Кіріспе
Лимфа жүйесі немесе лимфоидты жүйе – омыртқалы жануарлардағы иммундық жүйенің бөлігі және қан айналымы жүйесіне толықтыратын мүшелер жүйесі. Ол лимфа тамырларының, лимфа түйіндерінің, лимфоидты мүшелердің, лимфа тінінің және лимфаның кең желісінен тұрады. Лимфа – лимфа тамырлары арқылы жүрекке қайта айналым үшін тасымалданатын мөлдір сұйықтық. Лимфа сөзінің латын түбірі – lympha, ол тұщы судың қасиетті құдайының атына байланысты. Қан айналымы жүйесі жабық жүйе болса, лимфа жүйесі ашық. Адамның қан айналымы жүйесі капиллярлық сүзілу арқылы күніне шамамен 20 литр қанды өңдейді, бұл қаннан плазманы алып тастау процесі. Сүзілген қанның шамамен 17 литрі тікелей қан тамырларына қайта сіңіріледі, ал қалған 3 литрі интерстициалдық сұйықтықта қалады. Лимфа жүйесінің басты функцияларының бірі – осы артық 3 литрді қанға қайтарудың қосымша жолын қамтамасыз ету. Екінші басты функциясы – иммундық қорғаныс. Лимфа қан плазмасына өте ұқсас, оның құрамында қалдықтар, жасуша қалдықтары, бактериялар және белоктар болады. Лимфа жасушаларының көп бөлігі лимфоциттерден тұрады. Лимфоидты органдар лимфоидты тіндерден құралған және лимфоциттердің өндірілуі немесе белсендірілуі орындары болып табылады. Оларға лимфа түйіндері (лимфоциттердің ең жоғары концентрациясы бар жер), көкбауыр, тимус және тонзилдер жатады. Лимфоциттер бастапқыда сүйек миында пайда болады. Лимфоидты органдарда қолдау үшін стромальды жасушалар сияқты басқа да жасушалар бар. Лимфоидты тіндер шырышты қабықтармен де байланысты, мысалы, шырышты қабыққа қатысты лимфоидты тіндер (MALT). Қанның айналымдағы сұйықтығы капиллярлық әрекет арқылы дене тіндеріне өтіп, жасушаларға қоректік заттарды жеткізеді. Сұйықтық тіндерді интерстициалдық сұйықтық ретінде жуып, қалдықтарды, бактерияларды және зақымдалған жасушаларды жинап, содан кейін лимфалық капиллярлар мен лимфалық тамырларға лимфа ретінде ағып түседі. Бұл тамырлар лимфаны бүкіл денеге тасымалдайды, көптеген лимфа түйіндері арқылы өтеді, олар бактериялар мен зақымдалған жасушалар сияқты қажетсіз заттарды сүзіп тастайды. Содан кейін лимфа лимфалық арналар деп аталатын әлдеқайда үлкен лимфалық тамырларға өтеді. Оң лимфа түтігі аймақтың оң жағын, ал дененің сол жағын көкірек түтігі деп аталатын әлдеқайда үлкен сол лимфа түтігі ағартады. Бұл түтіктер қан айналымына қайта оралу үшін мойын веналарына құяды. Лимфа жүйеде бұлшықеттердің жиырылуы арқылы қозғалады. Кейбір омыртқалы жануарларда лимфаны тамырларға соққымен жіберу үшін лимфа жүрегі болады. Лимфа жүйесі алғаш рет 17 ғасырда Олаус Рудбек және Томас Бартолин тәуелсіз түрде сипаттаған.
The lymphatic system, or lymphoid system, is an organ system in vertebrates that is part of the immune system, and complementary to the circulatory system. It consists of a large network of lymphatic vessels, lymph nodes, lymphoid organs, lymphatic tissue and lymph. Lymph is a clear fluid carried by the lymphatic vessels back to the heart for re circulation. The Latin word for lymph, lympha, refers to the deity of fresh water, "Lympha". Unlike the circulatory system that is a closed system, the lymphatic system is open. The human circulatory system processes an average of 20 litres of blood per day through capillary filtration, which removes plasma from the blood. Roughly 17 litres of the filtered blood is reabsorbed directly into the blood vessels, while the remaining three litres are left in the interstitial fluid. One of the main functions of the lymphatic system is to provide an accessory return route to the blood for the surplus three litres. The other main function is that of immune defense. Lymph is very similar to blood plasma, in that it contains waste products and cellular debris, together with bacteria and proteins. The cells of the lymph are mostly lymphocytes. Associated lymphoid organs are composed of lymphoid tissue, and are the sites either of lymphocyte production or of lymphocyte activation. These include the lymph nodes (where the highest lymphocyte concentration is found), the spleen, the thymus, and the tonsils. Lymphocytes are initially generated in the bone marrow. The lymphoid organs also contain other types of cells such as stromal cells for support. Lymphoid tissue is also associated with mucosas such as mucosa associated lymphoid tissue (MALT). Fluid from circulating blood leaks into the tissues of the body by capillary action, carrying nutrients to the cells. The fluid bathes the tissues as interstitial fluid, collecting waste products, bacteria, and damaged cells, and then drains as lymph into the lymphatic capillaries and lymphatic vessels. These vessels carry the lymph throughout the body, passing through numerous lymph nodes which filter out unwanted materials such as bacteria and damaged cells. Lymph then passes into much larger lymph vessels known as lymph ducts. The right lymphatic duct drains the right side of the region and the much larger left lymphatic duct, known as the thoracic duct, drains the left side of the body. The ducts empty into the subclavian veins to return to the blood circulation. Lymph is moved through the system by muscle contractions. In some vertebrates, a lymph heart is present that pumps the lymph to the veins. The lymphatic system was first described in the 17th century independently by Olaus Rudbeck and Thomas Bartholin.
Құрылымы
Лимфа жүйесі лимфа тамырларының, лимфоидты мүшелердің, лимфоидты тіндердің және айналымдағы лимфаның өткізгіш желісінен құралған. Тимұс гематопоэтикалық ататек жасушаларынан Т-жасушалардың дамуы үшін индуктивті ортаны қамтамасыз етеді. Бұдан әрі, тимус стромальды жасушалары функционалды және өзін-өзі қабылдайтын Т-жасушалар репертуарын іріктеуге жағдай жасайды. Сондықтан, тимустың ең маңызды қызметтерінің бірі – орталық төзімділікті қалыптастыру. Дегенмен, тимус инфекциямен күресу орыны емес, себебі Т-жасушалары әлі иммундық қабілеттілікке ие болған жоқ.
Екінші реттік лимфоидты органдар
Екінші (немесе шеткі) лимфоидты органдар, оның ішінде лимфа түйіндері мен далақ, жетілген наив лимфоциттерді сақтайды және бейімделуші иммундық жауапты іске қосады. Екінші лимфоидты органдар лимфоциттердің антигендермен белсендірілетін жерлері болып табылады. Белсендіру клоналды кеңеюге және туыстық қасиеттердің жетілуіне алып келеді. Жетілген лимфоциттер қан мен екінші лимфоидты органдар арасында айналып, оларға тән антигенмен кездескенше қозғалады.
Лимфа түйіндері
Лимфа түйіндері – лимфоидты тіндердің ұйымдастырылған жиынтығы, олар арқылы лимфа қанға қайта оралады. Лимфа түйіндері лимфа жүйесі бойымен белгілі бір аралықтарда орналасқан. Бірнеше афферентті лимфа тамырлары лимфаны әкеледі, ол лимфа түйінінің паренхимасы арқылы өтеді, содан кейін эфферентті лимфа тамырлары арқылы шығарылады. Адам денесіндегі шамамен 800 лимфа түйінінің 300-і бас және мойын аймағында орналасқан. Көптегендері әртүрлі аймақтарда, мысалы, қолтық астында және құрсақ аймағында топтасқан. Лимфа түйіндерінің шоғыры көбінесе аяқ-қолдың (жамбас, қолтық) проксимальді бөліктерінде және мойында кездеседі, онда лимфа жарақаттанған жерлерде патогендермен зарарлануы мүмкін дене аймақтарынан жиналады. Лимфа түйіндері, әсіресе, көкірек, мойын, жамбас, қолтық, ішек аймағындағы және ішек қан тамырларымен байланысты медиастинумда көптеп табылады. ТЛО-лар (теріс лимфоидты тіндер) онтогенез кезінде лимфоидты тіндердің қалыпты даму процесінен өзгеше реттеледі, цитокиндер мен гематопоэтикалық жасушаларға тәуелді болып, бірақ интерстициалдық сұйықтықты ағызып және лимфоциттерді сол химиялық хабаршылар мен градиенттерге жауап ретінде тасымалдайды. ТЛО-ларда лимфоциттердің саны әлдеқайда аз, және олар антигендермен күшті тікелей байланысқа түскенде ғана иммундық рөл атқарады, нәтижесінде қабыну пайда болады. Олар қан мен лимфадан лимфоциттерді импорттау арқылы бұл қызметті атқарады. ТЛО-ларда көбінесе белсенді герминальды орталық болады, оны фолликулярлық дендриттік жасушалардың (ФДЖ) желісі қоршап тұрады. ТЛО-лар қатерлі ісікке қарсы иммундық жауапта маңызды рөл атқарады және иммунотерапияда қолдануға мүмкіндігі бар деп есептеледі. Олар меланома, ұсақ емес жасушалы өкпе қатерлі ісігі және колоректальді қатерлі ісігі (зерттеулерде көрсетілгендей), сондай-ақ глиома сияқты көптеген қатерлі ісіктерде кездеседі. Ісігінің жанында ТЛО-сы бар пациенттердің жағдайы жақсырақ болады, бірақ кейбір қатерлі ісіктер үшін керісінше. Белсенді герминальды орталығы бар ТЛО-лар герминальды орталығы жоқ ТЛО-ларға қарағанда жақсы жағдайды көрсетеді. ТЛО-лар көптеген түрлі атаулармен белгілі, оның ішінде үшінші лимфоидты құрылымдар (TLS) және эктопиялық лимфоидты құрылымдар (ELS). Колоректальді қатерлі ісікпен байланысты болған кезде, оларды көбінесе Крон ауруына ұқсас лимфоидты реакция деп атайды. Лимфоциттермен тығыз толтырылған лимфоидты тіндердің аймақтары лимфоидты фолликулдар деп аталады. Лимфоидты тіндер лимфа түйіндері ретінде жақсы ұйымдастырылған немесе шырышты қабықпен байланысты лимфоидты тіндер (MALT) деп аталатын еріктей ұйымдастырылған лимфоидты фолликулдардан тұруы мүмкін. Орталық нерв жүйесінде де лимфа тамырлары бар. Т-жасушаларының ми қабығына кіру және одан шығу жолдарын анықтау барысында, миды қоршап тұрған мембранаға анатомиялық тұрғыдан интеграцияланған, дурал синустарды жамылған функционалдық ми қабығы лимфа тамырлары табылды.
Лимфа тамырлары
Лимфа тамырлары, сондай-ақ лимфалық тамырлар деп те аталады, – дене мүшелерінің әртүрлі бөліктеріне лимфаны өткізетін жұқа қабырғалы тамырлар. Олар лимфалық капиллярлардың түтікшелі тамырларын және ірі жинақтаушы тамырларды – оң лимфалық канал мен кеуделік каналды (сол лимфалық канал) қамтиды. Лимфалық капиллярлар негізінен тіндерден тіндік сұйықтықты сіңіруге жауапты, ал лимфа тамырлары сіңірілген сұйықтықты ірі жинақтаушы каналдарға жылжытады, онда ол ақырында қан ағынына қолқа тамырларының бірі арқылы қайта оралады. Лимфа жүйесінің тіндері денедегі сұйықтықтардың тепе-теңдігін сақтау үшін жауапты. Оның капиллярлар мен лимфа тамырларының желісі қан айналым жүйесіне ақуыздар мен антигендермен бірге тіндік сұйықтықты тиімді түрде ағызып, тасымалдау үшін жұмыс істейді. Тамырлардағы көптеген ішкі қуыстық клапандар лимфаның кері ағыссыз бір бағытта ағысын қамтамасыз етеді. Бұл бір бағытты ағысты қамтамасыз ету үшін бірінші және екінші клапан жүйелері қолданылады. Капиллярлардың соқыр ұштары болады, ал капиллярлардың ұштарындағы клапандар негізгі тамырларға бір бағыттағы ағысқа мүмкіндік беру үшін арнайы біріктірулермен және бекітетін талшықтармен бірге қолданылады. Тіндік сұйықтық көбейгенде, ол жақын жердегі дәнекер тіндеріне бекітілген коллаген талшықтарын созып, ісік тудырады, бұл өз кезегінде осы капиллярлардың ұштарындағы бір бағытты клапандарды ашады, лимфалық сұйықтықтың кіруіне және одан кейінгі дренажға көмектеседі. Дегенмен, лимфаны жинақтаушы тамырлар ішкі қуыстық клапандар мен лимфалық бұлшық клеткаларының бірлескен әрекеті арқылы жылжытады.
Даму
Лимфалық тіндер эмбрионалық дамудың бесінші аптасының соңында дами бастайды. Лимфа тамырлары мезодермадан пайда болған дамитын веналардан туындаған лимфалық қапшықтардан дамиды. Алғашқы пайда болатын лимфалық қапшықтар – ішкі жақшыл және қолайы веналарының қосылысында орналасқан жұп жақшыл лимфалық қапшықтар. Жақшыл лимфалық қапшықтардан лимфалық капиллярлық торлар көкірекке, жоғарғы қол-аяқтарға, мойынға және басқа таралады. Кейбір торлар кеңейіп, тиісті аймақтарында лимфа тамырларын құрайды. Әрбір жақшыл лимфалық қапшық өзінің жақшыл венасымен кем дегенде бір байланысты сақтайды, сол жақшыл лимфалық қапшық көкірек түтігінің жоғарғы бөлігіне айналады. Шілекей асқазанның арқалық мезентерисінің қабаттары арасындағы мезенхималық жасушалардан дамиды. Тимус үшінші жеңіршек қуысының өскіні ретінде пайда болады.
Майдың сіңірілуі
Лимфа тамырлары лактейлдер деп аталады және олар асқазан-ішек жолының басында, көбінесе жұқа ішекте орналасқан. Жұқа ішекпен сіңірілген көптеген басқа да қоректік заттар порталды вена жүйесіне жіберіліп, порталды вена арқылы бауырға өңделуге түседі, ал майлар (липидтер) лимфа жүйесіне жіберіліп, көкірек түтік арқылы қан айналымына тасымалданады. (Ерекшеліктер де бар, мысалы, орта тізбекті триглицеридтер – глицериннің май қышқылдарының эфирлері, олар асқазан-ішек жолынан порталды жүйеге пассивті түрде диффузиялайды). Жұқа ішектің лимфа тамырларынан пайда болатын толыққан лимфа хилус деп аталады. Қан айналымына жіберілген қоректік заттар жүйелік қан айналымы арқылы өткеннен кейін бауырмен өңделеді.
Иммундық қызмет
Лимфа жүйесі денедегі иммундық жүйенің маңызды рөлін атқарады, себебі ол Т және В жасушаларын қоса алғанда, адаптивті иммундық жүйеге қатысты жасушалардың негізгі орны болып табылады. Лимфа жүйесіндегі жасушалар тікелей немесе басқа дендриттік жасушалар арқылы ұсынылған немесе табылған антигендерге реакция жасайды. Антиген танылғанда, иммунологиялық тізбекке қатысты жасушалардың белсенділігі мен қосылуы, антиденелер мен цитокиндердің өндірісі және макрофагтар сияқты басқа иммундық жасушалардың жұмылдырылуы басталады.
Клиникалық маңызы
Қатерлі ісіктерді диагностикалау, болжау және емдеуде әртүрлі органдардың лимфалық дренажының зерттелуі маңызды. Лимфа жүйесі денедегі көптеген тіндерге жақын орналасқандықтан, метастаз деп аталатын процесте қатерлі жасушаларды дененің әртүрлі бөліктеріне тасымалдауға жауапты. Аралықтағы лимфа түйіндері қатерлі жасушаларды тоқтатып алады. Егер олар қатерлі жасушаларды жоюға қол жеткізбесе, түйіндер екіншілік ісік ошағына айналуы мүмкін.
Лимфа түйіндерінің ұлғаюы
Лимфаденопатия – бір немесе бірнеше ұлғайған лимфа түйіні. Шағын топтар немесе жеке-жеке ұлғайған лимфа түйіндері көбінесе инфекция немесе қабынуға жауап ретінде реактивті болады. Бұл жергілікті лимфаденопатия деп аталады. Егер дененің әртүрлі аймақтарындағы көптеген лимфа түйіндері зардап шеккен болса, онда бұл жалпыланған лимфаденопатия деп аталады. Жалпыланған лимфаденопатияның себептері инфекциялық мононуклеоз, туберкулез және ВИЧ, жүйке тіні аурулары, мысалы, СЛЭ және ревматоидты артрит, сондай-ақ лимфа түйіндері тінінің қатерлі ісігі (төменде талданғандай) және лимфа жүйесі арқылы келген, дененің басқа бөліктерінен тараған қатерлі клеткалардың метастаздары болуы мүмкін.
Лимфедема
Лимфедема – лимфа жинақталуынан туындайтын ісік, лимфа жүйесі зақымданған немесе туа пайда болған кемшіліктері болғанда дамуы мүмкін. Әдетте, ол дене мүшелеріне әсер етеді, бірақ бет, мойын және іш қуысы да зардап шегуі мүмкін. Ең ауыр жағдайында, слонтиазияда, ісік терінің қалыңдауына және пілдің аяқ-қолдарының терісіне ұқсас болуына әкеледі. Көптеген жағдайларда себептері белгісіз, бірақ кейде бұрынғы ауыр инфекция, көбінесе лимфалық филяриаз сияқты паразиттік аурулар салдарынан пайда болады. Лимфангиоматоз – лимфа тамырларынан пайда болатын көптеген кисталар немесе зақымданулармен сипатталатын ауру. Лимфедема қол астындағы лимфа түйіндерін хирургиялық жолмен алып тастағаннан кейін (нашар лимфа ағынынан қолдың ісінуіне) немесе шатырдан (аяқтың ісінуіне) кейін де пайда болуы мүмкін. Қалыпты емдеуге лимфалық дренажды қолмен жасау және компрессиялық киім кию кіреді. Лимфедеманы емдеуге арналған екі препарат – Lymfactin және Ubenimex/Bestatin – қазіргі кезде клиникалық сынақтардан өтуде. Лимфаны қолмен дренаждаудың әсерінің ұзаққа соқатынына қатысты дәлелдер жоқ.
Қатерлі ісік
Лимфа жүйесінің қатерлі ісігі бастапқы немесе екіншілік болуы мүмкін. Лимфома – лимфалық тінден пайда болатын қатерлі ісік. Лимфоидты лейкемиялар мен лимфомалар бірдей клеткалық тектің ісіктері болып саналады. Олар қанда немесе сүйек миында кездескенде «лейкемия», ал лимфалық тіндерде кездескенде «лимфома» деп аталады. Олар «лимфоидты қатерлі бұзылыс» деген жалпы атаумен топтастырылады. Лимфома көбінесе Ходжкин лимфомасы немесе Ходжкин емес лимфомасы ретінде қарастырылады. Ходжкин лимфомасы микроскоп астында көрінетін Рид-Штернберг жасушасы деп аталатын ерекше жасуша түрімен сипатталады. Ол Эпштейн-Барр вирусымен бұрынғы жұққандықпен байланысты және көбінесе ауыртпалықсыз, «эластикалық» лимфаденопатияға себеп болады. Ол Анн-Арбор стадиялау жүйесі бойынша стадияланады. Химиялық терапия көбінесе ABVD режимін қамтиды және сәулелік терапия да қолданылуы мүмкін. Лимфа тамырлары туралы алғашқы айту 3 ғасырда б.з.д. Александрияда тұрған грек анатомы Герофилге тиесілі. Ол «лимфа тамырларының сіңіруші тамырлары» – яғни ішек лимфа тамырлары (сүт тамырлары) бауырдың портал тамырларына, демек бауырға ағызады деген қателігіне келді. Ол сондай-ақ көкірек түтігін анықтады, бірақ оның сүт тамырларымен байланысын байқамады. Қанның бауыр мен жүрек арқылы жаңадан пайда бола бермейтіні, керісінше, денеде айналып жүретіні алғаш рет 1628 жылы Уильям Харвидің еңбектері арқасында қабылданды. 1652 жылы Олаус Рудбек (1630–1702) бауырда мөлдір сұйықтық (ақ емес) бар белгілі бір мөлдір тамырларды тапты және оларды гепатико-сулы тамырлар деп атады. Ол сондай-ақ олардың көкірек түтігіне құятынын және клапандары бар екенін анықтады. Осы аралықта Томас Бартолин да ұқсас жарияланымдар жасады, сонымен қатар мұндай тамырлар тек бауырда ғана емес, бүкіл денеде бар екенін хабарлады. Ол оларды «лимфа тамырлары» деп атады және Рудбекті плагиаттауда айыптады. Эдинбург университетінің медицина мектебінің профессоры Александр Монро лимфа жүйесінің қызметін ең толық сипаттаған алғашқы адам болды.
Этимология
Лимфа классикалық латын тіліндегі "lympha" сөзінен ("су") шыққан, сонымен қатар ағылшын тіліндегі "limpid" сөзінің де бастауы осы. "Y" және "ph" әріптері грек тіліндегі νύμφη (nýmphē) – "нимфа" деген халықтық этимологияның ықпалымен пайда болды. Лимфаны тасымалдайтын жүйеге қатысты сөз – лимфалық. Лимфоциттер қалыптасатын тіндер лимфоид деп аталады. "Лимфатикалық" сөзі латын тіліндегі "lymphaticus" сөзінен келген, ол "сумен байланысты" деген мағынаны білдіреді.