Кіріспе
Жедел ісінумен сипатталатын ауру. Тыныс жолдарына көмек көрсету үшін интубация немесе қылқандалы безді кесу қажет болуы мүмкін. Әдетте, аллергиялық реакция болмағандықтан, қышыну немесе есекжем пайда болмайды. HAE ауруы бар науқастарда жиі қайталанатын іш ауруының эпизодтары (көбінесе "шабуылдар" деп аталады) болуы мүмкін, әдетте олар күшті құсумен, әлсіздікпен және кейбір жағдайларда сулы диареямен және көтерілмеген, қабынусыз, дақтанған/ұсақ жолақты сызайымен бірге жүреді. Бұл асқазан шабуылдары орташа есеппен бір-бес күнге созылуы мүмкін және ауырсынуды басу және дегидратацияны болдырмау үшін ауруханаға жатқызуды қажет етуі мүмкін. Асқазан шабуылдары науқастың ақ қан клеткаларының санын айтарлықтай арттырады, әдетте 13 000-30 000 шамасында. Симптомдар азайған сайын, ақ қан клеткаларының саны біртіндеп төмендеп, шабуыл басылғанда қалыпқа келеді. Симптомдар мен диагностикалық тесттер жедел іш ауруынан (мысалы, перфорацияланған ішек қосымшасы) ажыратылмайтындықтан, HAE диагнозы қойылмаған науқастарға қажетсіз лапаротомия (іш қуысы операциясы) немесе лапароскопия (кішкентай тілік арқылы жасалатын операция) жасалуы мүмкін. HAE сонымен қатар әртүрлі жерлерде ісінуді тудыруы мүмкін, ең көп кездесетін жерлер – аяқ-қолдар, жыныс мүшелері, мойын, жұтқыншақ және бет. Бұл ісінумен байланысты ауырсыну орналасқан жеріне және ауырлығына байланысты жеңіл дискомфорттан қатты азапқа дейін өзгеруі мүмкін. Келесі ісінудің қайда және қашан пайда болатынын болжау мүмкін емес. Көптеген науқастарда айына бір рет шабуыл болады, бірақ апта сайын немесе жылына бір-екі рет болатындар да бар. Шабуылға себеп болатын факторлар әртүрлі болуы мүмкін, оларға инфекциялар, жеңіл жарақаттар, механикалық тітіркену, операциялар немесе стресс жатады. Көп жағдайда ісіну 12–36 сағат ішінде дамиды және 2–5 күн ішінде басылады.
Treatment to protect the airway may include intubation or cricothyroidotomy. There is usually no associated itch or urticaria, as it is not an allergic response. Patients with HAE can also have recurrent episodes (often called "attacks") of abdominal pain, usually accompanied by intense vomiting, weakness, and in some cases, watery diarrhea, and an unraised, nonitchy splotchy/swirly rash. These stomach attacks can last one to five days on average and can require hospitalization for aggressive pain management and hydration. Abdominal attacks have also been known to cause a significant increase in the patient's white blood cell count, usually in the vicinity of 13,000 to 30,000. As the symptoms begin to diminish, the white count slowly begins to decrease, returning to normal when the attack subsides. As the symptoms and diagnostic tests are almost indistinguishable from an acute abdomen (e. g. perforated appendicitis) it is possible for undiagnosed HAE patients to undergo laparotomy (operations on the abdomen) or laparoscopy (keyhole surgery) that turns out to have been unnecessary. HAE may also cause swelling in a variety of other locations, most commonly the limbs, genitals, neck, throat and face. The pain associated with these swellings varies from mildly uncomfortable to agonizing pain, depending on its location and severity. Predicting where and when the next episode of edema will occur is impossible. Most patients have an average of one episode per month, but there are also patients who have weekly episodes or only one or two episodes per year. The triggers can vary and include infections, minor injuries, mechanical irritation, operations or stress. In most cases, edema develops over a period of 12–36 hours and then subsides within 2–5 days.
Диагностика
Диагноз клиникалық картина бойынша қойылады. Көбінесе, стандартты қан тексерулері (толық қан санағы, электролиттер, бүйрек функциясы, бауыр ферменттері) жүргізіледі. Егер шабуыл жедел аллергиялық (анафилактикалық) реакцияға байланысты болса, маст жасушаларының триптаза деңгейі жоғарылауы мүмкін. Науқас жағдайы тұрақтанғаннан кейін, нақты себебін анықтау үшін қосымша зерттеулер жүргізілуі мүмкін; комплемент деңгейлері, әсіресе 2 және 4-комплемент факторларының төмендеуі, C1 ингибиторының жетіспеушілігін көрсетеді. III типті тұқым қуалайтын ангиоэдема (ТҚА) – бұл нормальды C1 деңгейі мен функциясымен қатар байқалатын ангиоэдемаға негізделген диагноз. Тұқым қуалайтын формасы (ТҚА) көбінесе ұзақ уақыт бойы анықталмайды, себебі оның симптомдары аллергия немесе ішек ауруы сияқты жиі кездесетін аурулардың белгілеріне ұқсас. Маңызды белгі – тұқым қуалайтын ангиоэдеманың антигистаминдық препараттарға немесе стероидтарға жауап бермеуі, бұл оны аллергиялық реакциялардан ерекшелейді. Эпизодтар асқазан-ішек жолына ғана шолуланған науқастарда ТҚА диагнозын қою әсіресе қиын. Отбасылық анамнезінен басқа, нақты растауды зертханалық талдау ғана бере алады. Бұл талдауда көбінесе C1 INH жетіспеушілігінің өзі емес, төмендеген C4 комплемент факторы анықталады. Бұл фактор иммундық қорғаныс жүйесіндегі комплемент каскады кезінде қолданылады, ол C1 INH реттеуінің болмауына байланысты тұрақты түрде жоғары белсенділікте болады. Ангиоэдема тұқым қуалайтын немесе қабылданған болып жіктеледі.
Аңданған ангиоэдема
Жынықталған ангиоэдема (ЖАЭ) иммунологиялық, иммунологиялық емес немесе идиопатиялық болуы мүмкін. Ол көбінесе аллергия салдарынан туындайды және басқа аллергиялық белгілермен, дертікпен бірге жүреді. Кейбір дәрі-дәрмектердің, әсіресе АПФ ингибиторларының қосымша әсері ретінде де пайда болуы мүмкін. Оның ерекшелігі – ісінудің қайталап пайда болатын эпизодтары, көбінесе бет, ерін, тіл, қол-аяқтар мен жыныс мүшелерінде. Асқазан-ішек жолының шырышы қабығының ісінуі әдетте күшті ішкі ауыруға алып келеді, ал жоғарғы тыныс жолдарында өмірге қауіпті жағдай тудыруы мүмкін.
Тұқым қуалайтын ангиоэдема
Тұқым қуалайтын ангиоэдема (ТАЭ) үш түрде кездеседі, олардың барлығы аутосомалық доминантты түрде мұраға берілген генетикалық мутациядан туындайды. Олар негізгі генетикалық бұзылыспен ерекшеленеді. I және II типтер SERPING1 геніндегі мутациялар салдарынан пайда болады, бұл С1 ингибиторы протеинінің деңгейінің төмендеуіне (I типті ТАЭ) немесе осы протеиннің дисфункционалдық түрлеріне (II типті ТАЭ) әкеледі. III типті ТАЭ коагуляциялық XII фактор ақуызын кодтайтын F12 геніндегі мутациялармен байланысты. ТАЭ-нің барлық түрлері комплемент жүйесінің бұзылған белсендірілуіне алып келеді, сондай-ақ барлық түрлері денедегі басқа аймақтарда, мысалы, ас қорыту жолында ісінуге себеп болуы мүмкін. Егер ТАЭ көмекейге (ларинкс) әсер етсе, бұл өмірге қауіпті тұншығуға (асфиксияға) әкелуі мүмкін. Бұл аурудың патогенезі зақымдалған эндотелиялық жасушалар арқылы калликрейннің бастапқы генерациясы және/немесе XII қан ұю факторының байланыс жолын тежелмей белсендіруімен байланысты деп есептеледі. Бұл каскадтың соңғы өнімі – брадикинин көп мөлшерде өндіріледі және бұл тамырлардың өткізгіштігінің артуына және тамыр кеңеюіне алып келетін, ангиоэдеманың типік "шабуылын" тудыратын басты медиатор болып саналады.
Аллергиялық
Аллергиялық ангиоэдема кезінде аллергеннен аулақ болу және антигистамин қолдану болашақ шабуылдардың алдын алуға көмектеседі. Цетиризин – ангиоэдемаға жиі тағайындалатын антигистамин. Кейбір пациенттер шабуылдардың жиілігі мен ауырлығын азайту үшін, цитиризиннің төмен дозасын күнделікті қабылдап, шабуыл пайда болған жағдайда одан да жоғары доза қолданудың сәтті болғанын хабарлады. Ауыр ангиоэдема жағдайларында, өлімге әкелуі мүмкін болғандықтан, күдікті аллергенге десенсибилизация қажет болуы мүмкін. Созылмалы жағдайлар стероидтік терапияны талап етеді, ол көбінесе жақсы нәтижелерге әкеледі. Егер аллергиялық шабуыл тыныс жолдарының бітелуіне қарай дами бастаса, эпинефрин өмірді сақтап қалуға мүмкіндік береді.
Есірткіге егу
АПФ-ингибиторлары ангиоэдеманы тудыруы мүмкін. АПФ-ингибиторлары АПФ ферментін бұғаттап, оның брадикининді ыдырату мүмкіндігін жояды; нәтижесінде, брадикинин жинақталып, ангиоэдемаға себеп болуы мүмкін. Бұл асқыну афроамерикалықтарда жиірек кездеседі. АПФ-ингибиторларынан туындаған ангиоэдемасы бар пациенттерде препаратты тоқтату және оның ұқсас әрекет механизмі бар, бірақ брадикининге әсер етпейтін ангиотензин II рецептор блокаторларын (АРБ) сияқты баламалы емдеуді қарастыру қажет. Дегенмен, бұл мәселе даулы, себебі шағын зерттеулер АПФ-ингибиторларынан ангиоэдемаға шалдыққан кейбір пациенттерде АРБ қабылдағанда да осы жағдай қайталануы мүмкін екенін көрсеткен.
Тұқым қуалайтын
Тұқым қуалайтын ангиоэдема (HAE) кезінде бұрын шабуылдарға әкелген белгілі бір факторларды болашақта болдырмау қажет болуы мүмкін. Ол антигистаминдерге, кортикостероидтарға немесе адреналинге жауап бермейді. Жедел емдеу донор қанынан алынған C1 INH (C1 эстераза ингибиторы) концентратын құрайды, оны тамырға салу керек. Шұғыл жағдайда, C1 INH-ты да қамтитын жаңа мұздатылған қан плазмасын да қолдануға болады. Алайда, Еуропаның көптеген елдерінде C1 INH концентраты тек арнайы бағдарламаларға қатысатын пациенттерге ғана қолжетімді. Экаллантид және икатибант препараттары шабуылдарды емдеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Икатибант қабылдаған пациенттерді мамандардың бақылауда ұстауы ұсынылады.
Сатып алынған
Алынған ангиоэдема, I және II типті HAE, сондай-ақ гистаминергиялық емес ангиоэдема жағдайында транэксамик қышқылы немесе ε-аминокапрой қышқылы сияқты антифибринолитиктер тиімді болуы мүмкін. Циннаризин де пайдалы болуы мүмкін, себебі ол C4 белсенділігін тоқтатады және бауыр ауруы бар пациенттерде қолданылуы мүмкін, ал андрогендерді қолдануға болмайды.
Профилактика
АГА-ның болашақ шабуылдарын даназол, оксандролон немесе метилтестостерон сияқты андрогендерді қолдану арқылы болдырмауға болады. Бұл препараттар кининдерді (әсіресе брадикинин) белсенділігін жоятын аминопептидаза P ферментінің деңгейін көтереді. Кининдер – бұл ангиоэдеманың көріністеріне жауап беретін заттар. 2018 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы 12 жастан асқан адамдардағы HAE I және II типтерінің шабуылдарын алдын алу мақсатында ланаделумабты – инъекциялық моноклоналды антиденені мақұлдады. Ланаделумаб плазмадағы калликреин ферментін тежейді, ол кининдерді – брадикинин мен каллидинді олардың кининоген алдындарынан босатады және HAE I және II типтерімен ауыратын адамдарда осы фермент артық өндіріледі.
Эпидемиология
АҚШ-та жыл сайын 80 000-нан 112 000-ға дейін адам ангиоэдема салдарынан шұғыл жәрдем бөлімшесіне (ШЖБ) жүгінеді, және бұл жағдай ауруханаға жатқызуға алып келетін аллергиялық аурулардың ішінде бірінші орында тұрады.
Тарих
Генрих Квинке 1882 жылы ангиоэдеманың клиникалық көрінісін алғаш рет сипаттады, бірақ бұл жағдайдың алдыңғы сипаттамалары да болған. Уильям Ослер 1888 жылы кейбір жағдайлардың тұқым қуалауға байланысты болуы мүмкін екенін айтты; ол "тұқым қуалайтын ангионевротикалық ісік" деген терминді енгізді. С1 эстераза ингибиторының жетіспеушілігімен байланысы 1963 жылы дәлелденді.