазба сөздердегі канджи түбірлерінің соңынан келетін кана жұрнақтары – жапон тіліндегі жазба сөздердегі канджи түбірлерінің соңынан келетін кана жұрнақтары. Олар екі мақсатқа қызмет етеді: сын есімдер мен етістіктерді түйіндеу және белгілі бір канджиге нақты мағына беруге, сондай-ақ оны белгілі бір тәсілмен оқуға бағыттау. Мысалы, қарапайым етістік түрі (миру, "көру") өткен шаққа (мита, "көрдім") өтеді, мұнда 見 – канджи түбірі, ал る және た – окуригана, хираганамен жазылған. Өте сирек ерекшеліктер болған жағдайларды қоспағанда, окуригана тек куниоми (жапондық оқылуы) үшін ғана қолданылады, ониоми (қытай оқылуы) үшін емес, себебі қытай морфемалары жапон тілінде өзгермейді, ал олардың айтылуы контекст арқылы түсініледі, өйткені олардың көпшілігі күрделі сөздердің (канго) құрамына кіреді. Сын есімдер мен етістіктерді түйіндеу үшін жергілікті жазуды пайдалану әдісін алғаш рет корей жазушылары гугёль түрінде қолданған, кейін ол Жапонияға тараған. Окуригана, сын есімді немесе етістікті түйіндеу үшін қолданылғанда, көптеген басқа функциялармен қатар, аспектіні (толыққанды vs толыққанды емес), оң немесе теріс мағынаны, сондай-ақ грамматикалық әдептілікті көрсете алады. Қазіргі қолданыста окуригана көбінесе хираганамен жазылады; бұрын катакана да жиі қолданылған.

Ағылшынша аналогтары

Оқуриганаға ұқсас орфографиялық конвенциялар ағылшын тілінде кейде қолданылады, бұл оқуригананы түсінуге көмектеседі, өйткені олар көбірек таныс. Мысал ретінде, Xing деп жазғанда, яғни «Жаяу өткел» деген мағынадағы Ped Xing (педестрлер өткелі) сияқты жағдайларда, -ing – етістік жұрнағы, ал cross – етістіктің сөздік түрі. Бұл жағдайда cross – X таңбасының оқылуы, ал -ing оқуриганаға ұқсас. Керісінше, Рождествоға арналған Xmas сөзінде Χ таңбасы Christ деп оқылады (шын мәнінде, ол грек тілінен шыққан, χριστός – Khristós сөзінен). Жұрнақтар қай оқуды қолдану керектігін көрсететін дыбыстамалық толықтыру қызметін атқарады. Тағы бір кең таралған мысал – реттік және кардинал сандар: "1" – бір деп, ал "1st" – бірінші деп оқылады. Сөз, морфема (сөздің құрамдас бөлігі) және оқу әртүрлі болуы мүмкін: "1" санында "бір" бір мезгілде сөз, морфема және оқу болып табылады, ал "1st" санында сөз бен морфема "бірінші", ал оқуы – fir, өйткені -st бөлек жазылған. "Xmas" сөзінде сөз – "Christmas", морфемалар – Christ және mas, ал "Christ" оқуы бірінші морфемамен сәйкес келеді.

Көп таңбалы сөздер

Окуригана бірнеше канджи сөзінде де қолданылуы мүмкін, онда окуригана тек соңғы таңбаның ғана емес, бүкіл сөздің айтылуын нақтылайды; бұл көп канджиден тұратын ана тіліндегі сөздерді бірдей таңбалармен жазылған кангодан (қарыз сөздер) ажыратады. Мысалы, 気配り "күтім, ықылас" (kikubari) және 気配 "көрсеткіш, белгі" (kehai) сияқты есімдерде (気 таңбасының өзіне окуриганасы болмаса да, оқылуы "ки" мен "ке" арасында өзгереді) және 流行る "танымал болу, сәнге ену" (hayaru) және 流行 "сән" (ryūkō) сияқты етістіктерде. Бұл жағдайда, ана тіліндегі етістік пен бірдей канджимен жазылған қарыз сөздің мағынасы шамамен бірдей, бірақ айтылуы әртүрлі. Окуригана күрделі сөздің ортасында да кездесуі мүмкін, мысалы, 落ち葉 "құрған жапырақтар" (ochiba) және 落葉 "жапырақ сыздану" (rakuyō) – 葉 таңбасының оқылуы "ба" мен "ё" арасында өзгереді, тіпті ол окуриганадан кейін келеді.

Түрлілігі

MEXT ережелерді және рұқсат етілген өзгерістерді белгілесе де, шындығында көптеген айырмашылықтар кездеседі – рұқсат етілгенімен немесе рұқсат етілмегенімен. Бұл, әсіресе ескі мәтіндерде (қоғамдық нұсқауларға дейін) және интернетте жиі болады. Атап айту керек, бұл ережелер жеке жазбалар үшін емес, тек ресми құжаттар мен бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылады. Мысалы, "курегата" сөзінің дұрыс жазылуы 暮れ方, бірақ кейде 暮方 түрінде де кездеседі.

Дыбыс өзгеруі

Окуриганалар сын есімдер мен етістіктердің өзгерісін көрсету үшін жеткілікті болса да, кейде сабаққа әсер ететін қосымша дыбыс өзгерісі болады, оны тікелей жазбай, окуригана арқылы анықтау керек. Күнделікті мысал – (お早う), онда сабақ әдетте (はや) деп айтылады, себебі ол i сын есімінен (早い) шыққан, ал a → o дыбыс өзгерісі келесі u әрпінен болжанады. Бұл дыбыс өзгерісінің себебі – бұл сыпайы сын есімнің түрі болуы. Егер окуриганалар өзгеріссіз болса, онда олар өзгеріс болып табылады және бұл дыбыс өзгерісін жазуда көрсетуге жеткілікті. Бұл shii-мен аяқталатын сын есімдерде кездеседі, мысалы (嬉しい), сондықтан (嬉しゅう). shii-ден басқа окуригананың қарапайым мысалы – (大きい) есімдігінен (大きゅう) жасалған түрі.

Құрамындармен шатастыру

Окуригананың күрделі сөздермен шатасу қаупі бар: кейбір жапон сөздері дәстүрлі түрде канджимен жазылады, бірақ бүгінде осы канджилердің кейбіреулері – гиогайджи (сирек кездесетін таңбалар) саналып, сондықтан көбінесе канджи мен кананың қоспасы түрінде жазылады, сирек кездесетін таңбалар канамен алмастырылады; мұны мазегаки деп атайды. Соның салдарынан туындаған жазу тәсілі кейбір адамдарға шатастыратын және жаман көрінетін болып көрінеді, әсіресе егер екінші таңба канамен жазылса – себебі окуригана осы кана таңбаларының орнында болуы керек, және осы себептен канджи тізімдері кеңейтілуде. Мысалы, 2010 жылы жойо канджи тізімі кеңейтілгенге дейін, «канпеки» (кемшілсіз) сөзі ресми түрде 完ぺき деп жазылатын, 完璧 емес, себебі 璧 таңбасы ресми тізімде болмады, ал «такаракуджи» (лотерея) сөзі ресми түрде (сондай-ақ халық арасында) 宝くじ деп жазылады, 宝籤 емес, себебі екінші таңба жойо канджиде жоқ және өте күрделі. Егер бірінші канджи канамен жазылса, мысалы, ヤシ殻 (yashi kaku, кокос қабығы), бұл формальды түрде 椰子殻 болып жазылса, бұл мәселе азаяды.

Жазбасыз бөлшектер

Окуриганаға қарама-қарсы, сөздің айтылуының бір бөлігі канжиден кейін жазылады, ал кейде канадан кейін түсіріледі (немесе алдыңғы таңбаның оқылуына қосылады). Бұл көбінесе 〜の no (кейде катаксанада ノ деп жазылады) және 〜が ga (кейде ヶ немесе ケ деп жазылады) сияқты байланыс бөлшектері үшін қолданылады, және есімдерде жиі кездеседі. Мысалы, кең таралған Иноуэ отбасылық аты (I no ue – құдықтың үсті, құдықтың жоғарғы жағы) әдетте 井上 деп жазылады, бірақ егер бөлшек жазылса, 井の上 болар еді. Сол сияқты, Амагасаки (Ama ga saki – монахтың төбесі) көбінесе 尼崎 деп жазылады, бірақ 尼ヶ崎 деп те жазылуы мүмкін, ал Сен но Рикю – 千利休 деп жазылады (мұнда бөлшек тегі мен есімнің арасында тұрады). Бұл кейде мағынаның шатасуына себеп болуы мүмкін, мысалы Яманоте желісі (бір кезде Яматэ желісі деп аталған) және Агацума желісі (оны Азума деп оқуға болады). Бөлшектер грамматикалық тұрғыдан қосылған сөзден бөлек қарастырылады (олар сөздің өзгерту түрі емес), және бұл, кейбір сыртқы ұқсастықтарға қарамастан, окуригана емес.

Басқа афикстер

Жапон тілінде әр түрлі жұрнақтар бар, олардың кейбіреулері канада жазылады және окуриганамен шатастырылмауы керек. Ең көп таралғандары – құрметтеу сөздері, олар көбінесе жұрнақтар болып келеді, мысалы 〜さん san (мырза, ханым), және бикаго (美化語, "әдемілеу тіл"), мысалы お〜 және ご〜, оша (оча, шай) сияқты.