Кіріспе

Тіндердің немесе мүшелердің олар әдетте орналасқан қуыстан қалыптан тыс шығуы. Герния дамуының қауіп факторларына темекі шегу, созылмалы обструктивті өкпе ауруы, семіздік, жүктілік, перитонеалдық диализ, коллагенді тамырлар аурулары және бұрын жасалған ашық аппендиктомия кіреді. Сонымен қатар, кейбір отбасыларда жиі кездеседі. Еркектердің шамамен 27%-ы және әйелдердің 3%-ы өмірінде бір рет жамбас герниясын басынан өткізеді. Ингуиналды, жамбас және іш герниялары 18,5 миллион адамда кездесіп, 2015 жылы 59 800 өлімге себеп болды. Жаңқалық герниялар көбінесе 1 жасқа дейін және 50 жастан кейін пайда болады.

Патогенез

Көбінесе ішек бұрылысы іштің бұлшықеттері мен шеміршектерінің әлсіреуінен немесе зақымдануынан пайда болады, бұл оларды ішкі органдарыңызды орнында ұстау және денеңізді дұрыс қолдаудан қиындатады. Ішек және жамбас аймағы – бұлшықеттер, шеміршектер және сүйектерден құралған ыдыс сияқты. Осы ыдыстың ішінде қысым артқанда, бұлшықеттер оны өз орнында ұстап тұру үшін кері итеріледі. Бірақ қысым тым жоғары болса, іш қабырғасы жыртылып, ішек бұрылысына себеп болуы мүмкін. Ішек бұрылысы пайда болғаннан кейін, қабырғадағы кернеудің артуына байланысты ол үнемі үлкейе береді.

Эпидемиология

Шамамен 27% еркектер мен 3% әйелдер өмірінде бір рет жамбас қуысының қысылуына (жамбас жолының қысылуына) тап болады. Ингуиналды, жамбас және іш қуысының қысылулары 2013 жылы әлем бойынша 32 500, ал 1990 жылы 50 500 өлімге себеп болды. Іш қабырғасының қысылуларымен байланысты денсаулық сақтау шығындары жылына шамамен 2,5-3 миллиард долларды құрайды.

Белгілері мен симптомдары

Симптомдар мен белгілері грыжаның түріне қарай әртүрлі болады. Ең көп кездесетін грыжалар құрсақ қабырғасындағы әлсіздік жергілікті тесікке, яғни "дефектіге" айналғанда пайда болады. Осы тесік арқылы майлы тіндер немесе перитонеймен жабылған құрсақ мүшелері ішке қарай итеріледі. Тағы бір жиі кездесетін грыжа омыртқа дискілеріне әсер етіп, седалигияны (исиас) тудырады. Диафрагмалық грыжа (гиатустық грыжа) асқазанның өңеш ашылуы арқылы көкірек қуысына (медиастинумға) ішке қарай итерілуімен пайда болады. Грыжалар ауырсыну, көзге көрінетін ісік түрінде немесе грыжаның ішіндегі мүшеге қысым салғаннан туындаған арнайы емес белгілермен көрініс беруі мүмкін, бұл мүшенің жұмысында бұзылуға әкелуі мүмкін. Әдетте, грыжаға алдымен майлы тіндер кіреді, бірақ кейде мүшелер де қатысуы мүмкін. Грыжалар құрсақ қабырғасын құрайтын фасцияның (талшықты тіндердің) жыртылуынан немесе ашылуынан пайда болады. Ісік пайда болып, кейде жоғалып та тұруы мүмкін, бірақ тіндердегі дефект сақталады. Кейбір жамбас грыжаларында белгілер байқалмауы да мүмкін. Азайтылатын грыжалардың жағдайында жамбаста немесе құрсақтың басқа аймағында ісік көрініп, сезілуі мүмкін. Тұрғанда бұл ісік көбірек көзге түседі. Ісіктен басқа, симптомдарға жамбастағы ауырсыну, созылу сезімі және ерлерде мүшелердің маңындағы ауырсыну мен ісіну кіруі мүмкін. Азайтылмайтын немесе тұтылып қалған грыжалар ауырсынулы болуы мүмкін, бірақ олардың ең маңызды белгісі – оларды итеріп баққанда құрсақ қуысына қайтару мүмкін емес. Олар созылмалы, бірақ ауыртпайтын болуы мүмкін және қанмен қамтамасыз етудің тоқтауына (қан ағымының жоғалуына), ішек тоқырауына (ішек бұралуына) немесе екеуіне де әкелуі мүмкін. Құшақталған грыжалар әрқашан ауырсынумен бірге жүреді, ал ауырсынудан кейін сезімталдық пайда болады. Ішек тоқырауынан туындаған салдарынан лоқсыма, құсу немесе қызба сезімі болуы мүмкін. Сондай-ақ, мұндай жағдайда грыжаның ісігі қызыл, күлгін, қою қызғылт түске енуі мүмкін. Құрсақ грыжаларын диагностикалауда бейнелеу әдістері (суреттеу) ішкі диафрагмалық және басқа да сезілмейтін немесе күдік тудырмайтын грыжаларды анықтаудың басты құралы болып табылады. Көпдетекторлы компьютерлік томография (КТ) грыжа қабының анатомиялық орнын, оның ішіндегілерді және кез келген асқынуларды дәл көрсете алады. MDCT құрсақ қабырғасының егжей-тегжейлі суретін де ұсынады, бұл қабырғалық грыжаларды анықтауға мүмкіндік береді.

Себептер

Гиатус грыжасының себептері әр адамға қарай өзгеше болуы мүмкін. Дегенмен, көптеген себептердің ішінде механикалық себептер де бар, оларға: ауыр заттарды дұрыс көтермеу, күшті жөтел, іш қуысына күшті соққылар түсу және дұрыс емес поза жатады. Сонымен қатар, іш қуысының қысымын арттыратын жағдайлар да грыжа тудыруы немесе күйін нашарлатуы мүмкін. Мысалдар: семіздік, ішек қозғалысы немесе зәр шығару кезінде күш салу (іш қату, простатаның үлкейюі), созылмалы өкпе аурулары, сондай-ақ іш қуысында сұйықтық жиналуы (асцит). Бұған қоса, нашар тамақтану, темекі шегу және артық физикалық жүктеме салдарынан бұлшық еттер әлсіреген жағдайда грыжа пайда болу ықтималдығы артады. Физиологиялық бағыттың өкілдері иіншектік грыжа жағдайында жоғарыда аталған факторлардың барлығы – негізгі физиологиялық себептің анатомиялық көрінісі ғана деп санайды. Олар грыжаға бейімділік грыжасы бар және жоқ пациенттер арасындағы физиологиялық айырмашылыққа байланысты екенін, атап айтқанда, тік ішек бұлшығының апоневрозынан (transversus abdominis aponeurotic arch) апоневротикалық кеңейтімдердің болуына байланысты екенін мәлімдейді. Физикалық белсенділік грыжаның ісінуіне немесе күйінің нашарлауына себеп болатынын дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ. Іш қабырғасының грыжасы жарақат салдарынан да пайда болуы мүмкін. Егер бұл грыжа тікелей соққыдан туындаса, ол шұғыл жағдай болып саналады және әртүрлі қатты органдар мен қуыс мүшелердің зақымдануымен байланысты болуы мүмкін.

Ингуинальды

Ең көп таралған грыжалар (барлық іш грыжаларының 75% дейін) – ингуинальды грыжалар, олар одан әрі жиі кездесетін жанама ингуинальды грыжаға (2/3, осында суреттелген) және тікелей ингуинальды грыжа түріне (1/3) бөлінеді. Жанама ингуинальды грыжада ингуинальдық каналға оның кіреберісіндегі туа біткен әлсіздік арқылы кіріледі (ішкі ингуинальдық сақина), ал тікелей ингуинальды грыжада грыжаның ішкі органдары ингуинальдық каналдың артқы қабырғасындағы әлсіз нүкте арқылы итеріледі. Жанама және тікелей ингуинальды грыжалар төменгі эпигастрикалық тамырларға қатысты орналасуымен ажыратылады. Жанама грыжа осы тамырларға бүйір жағынан орналасса, тікелей грыжа олардың орталық жағына орналасады. Ингуинальды грыжалар ерлер мен әйелдерде ең көп кездесетін грыжа түрі болып табылады. Кейбір жағдайларда хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Кейде тікелей және жанама грыжалар бірдей пайда болуы мүмкін. «Шалбар» грыжасы (немесе «саз қысымы» грыжасы) – грыжа қапшығы төменгі эпигастрикалық тамырлардың екі жағынан да шығып тұрған кездегі тікелей және жанама грыжаның біріккен түрі. Сонымен қатар, өте сирек болғанымен, екі немесе одан да көп жанама грыжалар бірдей пайда болуы мүмкін, мысалы, қос жанама грыжада.

Жазғы

Жамбас түтікшелері іштің төменгі бөлігінде, жамбас түтікшесінің артқы қабырғасындағы әлсіз жерге ішек мазмұны өткен кезде пайда болады. Оларды ингвинальді түрінен (әсіресе жоғары қарай жылғанда) ажырату қиын болуы мүмкін: алайда, олар көбінесе дөңгелек пішіндес болып көрінеді және ингвинальді грыжалардан айырмашылығы, жамбас түтікшелерінде әйелдер арасында жиірек кездеседі. Жамбас түтікшелерінің тұрып қалу ықтималдығы жоғары. Жамбас және ингвинальді грыжаларды емдеу әдістері ұқсас. Купердің грыжасы – екі қапшықты жамбас түтікшесі, біріншісі жамбас түтікшесінде, ал екіншісі тері астындағы фасциядағы кемшілік арқылы өтіп, дерлік бірден теріге көрінеді.

Құйрық

Олар іш қуысының мазмұнының құрсақ қабырғасы арқылы кіндік бауы өтетін жердегі әлсіздік арқылы ішке қарай итерілуін қамтиды. Ересектердегі кіндік жарықтары көбінесе пайда болады және семіз немесе жүкті әйелдерде жиі кездеседі. Ақ сызықтағы талшықтардың бұрыс қиылысуы да себеп болуы мүмкін.

Бұрыштық

Инцизионды жара - хирургиялық жара толық жазылмаған нәтижесінде пайда болатын ақау. Егер мұндай жаралар орталық лапаротомия кесігінде, linea alba-да пайда болса, олар вентральды жара деп аталады. Мұндай жаралар операциядан кейін 2 жыл ішінде халықтың шамамен 13%-ында кездеседі.

Диафрагмалық

Асқазанның жоғары жағында, диафрагмадағы ақаулық арқылы асқазанның немесе ішектің бір бөлігі кеуде қуысына шығып кеткенде (ішкі) "диафрагмалық жарық" пайда болады. Хиатустық жарық – бұл осы түрдің ерекше түрі, онда қызғылтұмсық пен асқазанның қосылатын жеріндегі қалыпты өткел (қызғылтұмсық ойығы) функционалдық "кемшілік" ретінде қызмет етеді, бұл асқазанның бір бөлігінің (уақыт-уақытпен) кеудеге "жарылуына" мүмкіндік береді. Хиатустық жарықтар "сырғанатын" түрінде болуы мүмкін, онда асқазан-қызғылтұмсық қосылысының өзі ақаулық арқылы кеудеге сырғанап өтеді, немесе сырғанамайтын (параэзофагеялық деп те аталады), онда қосылыс өз орнында қалады, ал асқазанның басқа бөлігі ақаулық арқылы жоғары көтеріледі. Сырғанамайтын немесе параэзофагеялық жарықтар қауіпті болуы мүмкін, себебі олар асқазанның бұрылып, кедергі тудыруына мүмкіндік береді. Әдетте түзету жұмыстары ұсынылады. Туа пайда болған диафрагмалық жарық – ерекше мәселе, ол 2000 туған баланың 1-інде кездеседі және балалар хирургиясын қажет етеді. Ішек мүшелері диафрагманың әртүрлі бөліктері арқылы жарылуы мүмкін, артқы-жанама (Бохдалек үшбұрышында (бел-қабырғалық үшбұрыш), нәтижесінде Бохдалек жарығы) немесе алдыңғы-орталық кеуде сүйегінің артында (Морганьи форминасының жарығында (қабырға-кеуде сүйегі үшбұрышы), нәтижесінде Морганьи жарығы).

Қайтару

Көптеген науқастар күндізгі хирургия орталықтары арқылы емделеді және бір-екі апта ішінде жұмысқа оралуы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімге қарқынды әрекеттерге шектеу қойылады. Тормен түзетілген жарық майсықпен ауыратын адамдар көбінесе бір айдың ішінде жазылып кетеді, бірақ ауырсыну ұзаққа созылуы мүмкін. Хирургиялық асқынуларға үш айдан астам сақталатын ауырсыну, хирургиялық жараның жұқпалануы, жүйкелер мен қан тамырларының зақымдануы, жақын орналасқан органдардың зақымдануы және жарық майсықтың қайталануы жатады. Жарық майсықты түзетуден кейін үш айдан астам ауырсыну сезімі шамамен 10% науқаста байқалады.