Кіріспе

Автоантиденелер тобы. Нейтрофилдерге қарсы цитоплазмалық антиденелер (АНКА) – негізінен IgG типіндегі, нейтрофилдердің (ең көп таралған ақ қан клеткасы) және моноциттердің цитоплазмасындағы антигендерге қарсы аутоантиденелер тобы. Олар көптеген аутоиммундық ауруларда қан арқылы анықталады, бірақ ең бастысы жүйелік васкулитпен байланысты, сол себепті АНКА-мен байланысты васкулиттер (AAV) деп аталады.

ANCA IF үлгілері

Иммунофлюоресценция (IF) этанолмен бекітілген нейтрофильдерде ANCA-ны анықтау үшін қолданылады, бірақ ANCA үлгілерін ажыратуға көмектесу үшін формалинмен бекітілген нейтрофильдерді де пайдалануға болады. IF арқылы көрінетін кезде ANCA төрт үлгіге бөлінеді; цитоплазмалық ANCA (c ANCA), C ANCA (атипиялық), перинуклеарлық ANCA (p ANCA) және атипиялық ANCA (a ANCA), сондай-ақ x ANCA деп те аталады. c ANCA цитоплазмалық ұсақ түйіршікті флуоресценцияны және орталық интерлобулярлық акцентуацияны көрсетеді. C ANCA (атипиялық) әдетте біркелкі болатын және интерлобулярлық акцентуациясы жоқ цитоплазмалық бояуды көрсетеді. p ANCA үш субтипі бар: классикалық p ANCA, ядролық кеңеюсіз p ANCA және гранулоциттерге тән антиядролық антидене (GS ANA). Классикалық p ANCA ядролық кеңеюімен перинуклеарлық бояуды көрсетеді, ядролық кеңеюсіз p ANCA ядролық кеңеюсіз перинуклеарлық бояуды көрсетеді, ал GS ANA тек гранулоциттерде ядролық бояуды көрсетеді. a ANCA көбінесе цитоплазмалық және перинуклеарлық бояулардың комбинацияларын көрсетеді.

ANCA антигендері

c ANCA антигені – нақты протеиназа 3 (PR3) болып табылады. p ANCA антигендеріне миелопероксидаза (MPO) және бактериялық өткізгіштікті арттыратын фактор бактерицидтік/өткізгіштікті арттыратын белок (BPI) кіреді. c ANCA (атипиялық) үшін басқа антигендер де бар, бірақ олардың көпшілігі әлі белгісіз. Классикалық p ANCA антиденелері MPO-ға бағытталған кезде пайда болады. Ядролық кеңеюсіз p ANCA BPI, катепсин G, эластаза, лактоферрин және лизозимге қарсы антиденелермен бірге кездеседі. GS ANA – гранулоциттерге тән ядролық антигендерге бағытталған антиденелер. Атипиялық ANCA антигендері p ANCA-ға ұқсас деп есептеледі, бірақ нейтрофилдерді өңдеудегі айырмашылықтарға байланысты туындауы мүмкін.

Даму

ANCA қалай пайда болатыны толыққанды түсініксіз, бірақ бірнеше гипотезалар ұсынылған. Жүре пайдаланушылық үлес болуы мүмкін, әсіресе иммундық жауап деңгейін бақылайтын гендерде, бірақ генетикалық сезімталдық қоршаған орта факторларымен байланысты болуы ықтимал, мысалы, вакцинация немесе силикаттарға ұшырау. ANCA дамуының екі мүмкін механизмі қарастырылып жатыр, бірақ ешқайсысы әртүрлі ANCA спецификалық түрлері қалай пайда болғанына жауап бермейді және ANCA дамуы бойынша зерттеулер әлі де жалғасуда.

Молекулалық мимикрия теориясы

Микробтық суперантигендер – бактериялар және басқа микроорганизмдер өндіретін молекулалар, олар Т-жасушаларын белсендіру арқылы күшті иммундық жауапты қозғауға қабілетті. Бұл молекулалардың құрамында көбінесе өзіндік антигендерге ұқсас аймақтар болады, олар қалдық аутоиммундық жауапты күшейтеді – бұл молекулалық мимикрия теориясы. Стафилококк және стрептококк суперантигендері аутоиммундық ауруларда сипатталған, классикалық мысалы – А тобы стрептококтарынан кейін дамитын ревматикалық жүрек ауруы, онда Streptococcus pyogenes бактериясының М белгісі жүрек миозині мен ламинине ұқсас. Сондай-ақ, полиангиитпен грануломатозбен ауыратын пациенттердің 70%-ы Staphylococcus aureus бактериясын мұрын қуысында тасымалдайды, ал тасымалдаушылардың рецидивтеу қаупі сегіз есе артады. PR3-қа бағытталған c ANCA полиангиитпен грануломатоздың 80-90%-ында, микроскопиялық полиангииттің 20-40%-ында, иммундық жеткіліксіздікпен жүретін жарты ай тәрізді гломерулонефриттің 20-40%-ында және эозинофильді грануломатозбен полиангииттің 35%-ында кездеседі. c ANCA (атипикалық) кистоздық фиброздың 80%-ында (мақсатты антиген ретінде BPI) және ішек қабыну ауруларында, біріншілік склерозданушы холангитте және ревматоидты артритте (көптеген антигендік нысаналарға қарсы антиденелермен) табылады. MPO-ға тән p ANCA микроскопиялық полиангииттің 50%-ында, алғашқы иммундық жеткіліксіздікпен жүретін некротизациялық жарты ай тәрізді гломерулонефриттің 50%-ында және эозинофильді грануломатозбен полиангииттің 35%-ында кездеседі. Басқа антигендерге спецификалық p ANCA ішек қабыну ауруларымен, ревматоидты артритпен, дәрілік васкулитпен, аутоиммундық бауыр ауруларымен, дәрілік синдромдармен және паразиттік инфекциялармен байланысты. Атипикалық ANCA дәрілік васкулитпен, ішек қабыну ауруымен және ревматоидты артритпен байланысты. ANCA-ның оң нәтижесі 1-типті қант диабетімен ауыратын науқастарда сау адамдарға қарағанда әлдеқайда жоғары. Кокаин құрамында жиі кездесетін левамизол ANCA-оң васкулитті тудыруы мүмкін. ANCA-ның болуы немесе болмауы аурудың болуын немесе болмауын көрсете алмайды және нәтижелер клиникалық көріністермен салыстырылады. ANCA мен ауру белсенділігі арасындағы байланыс әлі де даулы, бірақ емдеуден кейін ANCA-ның қайта пайда болуы рецидивтің белгісі болуы мүмкін.

Патогенез

ANCA-ның патогендік рөлі әлі де даулы болса да, in vitro және жануарлар моделі антиденелердің кішкентай тамырлар васкулиттерінің қалыптасуында тікелей патологиялық рөл атқаратынын көрсетеді. MPO және PR3-ге қатысты ANCA нейтрофильдер мен моноциттерді олардың Fc және Fab'2 рецепторлары арқылы белсендіре алады, бұл цитокиндермен күшейтіліп, нейтрофильдердің бетінде MPO және PR3-ті көрсетуіне алып келеді. MPO және PR3-ге қатысты ANCA-ның бұрыс гликозилдануы нейтрофильдердегі белсендіруші Fc рецепторларымен өзара әрекеттесу қабілетін арттырады. Белсендірілген нейтрофильдер эндотелий жасушаларына жабысып, дегрануляция процесін тудырады. Бұл еркін оттегі радикалдары мен литикалық ферменттердің босатылуына себеп болып, некроз және апоптоз арқылы эндотелийге зақым келтіреді. Сонымен қатар, нейтрофильдер эндотелийге қосымша нейтрофильдерді тартатын хемотаксистік сигнал молекулаларын бөліп шығарады, бұл оң кері байланыс циклы ретінде жұмыс істейді. Жануарлар моделінде MPO антиденелері некротизациялық жарты айлы гломерулонефритті және жүйелік кішкентай тамырлар васкулитін тудыруы мүмкін. Бұл жануарлар моделінде гломерулонефрит және васкулит Т-жасушаларының қатысуынсыз дамуы мүмкін, бірақ нейтрофильдердің болуы қажет. ANCA титрлерінің ауру белсенділігімен, бүйрек ауруларынан басқа, және рецидив қаупімен шектеулі корреляциясы байқалды, бұл ANCA эпитоптары мен аффинитетіндегі айырмашылықтармен түсіндіріледі. ANCA нейтрофильдердің артық белсенділігін тудырып, нейтрофильдердің клеткадан тыс тұзақтарын (NETs) құрады, бұл кішкентай қан тамырларына зақым келтіреді. Жоғарыда айтылған байқауларға және AAV-мен ауыратын науқастарда циркуляциядағы ANCA реактивті B-жасушаларын табуға сүйене отырып, бұл жасушалардың тікелей патогендік рөлін көрсететін балама гипотеза ұсынылды, онда белсендірілген нейтрофильдер мен ANCA реактивті B-жасушалары клеткааралық өзара әрекеттесуге қатысады, бұл нейтрофильдердің дегрануляциясы мен қабынуына ғана емес, сонымен қатар ANCA реактивті B-жасушаларының көбеюіне және дифференциациялануына әкеледі. Дегенмен, бұл гипотезаны әлі тексеру қажет.

Емдеу

Авакопан 2021 жылдың қазан айында АҚШ-та антинейтрофильді цитоплазмалық аутоантителолармен байланысты васкулитті емдеу үшін медициналық қолдануға бекітілді.

Тарих

ANCА алғаш рет 1982 жылы Davies және авторлар сегменттік некротизациялық гломерулонефритте сипаттаған. 1989 жылдың мамыр айында Нидерландыда өткен Екінші халықаралық ANCA семинарында перинуклеарлық және цитоплазмалық белгілерге қатысты номенклатура бекітілді, ал MPO және PR3 антигендері тиісінше 1988 және 1989 жылдары анықталды. Халықаралық ANCA семинарлары екі жылда бір рет өткізіліп келеді.