Жапон стиліндегі руби мәтін (Жапон стиліндегі руби текст)

Кіріспе

Жапон стиліндегі рубин мәтіні – жапондық оқуға көмектесетін құрал, кіші кана (буындық таңбалар) канджи (идеографиялық таңбалар) немесе басқа таңбалардың жанында немесе үстінде олардың айтылуын көрсету үшін басылады. Бұл рубин мәтінінің бір түрі. Фуригана жапон тілінде йомигана (読み仮名) деп те аталады. Қазіргі жапон тілінде ол көбінесе сирек кездесетін канджилерді түсіндіру үшін, сирек, стандартты емес немесе түсініксіз канджилердің оқылуын нақтылау үшін, сондай-ақ балаларға арналған немесе оқушыларға арналған материалдарда қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жазу реформаларына дейін ол кеңінен таралған болатын. Фуригана көбінесе хираганамен жазылады, бірақ кейбір жағдайларда катаканамен, латын әріптерімен немесе басқа, қарапайым канджилермен жазылуы мүмкін. Тік жазуда (татегаки) фуригана мәтін жолының оң жағына, ал көлденең жазуда (ёкогаки) мәтін жолының үстіне орналасады, мысалы төменде көрсетілгендей: 日に本ほん語ご

немесе

にほんご日本語

Бұл мысалдар "нихонго" сөзін үш канджи таңбасынан құрады: 日 (ни, хираганамен に), 本 (хон, хираганамен ほん) және 語 (го, хираганамен ご).

Сыртқы келбеті

Фуригана әрбір таңба бойынша қосылуы мүмкін, онда кандзиге сәйкес фуригана таңбасы сол кандзидің үстіне ортақтастырылады; немесе сөз немесе сөз тіркесі бойынша, онда барлық фуригана мәтіні бірнеше кандзи таңбасының үстіне ортақтастырылады, тіпті кандзи оларды жазу үшін қажетті кана санына пропорционалды болмаса да. Екінші әдіс жиі қолданылады, әсіресе жапон тіліндегі кейбір сөздердің ерекше айтылуы (жукуджикун) сөздің жазылуындағы ешбір таңбаның оқуымен байланысты емес болғандықтан. Фуригана қаріптері әдетте екі кана таңбасы бір кандзиге сыйымды болады; егер көбірек кана қажет болса, фуригана қаріптерін тарылту арқылы (кананың енін азайту) немесе кандзи аралықтарын реттеу арқылы (канжидің айналасына бос орын қосу) бұл мәселе шешіледі. Егер оқшау кандзи таңбасының ұзақ оқуы болса, мысалы, 〜に携わる (тазуса деп оқылатын 携), фуригана көрші кана таңбаларының жанындағы бос орынға таралуы мүмкін, тығыздалмай немесе аралықтары өзгертілмей. Үш кана оқуы жиі кездеседі, әсіресе ұзақ дауысты (йоон) жағдайында (りょう); бес кана (志、кокорозаси) және алты (承る、укетамавару) үшін қажет, бұл Джойо кандзидегі ең ұзын таңба. Гаираиго (қарыз сөз) оқулары бар кейбір кандзилер мен символдар үшін де өте ұзақ оқулар кездеседі; мысалы, "сантиметр" сөзі әдетте "см" (екі жартылай енді таңбамен, бір орынды алып) деп жазылады және жеті канадан тұратын センチメートル (сентиметру) оқуына ие (оны 糎 кандзисімен де жазуға болады, бірақ бұл сирек); тағы бір кең таралған мысал - "%" (процент белгісі), ол бес канадан тұратын パーセント (паасенто) оқуына ие. Бұл сөздердің ұзындығы мен бірлік ретінде қолданылуына байланысты аралықтармен мәселе тудырады (сондықтан алдыңғы санмен тығыз байланысты). Жапон тіліндегі куньёми және қытай тілінен алынған онёми айтылуларын ажырату қажет болғанда, мысалы, кандзи сөздіктерінде, куньёми айтылулары хираганамен, ал онёми айтылулары катаканамен жазылады. Дегенмен, бұл айырмашылық көбінесе сөздіктер мен анықтамалық еңбектерде ғана маңызды. Көбінесе, қарапайым мәтінде хирагана қолданылады. Бұған жалғыз ерекшелік – қазіргі заманғы қытай жер-су атаулары, жеке есімдер және (кейде) тағам атаулары, олар көбінесе кандзимен жазылады, ал фуригана үшін катакана қолданылады; көбінесе бұл сөздер қарыз сөздер ретінде катаканамен жазылады. Кейде бұл стиль басқа тілдерден (әсіресе ағылшын тілінен) алынған қарыз сөздер үшін де қолданылады. Мысалы, 一角獣 (сөзбе-сөз "бір мүйізді аң") кандзисі катаканамен ユニコーン, юникоон деп жазылып, "юникорн" қарыз сөзінің айтылуын көрсетеді, ол кандзидің қалыпты оқуымен байланысты емес. Бірақ мұндай қарыз сөздер көбінесе катаканамен жазылады. Қалыпты кана мен кіші формалары (йоон және сокуон) арасындағы айырмашылық, олар әдеттегі орфографияда двойниктілік пен лабиализацияны белгілеу үшін қолданылады, фуриганада көбінесе ескерілмейді: мысалы, 却下 (кьякка) сөзінің хираганадағы әдеттегі жазылуы きゃっか, ал фуриганада ол きやつка деп жазылуы мүмкін. Бұл әсіресе ескі жылжымалы қаріптерде кең таралған, онда кішігірім қаріптер қол жетімді болмаған. Бүгінгі күні компьютерлік баспа жүйелерінің арқасында мұндай жағдай сирек кездеседі.

Furigana may be added by character, in which case the furigana character(s) that correspond to a kanji are centered over that kanji; or by word or phrase, in which case the entire furigana text is centered over several kanji characters, even if the kanji do not represent equal shares of the kana needed to write them. The latter method is more common, especially since some words in Japanese have unique pronunciations (jukujikun) that are not related to readings of any of the characters the word is written with. Furigana fonts are generally sized so that two kana characters fit naturally over one kanji; when more kana are required, this is resolved either by adjusting the furigana by using a condensed font (narrowing the kana), or by adjusting the kanji by intercharacter spacing (adding spaces around the kanji). In case an isolated kanji character has a long reading—for example 〜に携わる (where 携 reads たずさ, tazusa)—the furigana may instead spill over into the space next to the neighboring kana characters, without condensing or changing spacing. Three kana readings are not uncommon, particularly due to yōon with a long vowel, such as (りょう); five kana are required for (志、こころざし) and six for (承る、うけたまわる), the longest of any character in the Joyo kanji. Very long readings also occur for certain kanji or symbols which have a gairaigo (loan word) reading; the word "centimeter" is generally written as "cm" (with two half width characters, so occupying one space) and has the seven kana reading センチメートル (senchimētoru) (it can also be written as the kanji 糎, though this is very rare); another common example is "%" (the percent sign), which has the five kana reading パーセント (pāsento). These cause severe spacing problems due to length and these words being used as units (hence closely associated with the preceding figure). When it is necessary to distinguish between native Japanese kun'yomi pronunciations and Chinese derived on'yomi pronunciations, for example in kanji dictionaries, the kun'yomi pronunciations are written in hiragana, and the on'yomi pronunciations are written in katakana. However, this distinction is really only important in dictionaries and other reference works. In ordinary prose, the script chosen will usually be hiragana. The one general exception to this is modern Chinese place names, personal names, and (occasionally) food names—these will often be written with kanji, and katakana used for the furigana; in more casual writing these are simply written in katakana, as borrowed words. Occasionally this style is also used for loanwords from other languages (especially English). For example, the kanji 一角獣 (literally "one horn beast") might be glossed with katakana ユニコーン, yunikōn, to show the pronunciation of the loanword "unicorn", which is unrelated to the normal reading of the kanji. Generally, though, such loanwords are just written in straight katakana. The distinction between regular kana and the smaller character forms (yōon and sokuon), which are used in regular orthography to mark such things as gemination and palatalization, is often not made in furigana: for example, the usual hiragana spelling of the word 却下 (kyakka) is きゃっか, but in furigana it might be written きやつか. This was especially common in old fashioned movable type printing when smaller fonts were not available. Nowadays, with computer based printing systems, this occurs less frequently.

Сөздерді өңдеу немесе мәтін құрастырудағы сәйкестендіру ережесі

Microsoft Word, Adobe InDesign, Adobe InCopy сияқты әр түрлі мәтін өңдеу немесе беттеу бағдарламаларында рубин мәтінін қосу мүмкіндігі бар, әсіресе жапон фуриганасын қосуға арналған мүмкіндіктер қарастырылған. Форматтау мүмкіндіктерінің ішінде кананы негізгі мәтіннің үстіне немесе оң жағына туралаудың әртүрлі ережелері бар, әдетте негізгі мәтін тізбегі фуригана тізбегінен ұзын болғанда немесе керісінше. Егер қысқа тізбек (рубин тізбегі немесе негізгі тізбек) ұзын тізбекке қарағанда кішкеней болса, қосымша бос орын қажет болуы мүмкін. Ортаға, солға/жоғарыға немесе оңға/төменге туралауда таңбалар арасында бос орын қалдырылмайды. Қысқа тізбек ортаға (中付きルビ nakatsuki rubi), солға/жоғарыға (肩付きルビ katatsuki rubi) тураланады. Дереккөздің сенімділігі төмен: себебі – тексеру қиын, қолдау статистикасы жоқ.

Аттар

Жапон есімдері көбінесе канжимен жазылады. Кандзи атауларының көптеген оқу мүмкіндіктері бар, оның ішінде нанори деп аталатын, тек атауларға тән арнайы оқулар да кездеседі. Сондықтан, атаудың оқуын көрсету үшін фуригана жиі қолданылады. Жапондық ресми құжаттарда есім жазылатын орынға қатар фуриганамен жазылатын бағана қоса беріледі. Фуригана канжимен жазылған шетелдік есімдер үшін де қолданылуы мүмкін. Ең көп кездесетін мысалдар – қытай және корей есімдері: қытай есімдері көбінесе жапонша оқылып, айтылуы хираганамен жазылады, ал корей есімдері көбінесе корейше оқылып, айтылуы катаканамен жазылады.

Тілдерді үйрену

Канжи және канжи тіркестері көбінесе жапон тілін ана тілі емес білушілерге арналған оқулықтарда фуриганамен бірге беріледі. Фуригана жапон тілін үйренушілерге арналған шетел тілі оқулықтарында да жиі қолданылады, олар сөздердің айтылуын көрсетуге мүмкіндік береді. Сөздер түпнұсқа шетел тілінің жазу жүйесімен жазылады, мысалы, корей тіліндегі хангул, ал айтылуын көрсету үшін фуригана пайдаланылады. Білім министрлігінің ұсынымдары мен педагогтардың пікірлеріне сәйкес, ағылшын және жапон тілдерінің айтылу ерекшеліктеріне байланысты ағылшын тілін оқытуда жапон фуриганасын қолданудан қалысқан жөн. Мысалы, "туған күні" сөзі фуриганамен バースデイト (bāsudeito) деп жазылуы мүмкін, бұл сөздің дұрыс емес айтылуына әкеледі.

Басқа әсерлер

Фуригананың оларға берілген канджиге қатысы жоқ, көбінесе манга, аниме, бейнеойындар мен үстел ойындарында фонетикалық нұсқауды білдірудің орнына белгілі бір әсерлерді жеткізу үшін қолданылады. Бұл 義訓 gikun деп аталады (осыған қоса Kanji#Special readings қараңыз). Нақты әсерлері әртүрлі. Бұл ұзын сөз тіркестерін қолданбай, күрделі ойларды көрнекі түрде нығайту үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, 悪夢 akumu "құмарлық" сөзі "құмарлық шындығының" мағынасын жеткізу үшін оның шынайы оқу орнына [[wikt:真実 shinjitsu "ақиқат" (яғни) "ақиқат" деп белгіленуі мүмкін. Кейбір авторлар кейіпкерлердің арасындағы күрделі байланысты нығайту үшін негізгі мәтіннің қарама-қарсы мәні бар фуригананы да қолдана алады. Мысалы, 親友 shin'yū "жақын дос" ライバル raibaru "қақтығыс" дегенді білдіреді, яғни "дос болып табылатын қарсылас". Басқа бір қолданылуы - түсініксіз немесе бөтен сөздердің мағыналарын көрсету. Мысалы, ここ (koko, "мұнда") сөзі 病院 byōin "осы ауруханада" деген мағынаны білдіретін "осы жерде" деген сияқты нақты сипаттамамен түсіндірілуі мүмкін. Әлде ғылыми фантастикадағы шығармада ғарышкер Жер планетасына қатысты ふるさと фурасато сөзін "Менің туған жерім" деп қолданады. Оқырманға түсіндірсек, ふるさと сөзін 地球 чикю "Жер" сөзінің үстінен жазуға болады. Осыған ұқсас әдіс шетелдік фильмдердің жапон субтитрлерінде жапон тіліндегі жазуды актерлер айтқан дыбыстармен немесе фуриганадағы жеке есімнің түпнұсқалық дыбысын сақтау үшін көркем шығарманың аудармасында қолданылады. Мысалы, Гарри Поттер сериясындағы "От шамы" 炎の雷 honō no ikazuchi "жалын найзағай" және furigana ファイアボルト faiaboruto деген канджиден құралған. Кейбір мангалар шет тіліндегі сөзді (әсіресе түсініксіз сөзді) фуригана тілінде терминді оқып, мағынасын таныс канжимен біріктіреді. Мысалы, 駅 eki "станция" дегенді ステーション sutēshon (ағылшын тіліндегі "station" сөзінің аудармасы) деген белгімен жат, экзотикалық сезімді беру үшін белгілеуге болады; бұл кейде керісінше жасалады, мысалы, экзотикалық терминді белгілеу арқылы ベーゼ bēze "сүйіс" Киッス kissu сияқты кең таралған синониммен. Кейбір жазушылар фуригананы жаргондық айтылуды білдіру үшін қолданады, әсіресе, олардың мағынасын беретін канжи болмаса, түсіну қиын. Кейбіреулер оны тек қана фуригананың кіші түріне байланысты тым ұзын кана жазуларын қысқарту үшін қолданады. Мысалы, インターポール intāpōru "Интерпол" қысқаруы мүмкін. Кароэкте әннің мәтіндеріне фуригана қоюға болады. Әннің мәтіні көбінесе кандзимен жазылады, ол фуриганадан мүлдем өзгеше айтылады. Фуригана нұсқасы айтылу үшін қолданылады.

Furigana unrelated to the kanji they are assigned to are often used to convey certain effects, rather than to denote a phonetic guide, especially in manga, anime, video games, and tabletop games. This usage is known as 義訓 gikun (see also Kanji#Special readings). The specific effects vary. It may be used to visually reinforce complex ideas without having to use long expressions. For example, the word 悪夢 akumu "nightmare" may be annotated with [[wikt:真実 shinjitsu "truth" (i. e. ) rather than its true reading, to convey the meaning of "nightmarish truth". Some authors may even use furigana that means the opposite of what the base text does to reinforce the complicated relationship between characters. For example, 親友 shin'yū "close friend" may be annotated with ライバル raibaru "rival", to mean "a rival who is also friend". Another use is to indicate the meanings of ambiguous or foreign words. For example, the word ここ (koko, "here") may be annotated with a more specific description like 病院 byōin "hospital" (i. e. ) to mean "here (at this hospital)". Or in a work of science fiction, an astronaut may use the word ふるさと furusato "my hometown", when referring to planet Earth; to clarify that for the reader, ふるさと may be written over the word 地球 chikyū "Earth". A similar technique is used in Japanese subtitles on foreign films to associate the written Japanese with the sounds actually being spoken by the actors, or in a translation of a work of fiction to preserve the original sound of a proper name in furigana while indicating its meaning with kanji. For example, "Firebolt" in the Harry Potter series is written , composed of the kanji 炎の雷 honō no ikazuchi "flame thunderbolt" and the furigana ファイアボルト faiaboruto. Some manga combine the rendition of a foreign word (especially an obscure one) in furigana as the intended reading of a term, with more familiar kanji as the meaning. For example, 駅 eki "station" may be annotated with ステーション sutēshon (the rendition of the English "station") to convey a foreign, exotic feel;
This is sometimes done conversely, for example, by annotating an exotic term like ベーゼ bēze "kiss" with a more common synonym like キッス kissu. Some writers use furigana to represent slang pronunciations, particularly those that would be difficult to understand without the kanji to provide their meaning. Others use it simply to shrink kana spellings that are too long, thanks to the small type of furigana. For example, インターポール intāpōru "Interpol" may be shortened to
In karaoke it is common for furigana to be placed on the song lyrics. The song lyrics are often written in kanji pronounced quite differently from the furigana. The furigana version is used for pronunciation.

Окуригана

Окуригана — канджи түбірінен кейін қалыпты көлемде жазылатын каналар, әдетте сын есімдер мен етістіктерді толықтыру және жіктеу үшін қолданылады. Осы ретте олар бірнеше оқылысы бар канджилерді ажыратуға көмектеседі; мысалы, 上がる (あがる, agaru) және 上る (のぼる, noboru). Фуриганадан өзгеше, окуригана жазу тілінің міндетті бөлігі болып табылады.

Құнтан

Классикалық қытай тілінің жапонша бейімделуі саналатын канбун деп аталатын жазба стилінде, кейде оқуға көмектесу үшін кішкентай белгілер – кунтендер қосылады. Фуригана айтылуын көрсететін болса, кунтендер канбунда жоқ жапон тілінің грамматикалық құрылымдарын көрсетеді, сондай-ақ сөздерді жапон тілінің сөйлем құрылымына сәйкес қайта реттеу қажеттігін көрсетеді.

Фуриканжи

Фуригана кейде айтылудың орнына мағынаны көрсету үшін де қолданылады. Шетелдік мәтіннің үстінде, шетелдік сөздердің мағынасына сәйкес келетін, кана немесе канджидегі кіші жапон сөздері, оларды сол жерде аударуға мүмкіндік береді. Бұл қазір сирек болғанымен, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы кейбір авторлар катаканада жазылған қарыз сөздер үшін фуригана ретінде канджиді қолданған. Бұл қолданыс жапон тілінде фуриканжи (振り漢字) деп аталады, себебі фуригана кана қолданылуын білдіреді. Мысалы, "лирика" деген мағынадағы ририку сөзі, фонетикалық түсіндірме орнына, түсініктілік үшін [[wikt:歌詞 kashi "лирика" сөзімен белгіленуі мүмкін.