Кіріспе

Австралияда қолданылатын қосылған құн салығының түрі

Австралиядағы Тауарлар мен қызметтер салығы (GST) – бұл көптеген тауарлар мен қызметтер сатуға қолданылатын 10% қосылған құн салығы, кейбір жеңілдіктермен (мысалы, белгілі бір азық-түлік, денсаулық сақтау және тұрғын үй тауарлары) және жеңілдіктермен (соның ішінде тиімді салық ставкасы 5,5% болатын ұзақ мерзімді тұру орындарына да қатысты). GST өндіріс процесіндегі көптеген операцияларға салынады, бірақ көп жағдайда өндіріс тізбегіндегі барлық тараптарға, соңғы тұтынушыдан басқа, қайтарылады. Бұл салық Говард үкіметі тарапынан енгізілді және 2000 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді, бұрынғы федералдық көтерме сату салығы жүйесін алмастырды және банк салықтары мен мөр баж сияқты мемлекеттік және аумақтық үкіметтердің әртүрлі салықтарын, баждар мен алымдарын жоюға бағытталған. GST-ны 15%-ға дейін көтеру туралы ұсыныс жасалды, бірақ көбінесе екіпартиялық қолдауға ие емес.

ЖСТ енгізу

Лес Бьюри, 1969-1971 жылдар аралығында Гортон үкіметіндегі федералды қазынашы, кең ауқымды ұлттық тұтыну салығын ерте қолдаған, штаттарға мемлекеттік табыс салығын қайта енгізбей, өздерінің кіріс көзін қажет деп санаған. Кең негізделген тұтыну салығы идеясын 1985 жылғы салық саммитінде федералды қазынашы Пол Китинг қайта көтерді, бірақ ACTU, әл-ауқат топтары мен бизнес өкілдерінің қысымынан кейін, сол кездегі Еңбек партиясының премьер-министрі Боб Хоук бұл идеяны қабылдамады, себебі оған капиталдық табыс салығы мен сыйлықтарға салынатын салықтар туралы ұсыныстар ұнамады. Бұл идеяны 1991 жылы Джон Хьюсон басқаратын оппозициялық Либералдық-Ұлттық коалициясы қайта жаңғыртты, ал ЖСТ оппозицияның 1993 жылғы сайлаудағы «Жаңару!» платформасының негізгі бөлігі болды. Оппозиция саясатты түсіндіруде қиындықтарға тап болды, бұл Хьюсонның әйгілі «Туған күн торт» сұхбатында айқын көрінді. Еңбек партиясының премьер-министрі Пол Китинг ЖСТ-ге қатысты халықтың сенімсіздігін пайдаланды, бұл оппозицияның 1993 жылғы «жеңілуге болмайтын» сайлаудағы күтпеген жеңілісіне әсер етті. 1994 жылы либералдар «Жаңару!» бағдарламасының қалдықтарынан бас тартты, ал Александр Даунер Хьюсонның орнына Либералдық партияның жетекшісі болды. Джон Ховард 1995 жылы Либералдық партияның жетекшісі болып қайта сайланды және ЖСТ енгізбеуге «ешқашан, ешқашан» уәде берді. Ховард 1996 жылғы федералды сайлауда Либералдық-Ұлттық коалициясын үлкен жеңіске жеткізді. Бірақ, Жоғарғы соттың шешімінен кейін штаттар темекі, алкоголь және жанармайға қатысты франшизалық алымдар конституцияға қайшы екенін анықтады, бұл штаттар мен аумақтардан түсетін кірістерді алып тастады. Ховард штаттардың кірістерінің бір бөлігіне дербестікке ие болуын қажет деп санады. 1998 жылғы сайлау алдында Ховард барлық қолданыстағы сату салығын алмастыратын және барлық тауарлар мен қызметтерге қолданылатын ЖСТ ұсынды. Сайлауда Ховард үкіметі 4,61% дауыс жоғалтты, екі партияның біріктірілген дауысы 49,02% болды, ал Еңбек партиясы 50,98% дауыс жинады. Дегенмен, үкімет төменгі палатадағы көпшілік орындарды сақтап қалды және Ховард бұл жеңісті «ЖСТ-ге берілген мандат» деп сипаттады. Сенатта көпшілік дауыс болмағандықтан және Еңбек партиясы ЖСТ енгізуге қарсы болғандықтан, үкімет Сенат арқылы қажетті заңнаманы қабылдау үшін Австралия демократтары сияқты кіші партияларға жүгінді. Заңнаманың маңызды артықшылығы – ЖСТ арқылы жиналған барлық кірістер штаттарға бөлінетіні болды. 1999 жылы штаттар мен аумақтар үкіметтерімен олардың тұтынуға салынатын түрлі баж салығы, алымдары мен салықтары уақыт өте келе алынып тасталады деген келісімге қол жеткізілді, нәтижесінде бюджет тапшылығы Одақтық гранттар комиссиясының бөлетін ЖСТ табысымен өтелді. Сонымен қатар, федералды деңгейде жеке табыс салығы мен корпоративтік салық ЖСТ-нің орнын толтыру үшін төмендетілді. 1998 жылғы сайлау науқаны кезінде Австралия демократтары партиясының жетекшісі Мег Лис, егер шетелде сатылатын азық-түлік, кітаптар мен туристік пакеттер салықтан босатылса және басқа да өтемақы шаралары қабылданса ғана олардың партиясы ЖСТ-ге қарсы емес екенін мәлімдеді. Үкімет бастапқыда ЖСТ-ден босату мүмкін емес екенін мәлімдеді және ЖСТ заңын тәуелсіз сенатор Брайан Харрадиннің қолдауымен қабылдауға дайын болды, бірақ Харрадин ақырында заңға қарсы дауыс берді. Алайда, Лиспен келісімге қол жеткізілді, нәтижесінде негізгі азық-түлік тауарларының көпшілігі ЖСТ-ден босатылды, кітапханадан кітап сатып алу бойынша ЖСТ қайтарылды, мектеп оқулықтарына уақытша 8% қайтару, әлеуметтік төлемдерді арттыру және жаңа салық режимін бақылау үшін Австралия бәсекелестік және тұтынушылар комиссиясына қосымша өкілеттіктер берілді. Говард ЖСТ-ден тампондарды босату туралы ұсынысты қабылдамады. Заңнама 1999 жылдың 28 маусымында «Жаңа салық жүйесі (тауарлар мен көрсетілетін қызметтер салығы) туралы» 1999 жылғы заң (Cth) ретінде қабылданды. 1999 жылдың 8 шілдесінде бекітілген заң 2000 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді.

Құқықтық база

Австралиялық барлық бизнес субъектілері, олардың айналым көлемі ең төменгі шектен асады (қазіргі уақытта жылына $75,000), ЖСТ-ға тіркелуі керек. Айналымы шектен төмен кәсіпорындар, тілесе, тіркеле алады. ЖСТ-ға тіркелген бизнес өз клиенттерінен өзі ұсынатын салық салынатын тауарлар мен қызметтер үшін ЖСТ алуға міндетті, бірақ осы тауарлар мен қызметтерге жұмсаған шығыстары үшін, сондай-ақ капиталдық сатып алулар үшін төлеген ЖСТ сомасын қайтаруға құқылы (кірістік салық кредиті деп аталады). Тіркелген бизнес белгілі бір мерзімде (ай сайын, тоқсан сайын немесе жыл сайын) Бизнес-қызмет туралы мәлімдемелерді (Business Activity Statements) тапсыруы керек, сонымен бірге салық кеңсесіне тиіс ЖСТ сомасын төлеуі керек (егер жиналған ЖСТ төленгеннен көп болса, салық кеңсесі қайтаруды төлейді). Кейбір тауарлар мен қызметтер (әсіресе жалақы, еңбекақы, таза азық-түлік және жылжымайтын мүлік) ЖСТ-дан босатылады. Басқа тауарлар мен қызметтер (жалға алу табысы және қаржылық қызметтер) «кірістік салыққа тартылатын» болып табылады, яғни сату кезінде ЖСТ алынбайды, бірақ бизнестің осы бөлігі төлеген ЖСТ кірістік салық кредиті ретінде талап етілмейді. «Жаңа салық жүйесі (тауарлар мен қызметтер салығы)» туралы 1999 жылғы Заңның 9-тарауы (GST Act) ЖСТ-ның жылжымайтын мүлікке, міндеттемелерге немесе құқықтарға қатысты тауарлар мен қызметтерді ұсынуға және мәмілелерге қолданылатынын белгілейді. Ұсынылған қызметтер ЖСТ-ға тіркелген тиісті ұйымға (Div 23) кәсіптік қызмет аясында (s9 20) өтемақы ретінде (GST Act s9 15) ұсынылуы тиіс. Бұл жұмыс істеуден немесе хоббиден түсетін табысқа қатысты емес. Толығымен Австралияда өндірілген өнімдер, сондай-ақ Австралияға немесе одан тасымалданатын тауарлар және ондағы жылжымайтын мүлік салық салынады. Кейбір тауарлар мен қызметтер ЖСТ-дан босатылады, мысалы, таза өңделмеген тағамдар, медициналық қызметтер, білім беру курстары, балаларға күтім, экспорт, бұрынғы меншіктегі жылжымайтын мүлік және жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар. Кәсіпорын тұтынуға немесе соңғы тұтынушыға қайта сату үшін тауарлар немесе қызметтер сатып алғанда, бағадағы ЖСТ сомасына қайтару (кірістік салық кредиті) алуға құқылы (Div 11), яғни бұл жеткізілімдерге ЖСТ төленбейді. Жаңа тұрғын үйлер мен коммерциялық нысандар ЖСТ-ға жатады, бірақ қолданыстағы мүлікті қайта сату ЖСТ-дан босатылады. Жаңа немесе қолданылған мүлік бойынша жылжымайтын мүлік агенттерінің барлық комиссиялары ЖСТ-ға жатады. Бисквит, суық сусындар, мейрамханадағы тағамдар және алып жүруге арналған тағамдар сияқты өңделген тағамдар да ЖСТ-ға жатады. ЖСТ-ға тіркелген кәсіпорындар Австралия салық кеңсесіне есеп беру үшін Бизнес-қызмет туралы мәлімдемелерді (BAS) ай сайын, тоқсан сайын немесе жыл сайын (табыс пен негізгі қызмет түріне байланысты) толтыруы керек.

Саяси салдарлар

Джон Говард "ҚҚС Либералдық партия саясатының бір бөлігі болмайды" деген еді, бірақ оның ойын өзгерткені 1998 жылғы науқанға дейін анық байқалды. Ол 1999 жылдың маусым айында Сенатта көптеген түзетулермен қабылданды. Демократтардың жетекшісі Мег Лис ҚҚС заңнамасын жұмсартуды табысқа жеткізгендік деп есептеді, бірақ бұл мәселе Демократтарды бөліп, сенаторлар Наташа Стотт Деспожа мен Эндрю Бартлетт ҚҚС-қа қарсы дауыс берді. Бұл қадам Демократтардың арасында ішкі тартыстарды тудырды, ал 2001 жылғы федералды сайлауда Стотт Деспожа партия басшысы болған кезде Демократтардың көрсеткен нәтижесі жақсы болғанымен, ішкі тартыстар күшейіп, Стотт Деспожа басшылықтан кетуге мәжбүр болды және 2004 жылғы федералды сайлауда Сенатта бір кездегі билік тепе-теңдігінен айырылды. Демократтардың құлауы 2007 жылғы кезекті сайлауда аяқталды, олар барлық қалған орындарынан айырылып, Австралиялық жасылдар үшінші ірі партияға айналды. Австралияның Еңбек партиясының жетекшісі Ким Бизли Говард үкіметінің екінші мерзімінде оған қарсылығын жалғастырды. 2001 жылғы сайлау науқаны кезінде Еңбек партиясы "ҚҚС-ті кері қайтаруды" сайлау платформасының басты бағыты етіп алды. Еңбек партиясы туған күн тортына жасалған сұхбаттың әсерін қайтаруға тырысып, пісірілген және пісірілмеген тауықтарға ҚҚС қолданылуын сынады, бірақ газ бен электр энергиясына ғана қатысты кері қайтарудың шектеулі көлеміне жұртшылықтың жауабын оятуға қол жеткізбеді. Еңбек партиясы сайлауда жеңіліске ұшырады, және 11 қыркүйектегі шабуылдар мен "Тампа" ісі науқанға үлкен әсер еткенімен, бұл жеңіліс ҚҚС-ке қарсылықтың барлық күшін жойды. 2006 жылдың басында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының үкіметі мен Федералды қазынашы Питер Костелло ҚҚС кірістерін штаттарға бөлу мәселесі бойынша қарсылық жарнамалық науқандарды бастады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің қазынашысы Майкл Коста газет беттерінде және телеарналарда Жаңа Оңтүстік Уэльс тұтынушылары ҚҚС бойынша 13 миллиард доллар төлегенін, бірақ Ұлттық гранттар комиссиясынан тек 10 миллиард доллар ғана алғанын, сондықтан Жаңа Оңтүстік Уэльс Квинсленд және Батыс Австралия сияқты бай ресурстарға ие штаттарға субсидия төлеп отырғанын мәлімдеді. Үкіметке осы штаттан түскен табысты өнімсіз штаттарға бөлуге міндеттеме бермейтін заң жобасы енгізілді. ҚҚС-тан айырмашылығы, сатудан түскен салық кірісі салықты өндірген штатқа қайтарылды. Федералды үкімет өзінің жарнамалық науқанымен қарсылық көрсетіп, Жаңа Оңтүстік Уэльс 1999 жылғы ҚҚС келісімінің шарттық міндеттемелерін бұзғанын, әділетсіз мөр бажы мен жер салығын алуды жалғастырғанын, олардың жойылғаны күтілгенін мәлімдеді. Көп апталық қарқынды медиа және қоғамдық қысымнан кейін Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының үкіметі бюджетінде мөр бажы мен жер салығын төмендетуі туралы хабарлады, бірақ сыншылар штат үкіметі Жаңа Оңтүстік Уэльсте инвестициялар мен бизнесті ынталандыруға көмектесетін, кең ауқымды салық реформасын жүзеге асырмағанын айтты. Бұл - Ұлттық кеңес Жаңа Оңтүстік Уэльске жыл сайынғы арттыруларға қоса, тағы 72 миллион австралиялық доллар грант бергеніне жауап ретінде болды. 2015 жылы сол кездегі Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Либералдық премьер-министрі Майк Бэрд ҚҚС-ті 15%-ға дейін арттыру туралы ұсыныстарды қолдады. 2016 жылы Оңтүстік Австралияның Еңбек партиясының премьер-министрі Джей Уэзерилл ҚҚС-ті 15%-ға дейін арттыру туралы ұсыныстарды қолдады.

Экономикалық және әлеуметтік әсерлері

Сыншылар GST-ді регрессивті салық деп санайды, ол төмен кірісті адамдарға күштірек әсер етеді, яғни салық олардың кірісінің үлкен бөлігін, жоғары кірістілерге қарағанда тұтынады. Дегенмен, жеке табыс салығы, мемлекеттік банк салықтары, федералды оптомдық салықтар және GST енгізілген кезде бірқатар жанармай салықтарын төмендетудің нәтижесінде, бұрынғы қазынашы Питер Костелло адамдар тиімді түрде қосымша салық төлемейтінін мәлімдеді. Басқалар GST регрессивті ме, жоқ па деген сұрақтан гөрі, GST басқа тікелей емес салықтарға – яғни сату, акциз және айналым салығына (табыс салығы емес, себебі ол тікелей салық) қарағанда қаншалықты регрессивті екеніне назар аудару қажет екенін атап өтті. Сонымен қатар, олар кедейлік пен әділдікке әсер ететін нәрсе – нақты бір салықтың салмағы емес, жалпы салық жүйесінің салмағы және салық түсімдерінің қалай қайта бөлінетіні екенін айтады. GST прогрессивті салықтармен біріктіріліп, кірістер кедейлерге бөлінсе, жалпы фискалдық жүйе прогрессивті бола алады. GST күшіне енуге дейін, тұтынушылар GST салдарынан едәуір қымбаттауы мүмкін деп ойлаған тауарларды сатып алуға асығып, тұтынудың күрт өсуі байқалды. Салық қолданысқа енгеннен кейін, тұтыну және экономикалық өсім төмендеді, нәтижесінде 2001 жылдың бірінші тоқсанында Австралия экономикасы 10 жылдан астам уақыттан бері алғаш рет теріс экономикалық өсімді тіркеді. Бірақ тұтыну көп ұзамай қалыпқа келді. Үкімет шағын бизнес иелері тарапынан Австралия салық кеңсесіне тоқсан сайын бизнес-қызмет туралы мәлімдемелерді ұсынудың күшейтілген әкімшілік жауапкершілігі үшін сынға алынды. 2000 жылы Перттегі Curtin технологиялық университеті тапсырыс берген зерттеу GST енгізудің жылжымайтын мүлік нарығына теріс әсер ететінін көрсетті, себебі ол жаңа үйлердің құнына 8 пайызға дейін қосып, сұранысты шамамен 12 пайызға төмендетуі мүмкін. 2002 және 2004 жылдар аралығында жылжымайтын мүлік нарығы жандана бастады, мүлік бағасы мен сұраныс, әсіресе Сидней мен Мельбурнда күрт өсті. 2004-2006 жылдар аралығында Пертте де жылжымайтын мүлік бағасы мен сұранысының айқын өсуі байқалды.