Кіріспе

Жоғары энергиялық физикада көлденең қима ауданының өлшем бірлігі

Ашар (символ: b) – e=−28 (100 фм²) тең болатын ауданның метрикалық бірлігі. Алғаш рет ядролық физикада ядролар мен ядролық реакциялардың көлденең қимасын көрсету үшін қолданылған. Бүгінде ол жоғары энергиялық физиканың барлық салаларында кез келген шашырау процесінің көлденең қимасын көрсету үшін де пайдаланылады және бөлшектердің өзара әрекеттесу мүмкіндігінің өлшемі ретінде жақсы түсініледі. Ашар шамамен уран ядросының көлденең қимасының ауданына тең. Ашар сондай-ақ ядролық төртполюстік резонанс және ядролық магниттік резонанста ядроның электр өрісі градиентімен өзара әрекеттесуін сандық бағалау үшін қолданылатын аудан бірлігі болып табылады. Ашар ешқашан Халықаралық жүйе (СИ) бірлігі болмаған, бірақ Халықаралық жүйе стандарттары органы оны 8-ші СИ анықтамалығында (2019 жылы жаңартылды) бөлшектер физикасында қолданылуына байланысты мойындады.

Этимология

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Манхэттен жобасында атом бомбасын зерттеу кезінде американдық физиктер Маршалл Холлоуэй мен Чарльз П. Бейкер Пердью университетінде кейбір ядролық реакциялардың қималарын өлшеу үшін бөлшектер үдеуін қолдана отырып, жобада жұмыс істеп жатты. Бірнеше жылдан кейін олардың жазған есебіне сәйкес, олар 1942 жылдың желтоқсан айында кафетерийде тамақтанып, өздерінің жұмысын талқылап отырды. Олар қима өлшемінің атауы жоқ деп "өкініп", өздерін сынап, бірін жасауға бел буды. Олар бастапқыда "осы саламен тығыз байланысты бір үлкен ғалымның" есімін іздеуге тырысты, бірақ бірлікке лайықтысын табу үшін күресті. Олар "Оппенгеймерді" тым ұзақ деп санады (кейіннен қарап, олар "Оппиді" мүмкін рұқсат етілген деп ойлады) және "Бетеді" әдетте қолданылатын грек әрпі бетамен оңай шатастыруға болатынын санады. Олар оны өз жұмыстарына қатысқан тағы бір ғалым Джон Мэнлидің есімімен атауды қарастырды, бірақ "Мэнли" тым ұзақ және "Джон" дәретханалармен тығыз байланысты деп есептеді. Бірақ соңғы қауымдастық, бір ғалымның "ауылдық өсіп-өнген ортасымен" бірігіп, оларға "қора" (barn) деген терминді ұсынды, бұл да жұмыс істеді, өйткені бірлік "шынымен қорадай үлкен" болды. Авторлардың айтуынша, терминнің алғашқы жарияланған қолданылуы 1943 жылдың маусым айының соңында Лос-Аламос (құпия) баяндамасында болды, онда екі автор бірлесіп жазған.

Қайта құрулар

Есептелген қималар көбінесе кері шаршы гигаэлектронвольт (GeV−2) бірліктерімен беріледі, мысалы, ħ2c2/GeV2 = 0,3894 = 38940 түрлендіруі арқылы. Табиғи бірліктерде (мұнда ħ = c = 1) бұл GeV−2 = 0,3894 = 38940 түрінде қарапайымдалады.

барн GeV−2 1 мб 2,56819 1 пб 2,56819 0,389379 мб 1 0,389379 пб 1

Алғысы бар СИ бірліктері

SI жүйесінде квадрат фемтометр (fm2) сияқты бірліктерді қолдануға болады. Қораның ең көп қолданылатын SI префиксі – фемтоқор, ол квадрат зептометрдің оннан бір бөлігіне тең. Жоғары энергиялық физиканы талқылайтын көптеген ғылыми мақалаларда фемтоқор деңгейінің үлестері туралы айтылады. +SI бірліктерінен аудару SI қорлары 1 пм2 10 кб 1 фм2 10 мб 1 ам2 10 нб 1 зм2 10 фб 1 юм2 10 зб 1 рм2 10 рб+Қорларды SI бірліктеріне аудару Қорлар SI Басқа атаулар 1 б 100 фм2 1 сб 1 фм2 1 мб 0,1 фм2 = 100000 ам2 1 мкб 100 ам2 1 нб 0,1 ам2 = 100000 зм2 1 пб 100 зм2 1 фб 0,1 зм2 = 100000 юм2 1 аб 100 юм2 1 зб 0,1 юм2 = 100000 рм2 1 йб 100 рм2 Сарай

Кері фемтобарн

Инверс фемтобарн (fb−1) – нысананың қимасының фемтобарнына шаққандағы бөлшектердің соқтығысу оқиғаларының санын өлшеуге арналған стандартты бірлік, сонымен қатар уақыт бойынша интегралданған жарықтылықтың дәстүрлі бірлігі болып табылады. Егер детектор 100 интегралданған жарықтылықты жинаса, онда осы деректерде қимасының фемтобарнына 100 оқиға табады деп күтілуде. Фемтобарнмен өлшенген қималық аудандары бар екі бөлшек ағынының белгілі бір уақыт аралығында соқтығысуына бағытталған бөлшектер үдеткіші қарастырылсын. Соқтығысудың жалпы саны осы уақыт ішінде өлшенген соқтығысудың жарықтылығына тікелей пропорционал болады. Сондықтан, соқтығысу санын осы соқтығысу процестерінің қимасының қосындысына интегралданған жарықтылықты көбейту арқылы есептеуге болады. Бұл сан кейіннен уақыт кезеңі үшін инверс фемтобарнмен көрсетіледі (мысалы, тоғыз айда 100 fb−1). Инверс фемтобарн бөлшектер үдеткішінің өнімділігін көрсету үшін жиі қолданылады. Фермилаб 21-ші ғасырдың бірінші онжылдығында 10 бірлік өндірді. Фермилабтың Теватроны 2005 жылы 1 бірлікке жетуіне шамамен 4 жыл уақыт кетті, ал ЦЕРН-нің екі LHC эксперименті, ATLAS және CMS, 2011 жылы ғана 5 протон-протон дерегінен асты. 2012 жылдың сәуірінде LHC секундына 6760 инверс микробарн жарықтылық шамасына жетіп, 8 соқтығысу энергиясына қол жеткізді; 2012 жылдың мамырына қарай LHC әр детекторлық ынтымақтастығына аптасына 1 инверс фемтобарн дерек жеткізді. 2012 жылы 23 fb−1-ден астам рекордтық көрсеткіштерге қол жеткізілді. 2016 жылдың қараша айына қарай, LHC сол жылы 40 бірлікке жетті, бұл қойылған 25 бірлік мақсатын айтарлық дәрежеде асып түсті. Жалпы алғанда, LHC-нің екінші іске қосылуы 2015–2018 жылдары ATLAS және CMS-ке 150 бірлікке жуық дерек жеткізді.

Пайдалану үлгісі

Қарапайым мысал ретінде, егер сәуле желісі 8 сағат (28 800 секунд) бойы 300⋅300 бірлікке тең сәуле қарқындылығымен жұмыс істесе, онда ол осы кезеңде 8 640 000 = 8,64 = 0,00864 интегралдық жарық күшін жинайды. Егер бұл шаманы көлденең қимамен көбейтсек, күтілетін шашырау оқиғаларының санына тең, өлшемсіз сан алынады.