Кіріспе

Жапон поэзиясы – Жапонияда пайда болған қысқа формадағы поэзияның түрі. Дәстүрлі жапон хайкуы үш фразадан тұрады, олардың әрқайсысы 17 буынға (жапон тілінде «он» деп аталады, олардың дыбыстық бірліктерге ұқсастығы бар) 5, 7, 5 үлгісімен құралады; сонымен қатар «кескіш сөз» (kireji) және маусымдық сілтеме (kigo) кіреді. Алайда, Мацуо Башо сияқты классикалық жапон ақындарының хайкулары 17 буыннан да ауытқуы мүмкін және кейде «кескіш сөз» болмайды. Осы ережелерге сәйкес келмейтін ұқсас өлеңдер әдетте сенрю деп жіктеледі. Хайку ренга деп аталатын үлкен жапон поэзиясының бастапқы бөлігі ретінде пайда болды. Осылайша жазылған хайкулар hokku деп белгіленді және уақыт өте келе жеке өлеңдер ретінде жазыла бастады. 19 ғасырдың соңында жапон жазушысы Масаока Шики хайкуға қазіргі атауын берді. Бастапқыда Жапониядан шыққан хайку бүгінде әлемнің түкпір-түкпіріндегі авторлармен жазылады. Ағылшын және басқа тілдердегі хайкулардың стильдері мен дәстүрлері әртүрлі, бірақ олар дәстүрлі хайку формасының элементтерін сақтайды. Жапон тілінен басқа тілдердегі хайкулар дәстүрлі элементтерге қаншалықты жақын екеніне қарай кең ауқымды айырмашылықтарға ие. Сонымен қатар, Огивара Сейсенсуи және оның шәкірттері қолдаған қазіргі жапон хайкуындағы (現代俳句) азшылық қозғалысы 17 буыннан ауытқып, табиғатты өзінің тақырыбы ретінде қарастырады. Жапон тілінде хайку әдетте бір жолмен жазылады, ал ағылшын тілінде көбінесе үш жолмен жазылады, бірақ түрлі нұсқалар да бар. Хайкумен байланысты жапон поэзиясының танка сияқты басқа да түрлері бар, сондай-ақ хайбун және хайга сияқты хайкуды қамтитын өнер түрлері де бар.

Киру мен кирежи

Жапон хайкуында, әдетте, үш жолдың бірінің соңында кірежи, яки кескіш сөз кездеседі. Кирежи классикалық батыс поэзиясындағы цезураға немесе сонеттердегі вольтаға ұқсас қызмет атқарады. Кирежи ырғақты бөлулерді белгілеуге көмектеседі. Қай кірежи таңдалғанына және өлең ішіндегі орнына байланысты, ол ой ағынын қысқаша тоқтата алады, алдыңғы және келесі жолдар арасындағы параллельдіктерді ұсынады, немесе өлеңді аяқтаумен бірге, жабылу сезімін күшейтеді. Кирежи өлеңге құрылымдық қолдау көрсетеді, оның дербес өлең ретінде тұруына мүмкіндік береді. Кирежидің қолданылуы хайку мен хоккуды ренкудің екінші және келесі жолдарынан ажыратады; олар семантикалық және синтаксистік үзілістерді қолдануы мүмкін, тіпті кейде жолды сөйлемді аяқтайтын бөлшегімен (終助詞) тоқтатуға дейін. Дегенмен, ренку көбінесе кірежиді қолданады. Ағылшын тілінде кірежиге тікелей баламасы болмағандықтан, ақындар кейде дефис немесе эллипсис сияқты тыныш белгілерді немесе оқырманды екі бөліктің арасындағы қарым-қатынас туралы ойлануға итермелеу үшін жасырын үзіліс жасайды. Башоның "ескі көл" және "Фудзи тауының желі" мысалындағы кірежилердің екеуі де "я" болып табылады. Қалған Башо мысалында да, Исса мысалында да кірежи жоқ. Алайда, олар екеуі де алғашқы бесеуін қалған он екісімен теңестіреді (Иссаның ағылшын тіліндегі аудармасынан алғашқы бесеуі "Эдоның жаңбыры" дегенді көрсетпеуі мүмкін).

Хоккудан хайкуға

Хокку – дәстүрлі біріктірілген өлеңнің, яки ренганың, және оның кейінгі туындысы – ренкудің (немесе хайкай но ренганың) бастапқы шумағы. Мацуо Басё (1644–1694) заманында хокку жеке өлең ретінде көріне бастады, сондай-ақ хайбунға (проза мен хоккудың үйлесімі) және хайгаға (сурет пен хоккудың үйлесімі) енгізілді. 19 ғасырдың соңында Масаока Шики (1867–1902) жеке хоккуды хайку деп атады. Бұл термин қазір ренка немесе ренгадан тәуелсіз пайда болған барлық хоккуларға, олардың жазылған уақытына қарамастан, кері перспективада қолданылады, ал хокку термині жеке өлеңді сипаттау үшін ескірген деп есептеледі.

Башо

XVII ғасырда хайкайды жаңа деңгейге көтеріп, оған жаңа танымалдық сыйлаған екі шебер пайда болды. Олар – Мацуо Башо (1644–1694) және Уэджима Оницура (1661–1738). Хокку – хайкай немесе ренкудың бірінші тармағы, бірақ оның ашылу тармағы ретіндегі орны оны ең маңыздысы етіп, бүкіл туындының мәнерлерін анықтады. Хокку кейде жеке-жеке кездессе де, олар әрқашан ренку контекстінде түсінілді және көптеп ағылшын тіліне аударылды. Башоның өлімінен бір ғасыр өткен соң императорлық үкімет пен синто діни орталығы оны қасиеттеп, құдай санатына көтерді, себебі ол хайкай жанрын қарапайым ойыннан жоғары поэзия деңгейіне жеткізді. Ол бүгінгі күнге дейін Жапонияда поэзияның қасиетті тұлғасы ретінде құрметтеледі және классикалық жапон әдебиетінен әлемге танымал болған жалғыз есім.

Бюсон

Келесі танымал хайкай стилі Йоса Бусон (1716–1784) және Кито сияқты авторлардың стилі болды, ол Тенмей дәуірінде (1781–1789) жасалғандықтан Тенмей стилі деп аталды. Бусон хайганың (сурет пен хайку немесе хайкай прозасының біріктірілген өнер түрі) ең ұлы шеберлерінің бірі ретінде танылады. Оның сурет салуға деген құштарлығы оның хайкуларының суретшіл стилінен көрінеді.

Исса

Бусоннан кейін жаңа танымал стиль пайда болған жоқ. Дегенмен, ақын Кобаяши Исса (1763–1827) хайку жазуға өте жеке және сонымен бірге адамгершілік көзқарас танытты, оның бақытсыз балалық шағы, кедейлік, қайғылы өмірі және буддизмнің Таза Жер мектебіне деген берілгендігі оның өлеңдерінде анық байқалады. Исса жанрды кең көрермендерге оңай қолжетімді етті.

Шики

Масаока Шики (1867–1902) – реформатор және жаңартушы болды. Көп жазған, өмірінің үлкен бөлігінде аурумен күрескен Шикиге 19 ғасырдағы хайкай авторларының қалыптасқан бейнесі ұнамады. Олар 18 ғасырдың соңында ай сайын немесе екі рет өткізілетін хайкай жиындарынан кейін пайда болған, «ай сайын» деген мағына беретін «цукинами» деген кемсітетін атаумен белгілі болды (осы кезеңде бұл термин «жайылып кеткен», «ескірген» мағынасын алды). Шики кейде Басёны да сынаған. Сол кездегі жапон зиялылары сияқты, Шикиге де батыс мәдениетінің күшті әсері тиді. Ол Бусонның сурет салу стилін, әсіресе еуропалық пленэр сурет салу концепциясын ұнатты және оны хайку стилін сөзбен табиғат эскизі ретінде жасау үшін бейімдеді, бұл тәсіл «тірі табиғаттан этюд жасау» деп аталды; 写生; shasei. Ол өз көзқарастарын газеттердегі өлеңдер мен мақалалар арқылы таныстырды. Шики заманына дейінгі хоккулар, тіпті жеке тұрғанда да, ренку контекстінде жазылған. Шики өзінің жаңа стильдік өлеңін бірлескен поэзиядан ресми түрде бөліп шығарды. Агностик болғандықтан, ол оны буддизмнің ықпалынан да ажыратты. Бұдан әрі, ол «хокку» терминін жойды және «хайкай но ку» фразасының қысқартылған түрі ретінде «хайку» терминін ұсынды, яғни хайкай өлеңі. Бұл термин Шикиден екі ғасыр бұрын пайда болған, ол кезде хайкайдың кез келген өлеңін білдірген. Содан бері «хайку» термині жапон және ағылшын тілдерінде барлық дербес хайкуларға қолданылып келеді, олардың жазылған уақытына қарамастан. Шикидің ревизионизмі ренку мен сақталған хайкай мектептеріне ауыр соққы берді. «Хокку» термині қазір көбінесе ренкудің бастапқы өлеңі ретінде қолданылады және Шики заманынан бұрын жазылған хайкуларды бөліп көрсету үшін сирек қолданылады.

Батыспен танысу

Хайку жазған алғашқы батыс адамы – голландиялық Хендрик Дофф (1764–1837), ол 19-ғасырдың басында Нагасакидегі Деджима сауда бекетінде голландиялық комиссар болған. Оның хайкуларының бірі мынадай:

ХХ ғасырдың басында Жапониядан тыс жерлерде «хокку» үлгісін қайталауға әрекеттер жасалғанмен, оның қағидаларын толық түсіну болған жоқ. Батыстың Базиль Холл Чемберлен (1850–1935) және Уильям Джордж Астон сияқты алғашқы ғалымдары хоккудың поэзиялық құндылығын көбінесе мойындамады.

Блайт

Р. Х. Блайт – Жапонияда тұрған ағылшын жазушы. Ол дзен, хайку, сенрю және жапон және азия әдебиетінің басқа да түрлері туралы көптеген еңбектер жазды. 1949 жылы Жапонияда Блайттың төрт томдық «Хайку» еңбегінің бірінші томы жарық көрген кезде, хайку соғыстан кейінгі ағылшын тілді оқырмандарға таныстырылды. Бұл төрт томдық серия (1949–52) хайкудың ежелгі дәуірден бастап Шикиге дейінгі кезеңін қамтиды. Блайттың екі томдық «Хайку тарихы» (1964) хайку туралы классикалық зерттеу ретінде есептеледі. Бүгінде Блайт ағылшын тілінде сөйлейтін оқырмандарға хайкуды таныстырған маңызды тұлға ретінде белгілі. Оның еңбектері ағылшын тілінде хайку жазуға серпін берді.

Шимои

Жапондық итальян аудармашысы және ақыны Харукичи Шимой 1920 жылдары "Сакура" журналындағы еңбектері арқылы, сондай-ақ итальяндық әдебиетшілермен тығыз жеке қарым-қатынастары арқылы Италияға хайкуді таныстырды. Оның ең маңызды ықпалына түскендердің қатарында жақын досы Габриэль д'Аннунционың хайкулары және, аздау дәрежеде, 1930 жылдардың басында танысқан Езра Паундтың хайкулары бар. Оның алғашқы туындыларының мысалы 1919 жылы жарық көрген "La guerra italiana vista da un giapponese" повесінде кездеседі, онда жапондық феминист ақын Йосано Акиконың хайкуы орналасқан.

Ясуда

Жапон-американдық ғалым және аудармашы Кеннет Ясуда 1957 жылы ағылшын тілінде «Жапон хайкуы: оның мәні, тарихы және мүмкіндіктері» деген еңбегін жариялады. Кітапта жапон тілінен аудармаларымен қатар, оның ағылшын тіліндегі түпнұсқа өлеңдері де бар, бұған дейін «A Pepper Pod: Classic Japanese Poems» кітабында «Original Haiku» жинағымен бірге жарық көрген. Осы кітаптарда Ясуда хайку туралы сындық теорияны ұсынды, сонымен қатар 20 ғасырдың басындағы ақындар мен сыншылардың хайку поэзиясына қатысты пікірлерін қосты. Оның аудармалары ағылшын тілінде 5-7-5 буынды ырғақты қолданады, ал бірінші және үшінші жолдар ұйқаспен аяқталады. Ясуда хайкуды ағылшын тіліне аударғанда тілдің барлық поэзиялық мүмкіндіктерін пайдалану қажет деп есептеді. Ясуданың теориясы жеке тәжірибеге негізделген «хайку сәті» тұжырымын да қамтиды, ол хайку жазуға түрткіс береді: ақынның жаратылысы мен ортаның бірігуінен туындайтын мәңгілік сезімге толы эстетикалық сәт. Бұл идея ағылшын тілінде хайку жазатын жазушылардың арасында қолдау тапты, бірақ жапон хайкуында кеңінен таралмаған. Дегенмен, «Шикидің бүгінгі хайку сәттері» деген мақалаға көңіл бөліңіз.

Хендерсон

1958 жылы Харольд Г. Хендерсонның «Хайкуға кіріспе: Башодан Шикиге дейінгі өлеңдер мен ақындар антологиясы» Doubleday Anchor Books баспасында жарық көрді. Бұл кітап Хендерсонның 1934 жылы Houghton Mifflin баспасында жарық көрген «Бамбук шомылдырғыш» атты алдыңғы кітабының жаңартылған нұсқасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хендерсон мен Блайт Жапониядағы американдық әскери басқаруда және Императорлық сарайда сәйкесінше жұмыс істеді, ал олардың хайкуға ортақ құштарлығы екеуінің арасында байланыс орнатуға көмектесті. Хендерсон әр хокку мен хайкуды рифмаланған үшжолға (АБА) аударды, бірақ жапондық түпнұсқаларда рифма қолданылмаған. Дегенмен, Ясудадан өзгеше, ол ағылшын тіліндегі 17 буынның дәстүрлі жапон хайкуындағы 17 оннан көбінесе ұзақ болатынын түсінді. Ағылшын поэзиясының негізгі формалары буынға емес, акценттік өлшемге байланысты болғандықтан, Хендерсон түпнұсқадағы оқиғалар мен бейнелердің ретін сақтауға баса назар аударды. Соған қарамастан, Хендерсонның көптеген аудармалары бес-жеті-бес үлгісінде жасалған.

Хайку басқа тілдерде

Францияда хайкуды 1906 жылы Пол Луи Кушоу енгізді. 20 ғасырдың басында Нобель сыйлығының лауреаты Рабиндранат Тагор бенгал тілінде хайку жазды. Ол сондай-ақ жапон тілінен де аударма жасады. Гуджарати тілінде Жынабхай Десай 'Снехарашми' хайкуды кеңінен танымал етті және танымал хайку жазушысы болып қала берді. 2008 жылдың ақпан айында Бангалорда Бүкіләлемдік хайку фестивалі өтті, ол Үндістан мен Бангладештің, сондай-ақ Еуропа мен АҚШ-тың хайжиндарын жинады. Оңтүстік Азияда басқа да ақындар кейде хайку жазады, ең танымалдарының бірі – пакистандық ақын Омер Тарин, ол жаһандық ядролық қарусыздану қозғалысында да белсенді және оның 'Хиросима хайку'лары Жапония мен Ұлыбританиядағы түрлі бейбітшілік конференцияларында оқылды. Малаялам тілінде жазатын үнді жазушысы Ашита бірнеше хайку өлеңдерін жазды, олар кітап түрінде жарық көрді. Оның өлеңдері малаялам әдебиетінің оқырмандары арасында хайкудың танымал болуына көмектесті. 1992 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Чеслав Милош 'Хайку' атты жинағын жариялады, онда ол жапон шеберлерінің, сондай-ақ американдық және канадалық заманауи хайку авторларының хайкуларын ағылшын тілінен поляк тіліне аударды. Еуропалық Кеңестің бұрынғы президенті Герман Ван Ромпей – хайку ақыны, ол 'Хайку Герман' деп белгілі. 2010 жылдың сәуір айында ол хайку кітабын шығарды.

Ағылшын тіліндегі хайку

Пауль Луи Кушудың француз тіліндегі хайку туралы мақалаларын ертедегі имиджші теоретик Ф. С. Флинт оқыды, ол Кушудың идеяларын прото-имиджшілер клубының басқа мүшелеріне, мысалы, Езра Паундқа жеткізді. Эми Лоуэлл Лондонға барып, Паундпен танысып, хайку туралы білуге тырысты. Ол АҚШ-қа оралып, осы «жаңа» формаға басқаларды қызықтыру үшін жұмыс істеді. Кейіннен хайку 1910-шы жылдары имиджшілерге елеулі әсер етті, әсіресе 1913 жылғы Паундтың «Метро стансасында» туындысы, бірақ Йоне Ногучи «хокку рухын» түсіндіруге бірнеше рет әрекет еткеніне қарамастан, форма мен оның тарихы әлі толыққанды түсініксіз болды. Ағылшын тіліндегі хоккудың алғашқы жақтаушыларының бірі – жапон ақыны Йоне Ногучи. 1904 жылғы ақпанда «Reader» журналында жарияланған «Америкалық ақындарға үндеу» атты мақаласында Ногучи хокку мен оның ағылшын тіліндегі тәжірибелерін қысқаша сипаттап, «Жапондық хоккуды сынап көріңіздер, американдық ақындарым!» деген шақырумен аяқтады. Сол кезде Садакичи Хартман ағылшын тіліндегі түпнұсқа хоккуларды, сондай-ақ ағылшын және француз тілдеріндегі басқа жапондық поэзия түрлерін жариялады. Ғалым Ричард Иадониси өзінің «Мен ешкім емеспін» атты мақаласында жазушы Ричард Райтті «хайку жазған алғашқы көзге түсетін американдық азшылық өкілі» деп санайды. Райттың хайку түріне қызығу себебін анықтау үшін көптеген ғылыми пікірталастар жүргізілуде. Ол дизентериямен күрескен кезде хайкуді оқып үйренгені белгілі. Райт Эзра Паундтың жанкүйері болғанымен, оның имиджші поэзиясы хайку түріне негізделген. Иадониси Райттың американдық стильдегі хайкуға қызығушылық танытпағанын айтады. Ол сондай-ақ классикалық хайку ақындарын, мысалы, Кобаяши Исса мен Мацуо Башоны зерттеді. Райт 1959 жылдың жазында хайкулар сериясын жаза бастап, 1960 жылы аяқтады. Ол осы кезеңде мыңдаған хайку жазды. Райт өзінің еңбегін «Хайку: Бұл басқа әлем» деп атап, оны World Publishing компаниясының Уильям Таргқа ұсынды, бірақ ол оны қабылдамады. 1921 жылы «La Ronda» журналы Франция мен Испанияда таралып жатқан жапондық «Хайкай» модасына сынды пікір білдірді, ал келесі жылдары көптеген футуристер хайкудың жылдам стилін бағалады. Италияда ұлттық хайку қауымдастығы 1987 жылы Римде Жапонияның Ватикан елшісі және әйгілі жапон хайджині Соно Учиданың күшімен құрылды. Көп ұзамай «Италиялық хайку достары» (Associazione Italiana Amici dell'Haiku) деп аталатын ұлттық қауымдастық құрылды, содан кейін Италиялық Хайку қауымдастығы құрылды. Ақын Марио Чини (1876–1959) «Моменттер» атты хайку кітабын жариялады (Рим, 1960). Кейіннен Эдуардо Сангинети өзінің кейбір хайкуларын жариялады. Танымал ақын Андреа Занцотто ағылшын тілінде хайку жинағын шығарды, оны туған итальян тіліне аударды (Haiku for a Season / Haiku per una stagione, Chicago: U. of Chicago Press, 2021).

Испан тіліндегі хайку

Испанияда бірнеше белгілі ақындар хайкумен тәжірибе жасады, оның ішінде Жоан Алковер, Антонио Мачадо, Хуан Рамон Хименес және Луис Сернуда. Федерико Гарсия Лорка да 1921 жылы студент кезінде осы форманың лаконизмiн (қысқалығын) тәжірибеден өткізді және одан үйренді. Дегенмен, ең жандандысы – Исаак дель Вандо болды, оның "Япон шатыры" (1924) бірнеше рет қайта басылды. Бұл форманы каталон тілінде авангард жазушылары Жозеп Мария Юной (1885–1955) және Жоан Салват Папассейт қолданды, соңғысы әсіресе "Vibracions" (1921) атты өлеңдер жинағында. Мексикалық ақын Хосе Хуан Таблада хайкуды өз елінде танымал етті, бұл оның толығымен осы формада жазылған екі жинағының жарық көргенімен күшейді: "Un dia" (1919) және "El jarro de flores" (1922). Соңғысының кіріспесінде Таблада екі жас мексикалық, Рафаэль Лозано және Карлос Гутьеррес Круз, оларды жазуды бастағанын айтты. Олардан кейін Карлос Пеллисер, Ксавье Виллауррутия және Хайме Торрес Боде өзінің "Biombo" (1925) жинағында осы үрдісті жалғастырды. Кейінірек Октавио Паз "Piedras Sueltas" (1955) атты туындысына көптеген хайкуларды қосты. Басқа жерлерде эквадорлық ақын және дипломат Хорхе Каррера Андраде "Микрограммалар" (Токио, 1940) жинағындағы 31 өлеңнің ішінде хайкуды, ал аргентиналық Хорхе Луис Борхес "La cifra" (1981) жинағында пайдаланды.

Оңтүстік-шығыс Еуропа

Югославияда хайкуға қатысты алғашқы жариялым Милош Крнянскийдің 1925 жылы жарық көрген «Поэзия старог Япона» (Ежелгі Жапония поэзиясы) болды. Ол «айой но мацу» эстетикасына, мәңгілікке және буддалық сезімталдыққа, сондай-ақ алыс заттар мен ұғымдарды мейірім арқылы байланыстыратын поэзиялық тақырыбына қызығушылық танытты. Социалистік Югославияда хайку поэзиясының дамуы 1960 жылдары басталды, алғашқы хайку кітаптары 1964 жылы Дубравко Иванчанның «Лептирова крила» (Күлдік қанаттары) кітабынан бастап жазылды. Басқа авторлар: Владимир Зорчич (1941-1995), Милан Токин (1909-1962) жарияланбаған жинағы «Godišnja doba» (Маусымдар), Десанка Максимович, Александр Нойгебауэр (1930-1989) және Звонко Петрович (1925-2009). Владимир Дэвид (1925-2010) 1970 жылы «Жапон поэзиясы және оның мәдени және тарихи контексі» атты хайку теориясы туралы алғашқы кітабын жариялады, онда жапон классикасының көптеген аудармалары бар. Дежан Ражич (1935-1985) 1979 жылы хайку туралы екі кітап жариялады: «Хайкай поэзиясының дамуы басталуынан Башоға дейін» және «Хайкай поэзиясының шыңы». «Хайку» журналы 1977 жылдан 1981 жылға дейін жарық көрді. Югославияның Хайку қауымдастығы 2000 жылы құрылды. Көптілді «Knots – Оңтүстік-Шығыс Еуропа хайку поэзиясы антологиясы» 1999 жылы Оңтүстік-Шығыс Еуропаның әртүрлі жазушыларының өлеңдерімен жарық көрді. 2000 жылы Словенияда Дүниежүзілік хайку федерациясының конференциясы өтті.

Хайбун

Хайбун – проза мен хайкудың үйлесімі, көбінесе өмірбаяндық немесе саяхат күнделігі түрінде жазылады. Хайбунның мәшһүр мысалдары – Басёнің «Оку но Хосомичи» және Иссаның «Ора га Хару» еңбектері.

Хайга

Хайга – хайкаи эстетикасына негізделген жапондық сурет салу стилі, көбінесе хайкуді қамтиды. Бүгінде хайга суретшілері хайкуды суреттермен, фотосуреттермен және басқа да өнер түрлерімен үйлестіреді.

Құхи

Табиғи тасқа белгілі хайку өлеңдерін қашап, оны өлең ескерткіштері – кухи ретінде жасау көп ғасырлар бойы танымал болған. Мацуяма қаласында екі жүзден астам кухи кездеседі.