Кіріспе
Гастроэнтерология (грекше gastḗr – "асқазан", énteron – "ішек" және logía – "зерттеу") – ас қорыту жүйесі мен оның ауруларына қатысты медицина саласы. Ас қорыту жүйесіне асқазан-ішек жолы (кейде АІЖ деп аталады) кіреді, оған қыртқыш, асқазан, жіңішке ішек және жуан ішек, сондай-ақ ас қорытуға көмектесетін бүйрекүсті без, өт қабы және бауыр кіреді. Ас қорыту жүйесінің қызметі – перистальтика арқылы материалды АІЖ бойымен жылжыту, ас қорыту арқылы оны ыдырату, организмде пайдалану үшін қоректік заттарды сіңіру және дефекация арқылы организмнен қалдықтарды шығару болып табылады.
Gastroenterology (from the Greek gastḗr "belly", énteron "intestine", and logía "study of") is the branch of medicine focused on the digestive system and its disorders. The digestive system consists of the gastrointestinal tract, sometimes referred to as the GI tract, which includes the esophagus, stomach, small intestine and large intestine as well as the accessory organs of digestion which include the pancreas, gallbladder, and liver. The digestive system functions to move material through the GI tract via peristalsis, break down that material via digestion, absorb nutrients for use throughout the body, and remove waste from the body via defecation.
Тарих
Мысыр папирустарынан үзінді келтірген Джон Ф. Нанн, перғауындық дәуірдегі тәжірибелі дәрігерлердің асқазан-ішек аурулары туралы маңызды білімі болғанын анықтады. Іринахты, Х династиясынан, б.з.д. 2125 жылы, гастроэнтерология, ұйқы және проктология салаларында маманданған сарай дәрігері болған. Ежелгі гректер арасында Гиппократ ас қорыту процесін дайындауға байланыстырды. Галеннің асқазанның төрт функциясы туралы ұғымы XVII ғасырға дейін кеңінен қабылданып келді.
18 ғасыр
Италиялық Лазаро Спаланзани (1729–99 жж.) Галеннің теорияларын қабылдамаған алғашқы дәрігерлердің бірі болды, ал 1780 жылы ол асқазан сөлінің тағамға тигізетін әсері туралы тәжірибелік дәлелдер келтірді. 1767 жылы неміс Иоганн фон Циммерман дизентерия туралы маңызды еңбек жазды. 1777 жылы Веналық Максимилиан Столл өт қабығының қатерлі ісігін сипаттады.
19 ғасыр
1805 жылы Филипп Бозини тірі адамның денесін іштен қарауға алғашқы әрекет жасады, ол үшін Lichtleiter (жарық жетекші құрал) деп атаған түтікше арқылы несеп жолдарын, тік ішекті және жұтқыншақты тексерді. Бұл эндоскопияның ең алғашқы сипаттамасы болып табылады. Шарль Эмиль Тройзье ішкі қатерлі ісігінде лимфа түйіндерінің үлғаюын сипаттады. 1823 жылы Уильям Прут асқазан сөлінде тұз қышқылы бар екенін ашты. 1833 жылы Уильям Бомонт Алексис Сент-Мартинге бірнеше жыл бойы тәжірибе жасағаннан кейін асқазан сөлі және ас қорыту физиологиясы туралы тәжірибелер мен байқауларын жариялады. 1868 жылы танымал неміс дәрігері Адольф Кусмауль гастроскопты жасады. Ол осы техниканы семсер жұтатын адамның үстінде жетілдірді. 1871 жылы Венадағы дәрігерлер қоғамында Карл Стоерк 1870 жылы Вальденбург жасаған екі телескопиялық металл түтіктен құралған эзофагоскопты көрсетті. 1876 жылы Карл Вильгельм фон Купфер бауырдың кейбір жасушаларының қасиеттерін сипаттады, қазір бұл жасушалар Купфер жасушалары деп аталады. 1883 жылы Хьюго Кронекер мен Сэмюэл Джеймс Мелтцер адамдардағы эзофагеальді манометрияны зерттеді.
20 ғасыр
1915 жылы Джесси МакКлендон адам асқазанының қышқылдығын тікелей (in situ) сынап көрді. 1921–22 жылдары Уолтер Альварес алғашқы электрогастрографиялық зерттеу жүргізді. Рудольф Шиндлер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде адамның ас қорыту жүйесімен байланысты көптеген маңызды ауруларды суреттерімен бірге оқулығында сипаттады және кейбір адамдар оны "гастроскопияның әкесі" деп санайды. Ол Георг Вольфпен бірлесіп 1932 жылы жартылай икемді гастроскопты жасады. 1932 жылы Беррилл Бернард Крон Крон ауруын сипаттады. 1957 жылы Базиль Хиршовиц талшықты гастроскоптың алғашқы үлгісін ұсынды.
21 ғасыр
2005 жылы Австралиялық Барри Маршалл мен Робин Уорренге Геликобактер пилориді (1982/1983) ашқандары және оның асқазан-ішек жараларының пайда болуындағы рөлі үшін физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығы табысталды. Джеймс Ливитт олардың зерттеулеріне көмектескенімен, Нобель сыйлығы постүмі түрде берілмейтіндіктен, ол сыйлықтың иегері болған жоқ.
Колоноскопия
Анус арқылы камерасы бар ұзын, жіңішке түтік енгізіліп, тік ішек және тоқ ішектің барлық ұзындығы қарастырылатын процедура. Бұл процедура симптомдары жоқ адамдарда тоқ ішек полиптерін және/немесе тоқ ішек қатерлі ісігін анықтау (скрининг) мақсатымен немесе ректальді қан кету, қара, құрғақ нәжіс, ішек әрекетінің өзгеруі немесе нәжіс консистенциясының өзгеруі (диарея, қарындаштай жіңішке нәжіс), іш ауруы және түсіндірілмейтін салмақ жоғалту сияқты симптомдарды қосымша бағалау үшін жасалады. Процедурадан бұрын дәрігер науқастан қанды ұйытуға қарсы препараттарды, аспирин, диабетке қарсы препараттарды немесе стероид емес қабынуға қарсы препараттарды қабылдауды тоқтатуын сұрауы мүмкін. Ішек тазалану процедурасы әдетте процедурадан бір күн бұрын және таңертең жасалады, ол клизмадан немесе лаксативтерден (таблеткалар немесе сұйыққа ерітілген ұнтақтар) тұрады, бұл диареяны тудырады. Егер ішек дайындығы толық болмаса, дәрігер тоқ ішекті жеткілікті түрде қарастыра алмаса, процедура тоқтатылып, қайта жоспарлануы мүмкін. Процедура кезінде науқасқа ұсынылатын дәрі арқылы тыныштандырылады және тоқ ішектің барлық ұзындығы полиптер, қан кету немесе қалыптан тыс тіндерді анықтау үшін қарастырылады. Содан кейін биопсия жасалып немесе полиптер алынып, тіндер зертханаға сараптамаға жіберіледі. Процедура әдетте 30 минуттан 1 сағатқа дейін созалады, одан кейін 1-2 сағаттық бақылау кезеңі болады. Асқынуларға ісіну, құрысу, анестезияға реакция, қан кету және тоқ ішектің қабырғасында тесік пайда болуы (оны түзету үшін колоноскопияны немесе операцияны қайталау қажет болуы мүмкін) жатады. Жедел медициналық көмек қажетті ауыр асқынулардың белгілері: іштің күшті ауыруы, қызба, тоқтамайтын қан кету, бас айналу және әлсіздік.
Сигмоидоскопия
Анустан енгізілетін камерасы бар ұзын, жіңішке түтікше арқылы жасалатын, колоноскопияға ұқсас процедура, бірақ бұл ретте тек тік ішек және тік ішекке ең жақын колоның соңғы бөлігін қарау мақсатында қолданылады. Процедураның барлық жақтары колоноскопиядағыдай, алайда бұл процедура оннан жиырма минутқа созылады және ауыртпалықсыз (седециясыз) жасалады. Мұндай жағдайда пациент процедура аяқталған соң бірден күнделікті әрекеттеріне қайта оралуы мүмкін.
Есфагогастродуоденоскопия (ЕГД)
Ауыз арқылы енгізілетін камерасы бар ұзын, жіңішке түтікше арқылы асқазан-ішек жолын – өңешті ("esophago"), асқазанды ("gastro") және он екі елі ішекті ("duodeno") қарау процедурасы. Бұл процедура жоғарғы эндоскопия немесе қарапайым эндоскопия деп те аталады. Процедура тұрақты қыжылдау, ас қорытудың бұзылуы, қанды құсу, қара, шайыр тәрізді нәжіс, ұзаққа созылған жүрек ауруы және құсу, ауырсыну, жұту қиындығы, қиналып жұту, түсіндірілмейтін салмақ жоғалту сияқты симптомдарды қосымша тексеру үшін жасалады. Сонымен қатар, себебі белгісіз төмен гемоглобин деңгейі көрсеткен немесе бариймен жұтқан кезде аномалия байқалған зертханалық тесттерден кейін де жүргізіледі. Процедура тікелей қарау немесе тінді биопсия арқылы көптеген ауруларды диагностикалауға мүмкіндік береді, оларға өңеш варикозы, өңеш тарылуы, асқазан-өңеш рефлюкс ауруы, Барретт өңеші, қатерлі ісік, целиакия, гастрит, асқазан жарасы және H. pylori инфекциясы жатады. Операция кезінде өңеш варикозын байлап немесе өңеш тарылуын кеңейту сияқты кейбір ауруларды емдеу үшін де арнайы әдістер қолданылуы мүмкін. Пациент процедурадан 4 сағат бұрын тамақ жеуден және су ішуден бас тартуы мүмкін. Пациенттің жағдайын жеңілдету үшін көбінесе седация қолданылады. Процедура әдетте отыз минутқа созылады, одан кейін бір-екі сағаттық бақылау кезеңі болады. Қосымша әсерлеріне ішек-қарынның ісінуі, жүрек ауруы және 1-2 күнге дейін ауыздың ісінуі жатады. Асқынушылықтар сирек кездеседі, бірақ анестезияға реакция, қан кету және өңеш, асқазан немесе жіңішке ішектің қабырғасында тесік пайда болуы мүмкін, бұл хирургиялық араласуды талап етуі мүмкін. Жедел медициналық көмек қажетті ауыр асқынушылықтардың белгілері: кеудедегі ауырсыну, тыныс алу қиындығы, жұту қиындығы, тамақтағы ауырсынудың күшеюі, қанды құсу немесе "кофе ұнтағына" ұқсас құсу, іш ауруының күшеюі, қанды немесе қара нәжіс және қызба.
Эндоскопиялық ретроградты холангиопанкреатография (ЭРПК)
Ауыз арқылы кіші ішекке камерасы бар ұзын, жіңішке түтік енгізіліп, өт және ұйқы безі жолдарының ауруларын анықтау, диагностикалау және емдеу процедурасы. Бұл жолдар бауырдан, өт қабығынан және ұйқы безінен тамақты қорытуға көмектесетін сұйықтықтарды тасымалдайды және өт тастары, инфекция, қабыну, ұйқы безінің псевдокисталары және өт жолдарының немесе ұйқы безінің ісіктері салдарынан тарылып немесе бітелуі мүмкін. Мұның нәтижесінде арқада ауыру, терінің сарғаюы және зертханалық тесттерде билирубин деңгейінің жоғарылауы байқалуы мүмкін, бұл осы процедураны қажет етуі мүмкін. Алайда, егер пациентте жедел панкреатит болса, онда билирубин деңгейі жоғары болмаса немесе көтерілмесе, бұл процедура ұсынылмайды, себебі бұл бітелудің әлі де бар екенін көрсетеді. Пациенттен процедураға дейін 8 сағат бұрын тамақтан бас тарту және су ішпеу талап етіледі. Пациентке седация жасалғаннан кейін, дәрігер түтікті ауыздан, қыртқыштан, асқазаннан және он екі елі ішекке енгізеді, онда өт және ұйқы безі жолдарының ашылуы орналасқан жерін анықтайды. Содан кейін дәрігер осы жолдарға бояу жіберіп, флюороскопия арқылы нақты уақыт режимінде көрінетін рентген суреттерін алады, бұл дәрігерге бітелуді табуға және жоюға мүмкіндік береді. Бұл әдістер арқылы жүзеге асырылады: ашылуды кесіп, дренаж үшін үлкен тесік жасау, өт тастарын және басқа да қалдықтарды алып тастау, жолдардың тарылған бөліктерін кеңейту немесе жолдарды ашық ұстайтын стент орнату. Дәрігер сондай-ақ қатерлі ісік, инфекция немесе қабынуды бағалау үшін жолдардан биопсия алады. Жағымсыз әсерлері: бір-екі күнге дейін ішек-қарынның ісінуі, жүрек ауруы немесе тамақтың ауыруы. Асқынуларға панкреатит, өт жолдарының немесе өт қабығының инфекциясы, қан кету, анестезияға реакция және түтік немесе оның құралдары өткен кез келген құрылымның, әсіресе он екі елі ішектің, өт жолының және ұйқы безі жолының тесілуі жатады. Жедел немесе шұғыл медициналық көмек қажет ететін ауыр асқынулардың белгілері: қанды немесе қара, шайыр тәрізді нәжіс, кеудеде ауыру, қызба, іштің ауыруының күшеюі, тамақтың ауыруының күшеюі, тыныс алу қиындықтары, жұту қиындықтары, қанды немесе кофе ұнтағына ұқсайтын құсу. Көбінесе осы процедурадан туындаған асқынулар емдеу үшін ауруханаға жатқызуды талап етеді.
Гастроэзофагеялық рефлюкс ауруы (ГЭРБ)
Асқазан ішіндегі заттардың жиі түрде қызыл ішекке кері қайтуының нәтижесінде туындайтын, мазасыздық тудыратын белгілер мен асқынуларды қамтитын жағдай. Белгілердің мазасыздығы науқастың күнделікті өміріне және денсаулығына тигізетін әсеріне байланысты бағаланады. Бұл анықтама 2006 жылы Монреаль келісімі бойынша бекітілді. Симптомдары: кеуде ортасындағы ауырсыну сезімі және асқазан ішіндегі заттардың ауызға кері қайтуы. Басқа белгілері: кеудедегі ауырсыну, құлайғаны, жұту қиындығы, жұту кезіндегі ауырсыну, жөтел және дауыс қарлығуы. Қауіп факторлары: семіздік, жүктілік, темекі шегу, ішек диафрагмасының жарығы, белгілі бір дәрілер және тағамдар. Диагноз әдетте симптомдар мен медициналық тарих негізінде қойылады, қосымша тексерулер ем тиімсіз болған жағдайда ғана жүргізіледі. Қосымша диагностика үшін қызыл ішекке енетін қышқылдың мөлшерін өлшеу немесе эндоскоп арқылы қызыл ішекке қарау жүргізіледі. Емдеу және басқару әдістері. Белгілі бір симптомдар жоқ, бірақ ГЭРБ симптомдары жылдар бойы бой көрсетуі мүмкін, себебі ол Барретттің қызыл ішегі ауруының 10–15% қаупімен байланысты. Қорғаушы факторлар: H. pylori инфекциясы, аспириннің немесе басқа да стероид емес қабынуға қарсы препараттардың жиі қолданылуы, жемістер мен көкөністерге бай диета. Диагнозды эндоскоп арқылы қызыл ішекке қарап, қажет болған жағдайда қызыл ішектің қабығынан биопсия алып қою арқылы растауға болады. Емдеуге ГЭРБ-ті басқару, қызыл ішектің бұзылған бөліктерін жою, қызыл ішектегі бұзылған тіндерді алып тастау және жалпы хирург жүзеге асыратын қызыл ішектің бір бөлігін алып тастау кіреді. Оқуды бақылайтын басқа ұлттық қоғамдар: Американдық гастроэнтерология колледжі (ACG), Американдық гастроэнтерология қауымдастығы (AGA) және Американдық асқазан-ішек эндоскопиясы қоғамы (ASGE).
Іс-әрекеттің қолданылу аясы
Гастроэнтерологтар пациенттерді емханада да, ауруханада да қабылдайды. Олар диагностикалық тесттерді тапсыруға болады, дәрі-дәрмектерді жазып береді және колоноскопия, эзофагогастродуоденоскопия (ЭГД), эндоскопиялық ретроградты холангиопанкреатография (ЭРКП), эндоскопиялық ультрадыбыс (ЭДУ) және бауыр биопсиясы сияқты бірқатар диагностикалық және емдік процедураларды орындайды.
Қосалқы мамандықтар
Кейбір гастроэнтерология резиденттері трансплантациялық гепатология, озық интервенциялық эндоскопия, ішек қабыну аурулары, моторика немесе басқа тақырыптар бойынша "төртінші жылды" (бірақ бұл көбінесе жоғары медициналық білімнің жетінші жылы болады) аяқтайды. Озық эндоскопия, кейде интервенциялық немесе хирургиялық эндоскопия деп аталады, гастроэнтерологияның тармақтық мамандығы болып табылады, ол панкреатикалық, гепатобилиарлық және асқазан-ішек ауруларын емдеуге арналған озық эндоскопиялық техникаларға бағытталған. Интервенциялық гастроэнтерологтар әдетте эндоскопиялық ретроградты холангиопанкреатография, эндоскопиялық ультрадыбыспен басқарылатын диагностикалық және интервенциялық процедуралар, сондай-ақ эндоскопиялық шырышты қабық резекциясы және эндоскопиялық шырышты қабық асты диссекциясы сияқты озық резекциялық техникаларды қамтитын қосымша бір жылдық қатаң оқудан өтеді. Бұған қоса, кейбір озық эндоскопистер эндоскопиялық бариатриялық процедураларды да жүргізеді. Гепатология немесе гепатобилиарлық медицина бауыр, бүйрек және өт жолдарын зерттейді және дәстүрлі түрде гастроэнтерологияның кіші мамандығы болып саналады, ал проктология анус, тік ішек және тоқ ішектің ауруларын қамтиды және жалпы хирургияның кіші мамандығы болып есептеледі.