Кіріспе

Ауыр ісінуге алып келетін жағдай. HAE-ні басқару шабуылдардың алдын алу және олар пайда болған жағдайда емдеуді қамтиды. III тип әйелдерде ерлерге қарағанда көбірек кездеседі.

Түрлері

Тұқым қуалайтын ангиоэдеманың үш түрі бар. I және II типті HAE бірнеше серин протеазаларының, әсіресе комплемент жүйесінің және контакттық активация / калликрейн кинин жолының, сондай-ақ фибринолиттік жүйенің маңызды тежегіші болып табылатын плазмадағы белок – комплемент C1 тежегішінің (C1 INH) жетіспеушілігінен туындайды. I типті HAE кезінде C1 тежегішінің сандық жетіспеушілігі байқалады, плазмадағы антигендік және функционалдық C1 тежегішінің деңгейі төмендейді. Бұл типтегі HAE жағдайларының шамамен 85% C1 тежегішінің жетіспеушілігімен байланысты. C1 тежегішінің жетіспеушілігі комплемент C1 тежегішін кодтайтын SERPING1 генінің мутацияларынан туындайды. 700-ден астам түрлі мутациялар сипатталған. Бастапқыда HAE III типті деп аталған тұқым қуалайтын ангиоэдеманың тағы бір түрі анықталды. HAE I және II типтерінен айырмашылығы, бұл ауру түрі C1 тежегішінің қалыпты деңгейімен сипатталады. Осылайша, бұл HAE түрі үшін қазіргі уақытта «қалыпты C1 тежегіші бар тұқым қуалайтын ангиоэдема» термині қолданылады. Қалыпты C1 тежегіші деңгейіндегі тұқым қуалайтын ангиоэдеманың брадикинин белсенділігін арттыратын және плазмалық контакттық жүйенің белсендірілуі үшін шекті мәнді төмендететін әртүрлі мутацияларды қамтиды деп есептеледі, осылайша ангиоэдема симптомдарына әкеледі. Қазірге дейін белгілі төрт мутацияның барлығы – 9-экзондағы бастапқы сипатталған екі қате мутация, сондай-ақ кейін сипатталған екі қосымша сирек мутация XII коагуляциялық фактордың пролинге бай аймағына әсер етеді. F12 мутациясынан туындаған тұқым қуалайтын ангиоэдеманың клиникалық көрінісі әйелдерде жиірек, бірақ тек оларға ғана тән емес. Эстрогенге жоғары сезімталдық – F12 мутациясынан туындаған HAE түрінің ерекше белгісі. Мысалы, эстрогені бар оральды контрацептивтер ангиоэдема шабуылдарын тудыруда маңызды рөл атқарады. Жүктілік кезінде симптомдардың күшеюі де жиі байқалады. Мутация крендл 3 доменінде лизин байланысуының жаңа орнын жасайды және плазминогеннің гликозильдеуін өзгертеді. Плазминоген мутациясына байланысты тұқым қуалайтын ангиоэдемамен ауыратын науқастарда тілдің ісінуі жиі кездеседі және ерекшеленеді.

Ұзақ мерзімді

Айына кем дегенде бір рет эпизодтар болатын немесе ларингеальды ісіну қаупі жоғары адамдар ұзақ мерзімді алдын алуды қажет етеді. HAE алдын алу және емдеуге арналған бірнеше III фазалық клиникалық зерттеулер жүргізілуде. Бұл әлемнің көптеген елдерінде pdC1INH; Еуропада брадикинин рецепторларының антагонистері (икатибант); АҚШ-та калликрейн ингибиторлары (экалантид және ланаделумаб); Еуропада рекомбинантты C1 INH алмастыру терапиясы (rhC1INH; conestat alfa) лицензиялауға әкелді. Транэксамик қышқылының салыстырмалы түрде тиімсіз ем екені көрсетілді. Даназол профилактикасы әлі де қолданылуда, бірақ даназолдың қолайсыз әсерлеріне байланысты қазір терапиялық препараттар профилактика үшін жиірек қолданылады. Ұзақ мерзімді профилактиканы қажет ететін адамдар үшін, пациенттерге қалыпты өмір сүру сапасын қамтамасыз ету үшін өзін-өзі емдеуге мүмкіндік беретін үй терапиясы маңызды бөлік болып саналады. 2018 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 12 жастан асқан адамдарда HAE I және II типтерінің шабуылдарын болдырмау үшін инъекциялық моноклоналды антидене – ланаделумабты бекітті. Ланаделумаб плазмадағы калликрейн ферментін тежейді, ол брадикинин мен каллидин кининдерін олардың кининогендік прекурсорларынан босатады және HAE I және II типтері бар адамдарда артық өндіріледі. Беротралстат 2020 жылдың желтоқсанында АҚШ-та он екі жастан асқан адамдарда тұқым қуалайтын ангиоэдема шабуылдарын болдырмау үшін бекітілді.

Қысқа мерзімді

Қысқа мерзімді алдын алу шаралары әдетте хирургиялық операция немесе стоматологиялық емделу алдында қолданылады. Германияда осы мақсатта C1 INH концентраты пайдаланылады және процедурадан 1–1,5 сағат бұрын беріледі. C1 ингибиторы концентраты қолжетімсіз немесе тек шұғыл жағдайларда (көмей ісігі) ғана бар елдерде 5–7 күнге жоғары дозалы андрогенмен емдеу жүргізіледі.

Менеджмент

Жедел емдеудің мақсаты – ісіктің мүмкіндігінше жылдамдап дамуын тоқтату, бұл өмірді сақтауға көмектеседі, әсіресе ісік көмекейде болса. Германияда жедел емдеудің көп бөлігі донорлық қаннан алынған C1 ингибиторы концентратынан тұрады, оны тамырға енгізу қажет; алайда, Еуропаның көптеген елдерінде C1 ингибиторы концентраты тек арнайы бағдарламаларға қатысатын науқастарға ғана қолжетімді. C1 ингибиторы концентраты қолжетімсіз болған төтенше жағдайларда, жаңа мұздатылған плазма (FFP) да қолданылуы мүмкін, себебі оның құрамында да C1 ингибиторы бар. Басқа емдеу әдістері C1 ингибиторының синтезін күшейте алады немесе C1 ингибиторының жұмсалуын азайта алады. Адам қаннан алынған тазартылған C1 ингибиторы 1979 жылдан бері Еуропада қолданылып келеді. Қазір АҚШ-тың Азық-дәрілік басқармасы бірнеше C1 ингибиторын қолдануға рұқсат берген, ал Канадада екі C1 ингибиторы препараты бар. 2009 жылы ФДБ пастеризацияланған Berinert P (CSL Behring) препаратын жедел шабуылдарды емдеу үшін мақұлдады. 2008 жылы ФДБ нанофильтрленген Cinryze (ViroPharma) препаратын профилактикалық мақсатта қолдануға рұқсат берді. Ruconest (Pharming) – АҚШ және Еуропада мақұлданған рекомбинантты C1 ингибиторы, ол адам қан арқылы берілетін инфекциялық ауруларға шағу қаупін тудырмайды. Экалантид препараты плазма калликреинін тежейді және 2009 жылы ФДБ (бірақ Еуропада емес) жедел шабуылдарды емдеу үшін мақұлдады. Икатибант брадикинин B2 рецепторын тежейді және Еуропа мен АҚШ-та мақұлданған. Туқымдық ангиоэдема (HAE) кезінде бұрын шабуылға себеп болған факторларды болашақта болдырмау қажет. Ол антигистамин, кортикостероид немесе адреналинге жауап бермейді. 2023 жылдың ақпан айында ФДБ 2-ден 12 жасқа дейінгі балаларда туқымдық ангиоэдема шабуылдарын алдын алу үшін ланаделумабтың (Takhzyro) қолданылуын кеңейтті.

Болжам

Шамамен 25% зардап шеккендер өмірінің алғашқы 20 жылы ішінде қайтыс болады, көбінесе емдеу алмау салдарынан.

Эпидемиология

Ангиоэдеманың эпидемиологиясы туралы деректер шектеулі. АҚШ және Канададағы тұқымдық ангионевроздық ісінудің (HAE) жиілігі 10 000-нан 50 000 адамға шаққанда біреуді құрайды. Өлім-жітім көрсеткіші 15-33% деп бағаланады, бұл негізінен көмекей ісінуі мен тыныс алудың тоқтауынан туындайды. Тұқымдық ангионевроздық ісінудің салдарынан жылына 15 000-30 000 адам жедел жәрдем бөліміне жүгінеді.

Зерттеу

Қазіргі уақытта ауру процесіне әртүрлі жолдармен әсер ететін бірнеше жаңа белсенді заттардың клиникалық сынақтары жүргізілуде. 2010 жылғы 24 маусымда Pharming Group NV компаниясы Еуропалық дәрілік заттар агенттігінің (ЕМА) констатат альфаға (саудалық атауы Ruconest) – жедел ангиоэдема шабуылдарын емдеуге арналған C1 ингибиторына қатысты жағымды пікір білдіргенін хабарлады. Калликрейннің пептидтік ингибиторы экаллантид HAE үшін «жетім препарат» мәртебесін алды және III фазалық сынақтарда жағымды нәтижелер көрсетті. Икатибант (Firazyr саудалық атауымен сатылады) – таңдамалы брадикинин рецепторларының антагонисті, ол Еуропада мақұлданған және 2011 жылдың тамыз айында АҚШ-та FDA агенттігі мақұлдаған. Бастапқы нәтижелер шектен шыққанмен, бұл препараттың тиімділігі III фазалық сынақтарда расталды. Cinryze препараты 2008 жылдың қазан айында FDA агенттігімен мақұлданған.