Кіріспе
Мемлекеттік кірістерге міндетті үлес Салық – мемлекеттік ұйымның мемлекеттік шығыстарды, қоғамдық қажеттіліктерді бірлесіп қаржыландыру немесе теріс сыртқы факторларды реттеу және азайту мақсатымен жеке немесе заңды тұлғаға жүктелетін міндетті қаржылық төлем немесе басқа да салық түрі. Салық төлеудің заңнамалық талаптарға сәйкестігі – салық төлеушілердің салықтың дұрыс сомасын дұрыс уақытта төлеуін, сондай-ақ салық жеңілдіктері мен салықтан босатылуларын дұрыс пайдалануын қамтамасыз етуге бағытталған саяси шаралар мен жеке тәртіп. Салық салудың алғашқы белгілі мысалдары б.з.д. 3000-2800 жылдар шамасында Ежелгі Египетте тіркелген. Либертариандар мен анархо-капиталистер сияқтылар салық салуға қарсы шығып, оны толығымен немесе кең ауқымда айыптайды, салық салуды күш қолдану арқылы жасалған тонау немесе қысым деп сипаттайды. Нарықтық экономикада салық салу – өндіріс құралдарына мемлекеттік меншік орнына үкіметтің жұмыс істеуінің ең тиімді жолы болып саналады, себебі салық салу үкіметке нарық пен жеке кәсіпкерлікке тікелей араласпай табыс табуға мүмкіндік береді; салық салу жеке сектордың тиімділігі мен өнімділігін сақтайды, өйткені ол жеке тұлғалар мен кәсіпкерлерге өздерінің экономикалық шешімдерін қабылдауға, нарықтың ықпалымен икемді өндіріс, бәсекелестік және инновацияларға қатысуға мүмкіндік береді. Кейбір елдер салық салуды минималды деңгейде ұстау арқылы салық бейіштері ретінде танылады. Бұл салық бейіштері шетелден капиталды тартады, бірақ басқа елдерде салық түсімдерінің төмендеуіне (негіздің тозуы және пайданы ауыстыру арқылы) әкеледі.
A tax is a compulsory financial charge or some other type of levy imposed on a taxpayer (an individual or legal entity) by a governmental organization in order to collectively fund government spending, public expenditures, or as a way to regulate and reduce negative externalities. Tax compliance refers to policy actions and individual behaviour aimed at ensuring that taxpayers are paying the right amount of tax at the right time and securing the correct tax allowances and tax relief. The first known taxation took place in Ancient Egypt around 3000–2800 BC. others such as libertarians and anarcho capitalists are anti taxation and denounce taxation broadly or in its entirety, classifying taxation as theft or extortion through coercion along with the use of force. Within market economies, taxation is considered as the most viable option to operate the government (instead of widespread state ownership of the means of production), as taxation enables the government to generate revenue without heavily interfering with the market and private businesses; taxation preserves the efficiency and productivity of the private sector by allowing individuals and businesses to make their own economic decisions, engage in flexible production, competition and innovation as a result of market forces. Certain countries function as tax havens by imposing minimal taxes on the personal income of individuals and on corporate income. These tax havens attract capital from abroad whilst resulting in loss of tax revenues within other non haven countries (through base erosion and profit shifting).
Шолу
Салықтардың заңдық және экономикалық анықтамалары өзгеше, сондықтан үкіметке жасалатын көптеген төлемдер экономистер тарапынан салық деп қарастырылмайды. Мысалы, мемлекеттік секторға жасалатын кейбір төлемдер бағаға ұқсас болуы мүмкін. Мәселен, мемлекеттік университеттердегі оқу ақысы және жергілікті органдар ұсынатын коммуналдық қызметтер үшін төленетін ақылар. Үкіметтер сондай-ақ ақша мен монетаны "жасау" арқылы (мысалы, банкнота басып шығару және монета соғу арқылы), ерікті сыйлықтар арқылы (мысалы, мемлекеттік университеттер мен мұражайларға жасалған қайырымдалықтар), айыппұлдар салу арқылы (мысалы, жол жүру ережелерін бұзу үшін салынатын айыппұлдар), қарыз алу және қылмыстық жолмен алынған табыстарды тәркілеу арқылы да ресурстарға қол жеткізеді. Экономистердің пікірінше, салық – бұл жеке сектордан мемлекеттік секторға жасалатын, қылмыстық емес, бірақ міндетті төлем, ол алдын ала белгіленген критерийлер негізінде және алынған нақты пайдаға байланысты емес. Қазіргі заманғы салық жүйелерінде үкіметтер ақша түрінде салық жинайды, бірақ заттай және енбекке негізделген салық салу дәстүрлі немесе капитализм алдындағы мемлекеттерге және олардың функционалдық эквиваленттеріне тән. Салық салу әдісі және жиналған салықтардың мемлекеттік шығындарға жұмсалуы саясат пен экономикада жиі талқылау тақырыбы болып табылады. Салық жинауды АҚШ-тағы Ішкі Кірістер Қызметі (IRS), Ұлыбританиядағы Оның Әміршалығының Кірістері мен Кедені (HMRC), Канаданың Кіріс Агенттігі немесе Австралияның Салық Офисі сияқты мемлекеттік органдар жүзеге асырады. Егер салықтар толық төленбесе, мемлекет төлеушіге азаматтық жазалар (мысалы, айыппұл немесе мүлікті тәркілеу) немесе қылмыстық жазалар (мысалы, бас бостандығынан айыру) тағайындауы мүмкін.
Мақсаттары мен әсерлері
Салық салудың мақсаты – басқаруды қаржыландыру үшін кірістерді жинау, сұранысты өзгерту үшін бағаларды реттеу немесе белгілі бір шығындар мен пайданың түрлерін басқару. Тарих бойында мемлекеттер және олардың функционалдық баламалары салықтар арқылы түскен қаражатты көптеген функцияларды орындау үшін пайдаланған. Олардың кейбіреулеріне экономикалық инфрақұрылымға (жолдар, қоғамдық көлік, санитария, құқықтық жүйелер, қоғамдық қауіпсіздік, білім беру, денсаулық сақтау жүйелері), әскери сала, ғылыми зерттеулер мен әзірлемелер, мәдениет және өнер, қоғамдық жұмыстар, тарату, деректерді жинау және тарату, мемлекеттік сақтандыру және үкіметтің өзінің жұмыс істеуіне қажетті шығыстар кіреді. Мемлекеттің салық жинау қабілеті – оның фискалдық мүмкіндіктері деп аталады. Егер шығыстар салық түсімдерінен асып кетсе, үкімет мемлекеттік қарыз жинақтайды. Салықтардың бір бөлігі өткен қарыздарды өтеуге жұмсалуы мүмкін. Үкіметтер салықтарды әлеуметтік көмек пен қоғамдық қызметтерді қаржыландыру үшін де пайдаланады. Бұл қызметтерге білім беру жүйесі, зейнеткерлерге зейнетақы, жұмыссыздық жәрдемақысы, трансферттік төлемдер, субсидиялар және қоғамдық көлік кіреді. Энергия, су және қалдықтарды басқару жүйелері де жалпыға ортақ пайдалы қызметтер болып табылады. Ақша жасаудың чартистік теориясын қолдаушылардың пікірінше, егер үкімет фиат ақша шығара алатын болса, мемлекеттік кірістер үшін салықтар қажет емес. Бұл көзқарас бойынша салық салудың мақсаты – валютаның тұрақтылығын сақтау, байлықты бөлу жөніндегі мемлекеттік саясатты білдіру, белгілі бір салаларды немесе халық топтарын субсидиялау немесе тас жолдар немесе әлеуметтік қамсыздандыру сияқты белгілі бір пайдалардың құнын анықтау болып табылады.
Түрлері
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) мүше елдердің салық жүйелерін талдауды жариялайды. Осындай талдаудың бөлігі ретінде ЭЫДҰ ішкі салықтардың анықтамасын және жіктелу жүйесін жасады, осы жүйе төменде қолданылады. Сонымен қатар, көптеген елдер тауарларды импорттауға салықтар (тарифтер) салады.
Теріс табыс салығы
Экономикада теріс табыс салығы (қысқаша NIT) – белгілі бір сомадан төмен табыс көретін адамдар мемлекетке салық төлеу орнына мемлекеттен қосымша төлем алатын прогрессивті табыс салығы жүйесі.
Капиталды пайда
Табыс салығын қолданатын көптеген мемлекеттер капиталдық табысты салық салынатын табыстың бір бөлігі деп есептейді. Капиталдық табыс – бұл әдетте капиталдық активтерді сатудан түскен пайда, яғни, олар кәдімгі шаруашылық қызметінің барысында сатуға арналмаған активтер. Көптеген мемлекеттерде капиталдық активтерге жеке мүлік те жатады. Кейбір мемлекеттер капиталдық табысқа арнайы салық ставкалары немесе толық емес салық салу режимін ұсынады. Ал кейбір мемлекеттер активтің қанша уақытқа иелік етілгеніне байланысты капиталдық табысқа салық салу ставкаларының немесе деңгейлерінің өзгешелігін қолданады. Салық ставкалары көбінесе капиталдық табысқа қарағанда, кәдімгі табысқа жоғары болғандықтан, капиталдың дұрыс анықтамасы туралы көптеген пікір қақтығыстары мен даулар туындайды.
Корпоративтік
Корпоративтік салық – корпорацияларға табатын табыс салығы, капитал салығы, таза активтер салығы немесе басқа да салықтарды білдіреді. Корпорациялар үшін салық ставкалары мен салық салынатын база жеке тұлғаларға немесе басқа салық төлеушілерге қарағанда әртүрлі болуы мүмкін.
Әлеуметтік қамсыздандыруға төленетін аударымдар
Көптеген елдер мемлекеттік қаржымен қамтамасыз етілген зейнетақы немесе денсаулық сақтау жүйелерін ұсынады. Осы жүйелермен байланысты, ел әдетте жұмыс берушілер мен/немесе жұмыскерлерден міндетті төлемдерді талап етеді. Бұл төлемдер көбінесе жалақыға немесе жеке кәсіпкерлік қызметтен алынған табысқа сәйкес есептеледі. Салық ставкалары көбінесе белгілі, бірақ жұмыс берушілерге және жұмыскерлерге әртүрлі мөлшерлемелер қолданылуы мүмкін. Кейбір жүйелер салық салынатын табыстың жоғарғы шегін белгілейді. Ал кейбір жүйелерде салық тек белгілі бір сомадан жоғары жалақыға ғана салынады. Мұндай жоғарғы немесе төменгі шектемелер зейнетақы бөлігіне қатысты қолданылуы мүмкін, бірақ денсаулық сақтау бөлігіне қатысты қолданылмауы мүмкін. Кейбіреулер мұндай жалақыға салынатын салықтарды "мәжбүрлі жинақ" деп санайды және оларды нағыз салық деп санамайды, ал басқалары осындай жүйелер арқылы ұрпақтар арасындағы (жаңадан ескіге қарай) және табыс деңгейлері бойынша (жоғарыдан төменге қарай) қайта бөлуді көрсетеді, бұл осы бағдарламалардың салық салу және шығыстар бағдарламалары екенін көрсетеді.
Жалақы немесе жұмыс күші
Жұмыссыздық және осыған ұқсас салықтар көбінесе жұмыс берушілерге жалпы еңбекақы қорына сәйкес салынады. Мұндай салықтар ел және оның құрамындағы әкімшілік-территориялық бірліктер деңгейінде де қолданылуы мүмкін.
Байлық
Байлық салығы жеке меншіктегі активтердің жалпы құнына салынады, оған мыналар кіреді: банк шотындағы ақша, жылжымайтын мүлік, сақтандыру және зейнетақы қорларындағы активтер, жеке кәсіпкерлік кәсіпорындарға меншік құқығы, қаржылық құралдар және жеке сенім қорлары. Көбінесе берешектер (негізінен ипотекалық несиелер және басқа да қарыздар) ескеріледі, сондықтан бұл салық кейде таза байлық салығы деп аталады.
Мүліктік
Жылжымайтын мүлікке (нақты мүлік) және жылжымалы мүліктің кейбір түрлеріне қайталанатын мүлік салығы салынуы мүмкін. Сонымен қатар, жеке тұлғалардың немесе корпорациялардың таза байлығына қайталанатын салықтар салынуы мүмкін. Көптеген мемлекеттер мүлік иесі қайтыс болғанда немесе мүлік сыйға берілгенде мұралық салық, сыйлық салығы немесе басқа да мұраға байланысты салықтар жинайды. Кейбір мемлекеттер қаржылық немесе капиталдық операцияларға салық салады.
Мүліктік салықтар
Мүліктік салық (немесе жер салығы) – мүліктің құнына салынатын салық, оны мүліктің орналасқан жеріндегі үкіметке мүлік иесі төлеуге міндетті. Бірнеше юрисдикция бір мүлікті салықтандыруы мүмкін. Мүліктің үш негізгі түрі бар: жер, жерді жақсарту (ғимараттар сияқты жылжымайтын, адам жасаған нәрселер) және жеке мүлік (жылжымалы заттар). Жылжымайтын мүлік – жер мен жерді жақсартудың үйлесімі. Мүліктік салықтар көбінесе белгілі бір мерзімде (мысалы, жыл сайын) алынады. Жылжымайтын мүлікке салық салудың кең таралған түрі – жылжымайтын мүлікке меншік құқығына жылдық салық, онда салық салынатын база мүліктің бағаланған құны болып табылады. 1695 жылдан бастап 150 жылдан астам уақыт бойы Англия үкіметі терезе салығын енгізді, нәтижесінде иелері ақша үнемдеу үшін терезелерін кірпішпен қапталған тарихи ғимараттарды әлі де көруге болады. Францияда және басқа елдерде де ошақ салығы болған, оның салдары да ұқсас болды. Мүлік салығының оқиғаларға байланысты ең көп таралған екі түрі – меншік иесі ауысқанда төленетін мөр бажы және көптеген елдерде қайтыс болған адамның мүлкіне салынатын мұра салығы. Жылжымайтын мүлікке (жер мен ғимараттарға) салынатын салықтан айырмашылығы, жер құны салығы (немесе LVT) тек жердің жақсартусыз құнына ғана салынады («жер» термині бұл жағдайда экономикалық мағынада, яғни барлық табиғи ресурстарды немесе Жер бетінің белгілі бір аймақтарымен байланысты табиғи ресурстарды білдіруі мүмкін: «участоктар» немесе «жер бөліктері»). Жер құны салығын жақтаушылар оның экономикалық тұрғыдан негізделгенін, өйткені ол өндірісті тежемейді, нарық механизмдерін бұрмаламайды және басқа салықтар сияқты залал келтіретін шығындарға әкелмейді деп санайды. Егер жылжымайтын мүлік жоғары деңгейдегі мемлекеттік органға немесе жергілікті билік тарапынан салық салуға жатпайтын басқа ұйымға тиесілі болса, салық органы салық кірісінің орнына төлем алады. Көптеген юрисдикцияларда (соның ішінде АҚШ штаттарының көп бөлігінде) жеке мүлікке (жеке тұлғаға) ие болған резиденттерден белгілі бір мерзімде алынатын жалпы салық бар. Көлік құралдарын және қайықтарды тіркеу алымдары осы салықтың бір бөлігі болып табылады. Салық көбінесе кең ауқымды қамтумен және тамақ пен киім сияқты заттарға ерекшеліктермен жасалады. Шаруашылыққа қатысты заттар, егер олар шаруашылықта сақталса немесе пайдаланылса, көбінесе салықтан босатылады. Әйтпесе, салықтан босатылмаған кез келген зат, егер ол тұрақты түрде шаруашылықтан тыс жерде сақталса, босатылуын жоюы мүмкін.
Ауыстыру
Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген елдерде келісімшарттың күшіне енуі үшін оған мөр басылуы керек болатын. Мөр үшін төленетін ақы белгілі бір сомада немесе мәміленің құнының проценттік үлесі ретінде есептелген. Көптеген елдерде мөрді жоюға болып, бірақ мөр салығы күшінде қалды. Ұлыбританияда акциялар мен бағалы қағаздарды сатып алу, купондық құралдарды шығару және серіктестікке қатысты белгілі бір мәмілелерге мөр салығы салынады. Оның қазіргі кездегі түрі – мөр салығы резервтік салығы және мөр салығы жер салығы, тиісінше бағалы қағаздар мен жерге қатысты мәмілелерге салынады. Мөр салығының салдары ретінде активтерді спекуляциялық түрде сатып алулар өтімділікті төмендетеді. АҚШ-та аударма салығын көбінесе штат немесе жергілікті билік органы төлейді және (қозғалмайтын мүлікті беру кезінде) ол келісімшартқа немесе басқа да аударма құжаттарына тіркеумен байланысты болуы мүмкін.
Байлық (таза құны)
Кейбір елдердің үкіметтері салық төлеушілердің баланстық есебін (активтер мен міндеттемелерді) ұсынуын талап етеді, және одан таза байлыққа салық (активтерден міндеттемелерді шегергендегі айырма) таза байлықтың проценттік үлесі ретінде немесе белгілі бір шектік мәннен жоғары таза байлықтың проценттік үлесі ретінде салады. Бұл салық "жеке" немесе "заңды тұлғаларға" салынуы мүмкін.
Қосылған құн
Қосылған құн салығы (ҚҚС), сондай-ақ кейбір елдерде Тауарлар мен қызметтер салығы (ТҚС), Бірыңғай бизнес салығы немесе Айналым салығы деп те аталады, құн жасайтын әрбір операцияға сату салығының эквивалентін қолданады. Мысалы, машина жасаушы металл парақтарын импорттайды. Бұл өндіруші сатып алу бағасына ҚҚС төлеп, осы соманы үкіметке аударады. Содан кейін өндіруші парақтан машина жасап, оны көтерме сауда дистрибьюторына жоғары бағаға сатады. Өндіруші жоғары баға бойынша ҚҚС жинайды, бірақ үкіметке тек "қосылған құнға" байланысты айырманы (металл парағының құнынан артық баға) аударады. Көтерме сауда дистрибьюторы процесті жалғастырып, бөлшек сауда дистрибьюторынан тауар бағасы бойынша ҚҚС жинайды, бірақ үкіметке тек дистрибуциядан түскен үстеме соманы аударады. Соңғы ҚҚС сомасын бұрын төленген ҚҚС-ті қайтарып ала алмайтын соңғы бөлшек сатушы төлейді. ҚҚС және сату салығының ставкалары бірдей болса, төленген салықтың жалпы сомасы бірдей болады, бірақ ол процестің әртүрлі кезеңдерінде төленеді. ҚҚС әдетте компаниядан ҚҚС декларациясын толтыруды талап ету арқылы басқарылады, онда оған есептелген ҚҚС (кіріс салығы) және басқаларға есептелген ҚҚС (шығыс салығы) туралы мәліметтер беріледі. Шығыс және кіріс салығы арасындағы айырмасы жергілікті салық органына төленуі тиіс. Көптеген салық органдары автоматтандырылған ҚҚС жүйесін енгізді, ол компьютерлік жүйелерді пайдалану арқылы есеп беруді және аудиттеуді жақсартты, сондай-ақ киберқылмысқа қарсы күрес офистерін де дамытты.
Сатылымдар
Сату салығы тауар соңғы тұтынушыға сатылған кезде қолданылады. Бөлшек сауда ұйымдары мұндай салықтар бөлшек сауда сатуын төмендетуі мүмкін деп санайды. Олардың прогрессивті немесе регрессивті болуы мәселесі қазіргі уақытта көп талқыланып жатыр. Жоғары табысқа ие адамдар табысының аз бөлігін жұмсайды, сондықтан бірыңғай ставкалы сату салығы регрессивті болады. Сондықтан, азық-түлік, коммуналдық қызметтер және басқа да қажетті заттар сату салығынан босатылады, себебі табысы аз адамдар осы тауарларға табысының үлкен бөлігін жұмсайды, сондықтан мұндай босатулар салықты прогрессивті етеді. Бұл классикалық «Сіз жұмсаған ақшаңыз үшін төлейсіз» салық болып табылады, себебі салықтан босатылмаған (яғни, сәндік) заттарға ақша жұмсағандар ғана салық төлейді. АҚШ-тың бірнеше штаты мемлекеттік кірістер үшін толығымен сату салығына тәуелді, себебі олар мемлекеттік табыс салығын алмайды. Мұндай штаттарда туризмнің немесе штаттар арасындағы саяхаттың орташа деңгейі болады, бұл штатқа басқа жағдайда салық төлемейтін адамдардан салық түрінде түсім алуға мүмкіндік береді. Осылайша штат өзінің азаматтарының салық жүктемесін азайта алады. АҚШ-та мемлекеттік табыс салығын алмайтын штаттар: Аляска, Теннесси, Флорида, Невада, Оңтүстік Дакота, Техас, Вашингтон штаты және Вайоминг. Сонымен қатар, Нью-Гэмпшир және Теннесси штаттары дивидендтер мен пайыздық табысқа ғана мемлекеттік табыс салығын алады. Жоғарыда аталған штаттардың ішінде тек Аляска мен Нью-Гэмпширде ғана мемлекеттік сату салығы алынбайды. Қосымша ақпаратты Салық әкімшілері федерациясының веб-сайтынан алуға болады. АҚШ-та барлық федералды жалақы және табыс салығын (корпоративтік және жеке) ұлттық бөлшек сауда салығымен және азаматтар мен заңды түрде тұратын шетелдіктерге ай сайынғы салық жеңілдігімен алмастыруға бағытталған қозғалыс күшейіп келеді. Бұл салық ұсынысы FairTax деп аталады. Канадада федералды сату салығы Тауарлар мен қызметтер салығы (GST) деп аталады және қазіргі таңда 5% құрайды. Британ Колумбиясы, Саскачеван, Манитоба және Принс-Эдуард аралдары провинцияларында да провинциялық сату салығы (PST) бар. Жаңа Шотландия, Нью-Брансуик, Ньюфаундленд және Лабрадор провинциялары және Онтарио провинциясы өздерінің провинциялық сату салығын GST-мен үйлестірді – Ұйлестірілген сату салығы (HST), бұл толыққанды ҚҚС болып табылады. Квебек провинциясы Квебек сату салығын (QST) жинақтайды, ол GST-ге негізделген, бірақ кейбір айырмашылықтары бар. Көптеген кәсіпорларлар төлеген GST, HST және QST-ны қайтарып ала алады, сондықтан салықты ақыры тұтынушы төлейді.
Акциздер
Акциз – тауарлардың өндірілуі, дайындалуы немесе таратылуы барысында салынатын жанама салық, әдетте олардың санына немесе құнына пропорционалды. Акциздік салықтар алғаш рет 1643 жылы Англияда парламент депутаты Джон Пайм жасаған және Ұзақ Парламент бекіткен кіріс және салық салу жоспарының бір бөлігі ретінде енгізілді. Бұл салықтар сыра, шарап, вишня шарабы және темекіге салынатын салықтардан тұрды, кейін қағаз, сабын, шам, малтабар, қонақ және тәттілер де қосылды. Акциздік салықтардың негізгі принципі – олар кеден арқылы салық салу мүмкін емес тауарларды өндіруге, дайындауға немесе таратуға салынатын салықтар болып табылады, ал осы көзден түсетін кіріс акциздік кіріс деп аталады. Бұл терминдік ұғымның мәні – елде өндірілген немесе дайындалған тауарларға салынатын салық. Спирттік сусындар, сыра, темекі және сигареттер сияқты сәндік тауарларға салық салу кезінде осы тауарларды импорттауға белгілі бір баж салығы (кедендік баж) салу тәжірибесі бар. Акциздер (немесе олардан босату) белгілі бір аймақтың тұтыну үлгілерін өзгерту үшін де қолданылады (әлеуметтік инженерия). Мысалы, алкогольді тұтынуды басқа тауарлармен салыстырғанда төмендету үшін жоғары акциз қолданылады. Бұл кірістер алкогольге байланысты ауруларды емдеуге жұмсалса, гипотекамен байланыстырылуы мүмкін. Темекі, порнография, марихуана және т.б. сияқты салықтар да бар, олар жиынтық түрде «күнә салықтары» деп аталады. Көміртегі салығы – көміртегі негізді, жаңартылмайтын жанармайларды, мысалы бензин, дизель отыны, авиациялық жанармай және табиғи газды тұтынуға салынатын салық. Оның мақсаты – атмосфераға көміртегі шығарылуын азайту. Ұлыбританияда көлік құралына акциз – көлік құралына иелік ету үшін жылына төленетін салық.
Тариф
Импорттық немесе экспорттық тариф (сонымен қатар кедендік баж немесе алым деп аталады) – тауарлардың мемлекеттік шекарадан өтуі үшін алынатын төлем. Тарифтер сауданы шектеуге мүмкіндік береді және үкіметтер оларды ішкі өндірісті қорғау үшін пайдаланады. Тарифтен түсетін кірістердің бір бөлігі көбінесе әскери-теңіз күштерін немесе шекара полициясын ұстауға жұмсалады. Тарифтің қысымын жеңілдетудің дәстүрлі жолдары – контрабанда жасау немесе тауардың бұрмаланған құнын жариялау. Қазіргі заманда салық, тариф және сауда ережелері көбінесе өнеркәсіптік, инвестициялық және ауыл шаруашылығы саясатына тигізетін ортақ әсеріне байланысты бірге белгіленеді. Сауда блогы – бұл одақтас елдердің тобы, олар бір-бірімен саудадағы тарифтерді азайтуға немесе жоюға келіседі, сондай-ақ блоктан тыс елдерден импортталатын тауарларға қорғаушы тарифтер салуға мүмкіндік алады. Кедендік одақта ортақ сыртқы тариф болады және қатысушы елдер кедендік одаққа кіретін тауарларға тарифтерден түсетін кірістерді бөліседі. Кейбір елдерде жергілікті билік органдары аймақтар арасындағы тауарлар қозғалысына (немесе белгілі бір ішкі өткізу пункттері арқылы) тарифтер белгілеуге құқылы. Соның бір көрнекті мысалы – ликин, ол кейінгі Цин Қытайында жергілікті үкіметтер үшін маңызды кіріс көзіне айналды.
Лицензиялық алымдар
Кәсіптік салықтар немесе лицензиялық төлемдер белгілі бір кәсіппен айналысатын кәсіпорындарға немесе жеке тұлғаларға салынуы мүмкін. Көптеген мемлекеттер көлік құралдарына салық қояды.
Сауалнама
Салық, сондай-ақ жан басына шаққан салық немесе капиталдық салық деп аталады, бұл әрбір жеке тұлға үшін белгіленген соманы алуды көздейтін салық. Бұл – тұрақты салықтың бір түрі. Киелі кітапта еске алынған ең ерте салықтардың бірі – әрбір ересек яһудиден жылына жарты шекел мөлшерінде салық алу (Экзод 30:11–16) – бұл жан басына шаққан салықтың бір нысаны. Жан басына шаққан салықтар әкімшілік тұрғысынан тиімді, себебі оларды есептеу және жинау оңай, ал алдау қиын. Экономистер бұл салықты экономикалық тиімді деп санайды, өйткені адам саны шектеулі деп есептеледі, сондықтан жан басына шаққан салық экономикалық бұрмалауларға алып келмейді. Дегенмен, бұл салықтар өте жағымсыз, себебі кедей адамдар байларға қарағанда табысының үлкен үлесін төлейді. Сонымен қатар, адам саны уақыт өте өзгеруі мүмкін: жан басына салық енгізілсе, көптеген отбасылар бала тудыруды азайтуға тырысады. Орта ғасырлық Англияда жан басына шаққан салықты енгізу 1381 жылғы шаруалар көтерілісінің басты себебі болды. 1989 жылы Шотландия жаңа салықты сынақтан өткізу үшін алғашқы ел болды, ал Англия мен Уэльс 1990 жылы осы салықты қабылдады. Мүліктік құнына негізделген прогрессивті жергілікті салықтан төлеу қабілетіне қарамастан, бірыңғай мөлшерде салық салуға (қауымдық төлем, бірақ көбінесе «жан басына салық» деп аталатын) көшу, төлеуден кеңінен бас тартуға және «жан басына салық көтерілісі» деп белгілі азаматтық тәртіпсіздіктерге әкелді.
Бағаға және бірлікке
Адвалорлық салық – салық салынатын базасы тауардың, қызметтің немесе мүліктің құны болып табылатын салық. Сату салығы, тарифтер, мүлік салығы, мұрагерлік салығы және қосылған құн салығы – адвалорлық салықтың түрлері. Адвалорлық салық көбінесе мәміле жасалған кезде (сату салығы немесе қосылған құн салығы (ҚҚС)) салынады, бірақ жылдық негізде (мүлік салығы) немесе маңызды оқиғаға байланысты (мұрагерлік салығы немесе тарифтер) да салынуы мүмкін. Адвалорлық салық салудан өзгеше, бірлік салығы бар, онда салық салынатын базасы – бағасына қарамастан, бірліктің саны болып табылады. Акциздік салық – соның бір мысалы.
Тұтыну
Тұтыну салығы – инвестициялық емес шығындарға салынатын кез келген салық. Оны сату салығы, тұтынушының қосылған құн салығы арқылы немесе табыс салығын инвестициялар мен жинақтарды толық мөлшерде шегеруге мүмкіндік беру үшін өзгерту арқылы енгізуге болады.
Қоршаған орта
Бұл табиғи ресурстарды тұтыну салығы, парниктік газдар салығы (яғни көміртегі салығы), "күкірт салығы" және тағы да басқаларын қамтиды. Мұның мақсаты – бағаны өзгерту арқылы экологиялық зиянды азайту. Экономистер экологиялық зиянды теріс сыртқы факторлар ретінде сипаттайды. Әлде 1920 жылы Артур Пигу сыртқы факторларды реттеу үшін салық салуды ұсынған болатын (қараңыз, төмендегі «Экономикалық әл-ауқатты арттыру» бөлімі). Экологиялық салықтарды тиімді енгізу мәселесі ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырып келеді.
Пропорционалды, прогрессивті, регрессивті және біржолғы сома
Салық жүйелерінің маңызды ерекшелігі – табысқа немесе тұтынуға қатысты салық жүктемесінің проценттік үлесі. Прогрессивті, регрессивті және пропорционалды терминдері ставканың төменнен жоғарыға, жоғарыдан төменге немесе пропорционалды түрде өсу жолын сипаттау үшін қолданылады. Бұл терминдер үлестіру эффектісін көрсетеді, ол кез келген салық жүйесіне (табысқа немесе тұтынуға) қолданылуы мүмкін, егер ол анықтамаға сәйкес келсе. Прогрессивті салық – ставка қолданылатын соманың артуымен тиімді салық ставкасының өсуімен салынатын салық. Прогрессивті салыққа қарама-қарсы регрессивті салық, онда ставка қолданылатын соманың артуымен тиімді салық ставкасы төмендейді. Мұндай эффект көбінесе салық жеңілдіктерін немесе мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыны алу үшін мүліктік жағдайды тексеру кезінде туындайды. Ортасында пропорционалды салық бар, онда тиімді салық ставкасы белгілі болып қалады, ал ставка қолданылатын сома артады. Біржолғы салық – салық салынатын тұлғаның жағдайына қарамастан, белгілі бір сомада салынатын салық. Шындығында, бұл регрессивті салық, себебі кірісі төмен адамдар кірісі жоғары адамдарға қарағанда табысының үлкен пайызын жұмсауы керек, сондықтан салықтың әсері табысқа байланысты төмендейді. Бұл терминдер таңдаулы тұтынуға салық салуға да қолданылуы мүмкін, мысалы, сәндік тауарларға салық салу және қажетті тауарлардан босату жоғары тұтынуға салық жүктемесін арттырып, төмен тұтынуға салық жүктемесін азайтатын прогрессивті эффектіге ие деп сипатталуы мүмкін.
Тікелей және жанама
Салықтар кейде "тікелей салықтар" немесе "жанама салықтар" деп аталады. Бұл терминдердің мағынасы әртүрлі контексттерде өзгеруі мүмкін, бұл кейде шатасуға себеп болуы мүмкін. Аткинсонның экономикалық анықтамасында былай делінген: "Тікелей салықтар салық төлеушінің жеке ерекшеліктеріне қарай реттелуі мүмкін, ал жанама салықтар сатып алушы мен сатушының жағдайына қарамастан, мәмілелерге салынады". Осы анықтамаға сәйкес, мысалы, табыс салығы "тікелей", ал сату салығы "жанама" болып есептеледі. Заңда бұл терминдердің мағынасы басқаша болуы мүмкін. АҚШ конституциялық құқығында, мысалы, тікелей салықтар қарапайым өмір сүруге немесе меншікке ие болуға негізделген жеке басты салықтар мен мүлік салығын қамтиды. Ал жанама салықтар оқиғаларға, құқықтарға, жеңілдіктерге және іс-әрекеттерге салынады. Осылайша, мүлікті сатудан алынатын салық жанама салық деп есептелетін болса, мүліктің өзіне ие болудан алынатын салық тікелей салық болып табылады.
Тарих
Алғашқы салық жүйесі ежелгі Мысырда шамамен б.з.д. 3000–2800 жылдар шамасында, Ежелгі Египеттің Тұңғыш Династиясында пайда болды. Салық салудың ең ерте және кең таралған түрлері – корвей және ондық салық. Корвей – салықтың басқа түрлерін төлеуге мүмкіндігі жоқ шаруалардың мемлекетке міндетті түрде еңбек етуі (Ежелгі Мысыр тілінде «еңбек» сөзі «салық» сөзімен мағыны жақын). Сол кезге дейін сақталған жазбаларда фараонның екі жылда бір рет мемлекетті аралап, халықтан ондық салық жинағаны көрсетілген. Басқа жазбалар – әктас сынықтары мен папирустағы астық қоймасының түбіртектері. Ерте салық салу туралы ақпарат Киелі кітапта да келтірілген. «Тек қана егін жиналғанда, оның бестен бір бөлігін Перғауынға беріңдер. Ал қалған төртеуін егін егуге және сіздерге, отбасыларыңызға, балаларыңызға тамақ ретінде қалдырыңдар» (Жаратылыс кітабы, 47-тарау, 24-аят – Жаңа халықаралық нұсқасы). Ведалық мәтіндерде салық жинаушыны белгілеу үшін «Самғаритр» деген атау қолданылған. Хетт империясының астанасы Хаттусада айналасындағы жерлерден астық салық ретінде жиналған және патшаның байлығын көрсету үшін астық сақтаушыларға (силостарға) сақталған. Персия империясында Дарий I Ұлы б.з.д. 500 жылы реттелген және тұрақты салық жүйесін енгізді. Персиялық салық жүйесі әр сатрапияның (сатрап немесе провинциялық әкім басқаратын аймақ) ерекшеліктеріне бейімделген. Империяда әр түрлі уақытта 20-дан 30-ға дейін сатрапиялар болды және олардың әрқайсысы оның болжамды өнімділігіне сәйкес бағаланды. Сатраптың міндеті – тиісті соманы жинап, шығыстарын шегергеннен кейін қазынаға жіберу (провинцияда ақшаны қалай және кімнен жинау керектігін шешу билігі салық жинаудан көп пайда табуға мүмкіндік берді). Әр түрлі провинциялардан талап етілген өнімдердің мөлшері олардың экономикалық әлеуетін көрсететін нақты картинаны ұсынды. Мысалы, Вавилон ең жоғары сомаға және таңғажайып тауарлар жиынтығына бағаланды: 1000 күміс талант және әскерді төрт ай бойы азықтандыруға жеткілікті тағам. Алтынға әйгілі Үндістан 4680 күміс талантқа тең алтын тозаңын жеткізуге міндетті болды. Мысыр өзінің мол өнімдерімен танымал болды, Персия империясының (кейіннен Рим империясының) астық қоймасы болды және 700 талант күмістен басқа 120 000 өлшемдік астық беруге міндетті болды. Бұл салық сатрапиялардың жеріне, өндірістік қуатына және төленген салық мөлшеріне байланысты ғана салынатын. Розетта тасы – б.з.д. 196 жылы Птолемей V шығарған салық жеңілдігі, үш тілде жазылған, тарихтың ең әйгілі шифрларын ашуға – иероглифтерді түсіндіруге әкелді. Рим республикасында салықтар жеке тұлғалардан олардың жалпы мүлігінің бағалау құнынан 1%-дан 3%-ға дейін мөлшерінде жиналды. Алайда салықты жинау өте қиын болғандықтан, үкімет оны жыл сайын аукционға шығарды. Салық жинаушылар (publicani деп аталды) салық түсімін үкіметке алдын ала төлеп, содан кейін жеке тұлғалардан жиналған салықтарды өзінде қалдырды. Publicani салық түсімін монетамен төледі, бірақ салықты басқа төлем құралдарын қолдана отырып жинады, осылайша үкіметті валюта айырбастау жұмысынан босатты. Бұл төлем мемлекетке негізінен қарыз ретінде берілді, ал мемлекет одан пайыз төледі. Бұл жүйе үкімет үшін де, publicani үшін де пайдалы болғанымен, кейіннен император Август оны тікелей салық жүйесімен алмастырды. Содан кейін әр провинция байлықтан 1% салық және әрбір ересек адамнан біржолғы мөлшерлеме төлеуге міндетті болды. Бұл жүйелі түрде халық санағын өткізуге мүмкіндік берді және салық жүйесін байлыққа емес, жеке табысқа қарай ауыстырды. Ислам билеушілері зекет (мұсылмандарға салынатын салық) және джиза (жаулап алынған мұсылман еместерге салынатын салық) салды. Үндістанда бұл практика 11 ғасырда басталды.
Тенденциялар
Еуропадағы үкіметтік салық жинаудың көптеген тізілімдері кемінде 17 ғасырдан бері сақталып келеді. Бірақ өндіріс көлемдері оңай қолжетімді болмағандықтан, салық салу деңгейін экономиканың мөлшерімен салыстыру қиын. 17 ғасырда Франциядағы мемлекеттік шығыстар мен кірістер 1600-10 жылдары шамамен 24,30 миллион ливрден 1650-59 жылдары шамамен 126,86 миллион ливрге, ал 1700-10 жылдары шамамен 117,99 миллион ливрге дейін өсті, осы кезде мемлекеттік қарыз 1,6 миллиард ливрге жетті. 1780-89 жылдары ол 421,50 миллион ливрге жетті. 17 ғасырда Франция, Нидерланды және Скандинавия сияқты елдерде соңғы тауарлар өндірісінің пайызы ретінде салық салу 15-20%-ға жеткен болуы мүмкін. 18 және 19 ғасырлардың соғысқа толы жылдарында Еуропадағы салық ставкалары соғыс күрт қымбаттағандықтан және үкіметтер орталықтандырылып, салық жинауда тиімді болғандықтан күрт өсті. Бұл өсім Англияда ең жоғары болды, Питер Матиас пен Патрик О'Брайен осы кезеңде салық жүктемесінің 85%-ға өскенін анықтады. Тағы бір зерттеу бұл санды растады, онда 18 ғасырда бір адамға шаққандағы салық түсімдері шамамен алты есеге өсті, бірақ тұрақты экономикалық өсім әрбір адамға түсетін нақты жүктемені өнеркәсіптік революцияға дейінгі кезеңде тек екі есеге арттырды. Франция революциясына дейінгі жылдары Ұлыбританиядағы тиімді салық ставкалары Франциядан екі есе жоғары болды, бірақ олар негізінен халықаралық саудаға салынатын. Францияда салықтар төмен болды, бірақ жүктеме негізінен жер иелеріне, жеке тұлғаларға және ішкі саудаға түсті, бұл одан да көп наразылық тудырды. 2016 жылы ЖІӨ-ге салық салу мөлшері Данияда 45,9%, Францияда 45,3%, Ұлыбританияда 33,2%, АҚШ-та 26% және барлық ЭЫДҰ мүшелері арасында орташа есеппен 34,3% құрады.
Экономикалық әсерлері
Экономикалық тұрғыдан алғанда, салық салу шаруашылықтардан немесе бизнестен байлықты мемлекеттің үкіметіне аударады. Адам Смит "Халықтардың байлығы" атты еңбегінде былай жазады: "Жеке адамдардың экономикалық табыстары үш негізгі түрге бөлінеді: жалдама ақы, пайда және жалақы. Кәдімгі салық төлеушілер салықты осы табыс көздерінің кем дегенде бірінен төлейді. Үкімет белгілі бір салықты жалдама ақыға, пайдаға немесе жалақыға ғана түсіруді, ал басқа салықты жеке табыс көздерінің барлығына бірдей түсіруді көздеуі мүмкін. Дегенмен, көптеген салықтар сөзсіз күтілгеннен өзгеше ресурстар мен адамдарға тиеді. Жақсы салықтар төрт негізгі талапқа сай келеді: (1) табысқа немесе төлеу қабілетіне пропорционалды болуы; (2) кездейсоқтық емес, нақты болуы; (3) салық төлеушілерге ыңғайлы уақытта және тәсілмен төленуі; (4) басқару мен жинауға арзан болуы. Салық салудың жанама әсерлері (экономикалық бұрмалаулар сияқты) және салық салудың ең тиімді әдістері туралы теориялар микроэкономиканың маңызды тақырыбы болып табылады. Салық салу көбінесе байлықты жай ғана берумен шектелмейді. Салық салудың экономикалық теориялары салық салу арқылы экономикалық әл-ауқатты барынша арттыру мәселесін қарастырады. 2019 жылғы зерттеуде әртүрлі табыс топтары үшін салықты төмендетудің әсері зерттелді, нәтижесінде ең көп оң әсерді төмен табысты топтар үшін салықты төмендету көрсетті. Ең жоғары кіріс табатын 10%-ы үшін салықты төмендетудің әсері шамалы болды.
" the economic incomes of private people are of three main types: rent, profit, and wages. Ordinary taxpayers will ultimately pay their taxes from at least one of these revenue sources. The government may intend that a particular tax should fall exclusively on rent, profit, or wages – and that another tax should fall on all three private income sources jointly. However, many taxes will inevitably fall on resources and persons very different from those intended Good taxes meet four major criteria. They are (1) proportionate to incomes or abilities to pay (2) certain rather than arbitrary (3) payable at times and in ways convenient to the taxpayers and (4) cheap to administer and collect." The side effects of taxation (such as economic distortions) and theories about how best to tax are an important subject in microeconomics. Taxation is almost never a simple transfer of wealth. Economic theories of taxation approach the question of how to maximize economic welfare through taxation. A 2019 study looking at the impact of tax cuts for different income groups, it was tax cuts for low income groups that had the greatest positive impact on employment growth. Tax cuts for the wealthiest top 10% had a small impact.
Мемлекеттік шығыстар
Салық салудың мақсаты – инфляцияға жол бермей мемлекеттік шығындарды қамтамасыз ету. Жолдар және өзге де инфрақұрылым, мектептер, әлеуметтік қорғау жүйесі, денсаулық сақтау жүйесі, ұлттық қорғаныс, құқық тәртібін сақтау және сот жүйесі сияқты қоғамдық игіліктерді ұсыну, егер олардан алынатын пайда шығындардан басым болса, қоғамның экономикалық әл-ауқатын жақсартады.
Пиговиялық
Салықтың болуы кейбір жағдайларда экономикалық тиімділікті арттыра алады. Егер тауармен байланысты теріс сыртқы әсер болса (яғни, тұтынушы сезінбейтін зиянды салдарлар туындаса), онда еркін нарықта осы тауардан тым көп сауда жасалады. Тауарға салық салу арқылы үкімет нақты проблемаларды шешу үшін кіріс жинап, жалпы әл-ауқатты арттыра алады. Мақсаты – адамдар жеке шығындарына қоса, қоғамға да зиян келтірген кезде салық салу. Теріс сыртқы әсері бар тауарларға салық салу арқылы үкімет кіріс жинап қана қоймай, экономикалық тиімділікті де арттыруға тырысады. Бұл салық түрі экономист Артур Пигудың 1920 жылы жарық көрген «Игілік экономикасы» атты кітабында жазғандарынан кейін Пигу салығы деп аталады. Пигу салықтары климаттың өзгеруіне себепші болатын парниктік газдарды (әсіресе көміртегі салығын), қоршаған ортаны ластайтын отынды (мысалы, бензин), су мен ауаның ластануын (әсіресе экологиялық салықты), денсаулық сақтау жүйесіне қосымша шығын әкелетін тауарларды (мысалы, алкоголь немесе темекі) және белгілі бір қоғамдық игіліктерге артық сұранысты (мысалы, жол ақысын) бағыттай алады. Бұл идеяның мәні – салықтарды қоғамға орташадан артық зиян келтіретін адамдарға бағыттау, осылайша еркін нарық тек жеке шығындарды ғана емес, барлық шығындарды ескереді. Бұл, әлеуметтік зиян аз келтіретін адамдар үшін салық жүктемесін азайтуға мүмкіндік береді.
Теңсіздіктің азаюы
Прогрессивті салық салу, әдетте, экономикалық теңсіздікті азайтады, тіпті салық түсімдері жоғары табысты адамдардан төмен табысты адамдарға қайта бөлінбесе де. Дегенмен, өте нақты жағдайда, төмен табысты адамдар жоғары табысты адамдар өндірген тауарлар мен қызметтерді тұтынғанда прогрессивті салық салу экономикалық теңсіздікті күшейтеді, ал олар өз кезегінде тек басқа жоғары табысты адамдардан ғана тұтынады («жоғарыдан төменге» әсері).
Экономикалық әл-ауқаттың төмендеуі
Көптеген салықтар (төменде қараңыз) экономикалық игілікті төмендететін қосымша әсерлерге ие, өнімсіз еңбекке (ақша жұмсау шығындары) немесе экономикалық стимулдарды бұрмалау арқылы (зиянды салдар мен кері стимулдар) әсер етеді.
Құқықтық талаптарды орындау құны
Үкіметтер салық жинауға қаражат жұмсағанымен, кейбір шығындар, әсіресе есеп жүргізу және нысандарды толтыру сияқтылар, бизнес пен жеке тұлғалардың мойнында болады. Бұлардың барлығына бірлескен сәйкестік құны деп аталады. Салық жүйесі қаншалықты күрделі болса, сәйкестік құны да соғұрлым жоғары болады. Бұл факт салықты қарапайымдауды қолдайтын практикалық немесе моральдық аргументтердің негізі ретінде қолданылуы мүмкін (мысалы, FairTax немесе OneTax, сондай-ақ кейбір бірыңғай салық ұсыныстары).
Өлі салмақ шығындары
Теріс сыртқы факторлар болмаған жағдайда, нарыққа салық енгізу экономикалық тиімділікті төмендетеді, өлі салмақ шығындарына себеп болады. Бәсекелес нарықта, нақты бір экономикалық тауардың бағасы сатып алушы мен сатушыға тиімді сауданың барлығын қамтамасыз ету үшін реттеледі. Салық енгізілген кезде сатушы алатын баға, сатып алушы төлейтін бағадан салық сомасына тең төмендейді. Бұл транзакциялардың азаюына, экономикалық әл-ауқаттың төмендеуіне әкеледі; салық енгізілгенге дейін қатысушылардың жағдайы нашарлайды. Салық жүктемесінің және өлі салмақ шығындарының мөлшері, салық салынатын тауарға қатысты сұраныс пен ұсыныстың серпімділігіне байланысты. Көптеген салықтар – кіріс салығы және сату салығы сияқты – елеулі өлі салмақ шығындарына алып келуі мүмкін. Жалпы бәсекеге қабілетті экономикада өлі салмақ шығындарынан қалысқанның жалғыз жолы – экономикалық стимулдарды өзгертетін салықтардан аулақ болу. Мұндай салықтарға жер құнына салынатын салық жатады, онда салық ұсынымы толығымен серпімсіз тауарға салынады. Жердің жақсартылған құнына емес, жақсы жабдықталмаған жеріне салық салу арқылы, жер құнына салынатын салық жер иелеріне жерді жақсарту үшін салықты арттырмайды. Бұл жерді тастап кетуді ынталандыратын және құрылыс, күтім мен жөндеуді төмендететін дәстүрлі мүлік салығынан өзгеше. Өлі салмақ шығындары аз салықтың тағы бір мысалы – барлық ересектер өз таңдауларына қарамастан төлейтін біржолғы салық, мысалы, жеке басына салық салу (бас салығы). Күтпеген пайдаға салынатын салық та осы санатқа жатуы мүмкін. Өлі салмақ шығыны салықтардың бизнес ортасын теңестіруге тигізетін әсерін ескермейді. Көп ақшасы бар кәсіпорындар бәсекелестікке қарсы тұруға жақсырақ дайын. Аз ғана ірі корпорациялар бар салаларда жаңа қатысушылар үшін кіруге жоғары кедергілер бар. Бұл корпорацияның көлемі неғұрлым үлкен болса, жеткізушілермен келіссөз жүргізуге соғұрлым қолайлы жағдайға ие болады. Сонымен қатар, ірі компаниялар ұзақ уақыт бойы төмен немесе тіпті теріс пайдамен жұмыс істей алады, осылайша бәсекелестікті ығыстырып шығарады. Дегенмен, пайдаға прогрессивті салық салу жаңа қатысушылар үшін мұндай кедергілерді азайтады, бәсекелестікті арттырады және соңында тұтынушыларға пайда әкеледі.
Бұрыс ынталандырулар
Дамыған елдердегі салық кодексінің күрделілігі теріс салықтық ынталандыруларға әкеледі. Салық саясатының қаншалықты егжей-тегжейлі болса, заңды салықтан қашуға және заңсыз салықтан жалтаруға мүмкіндіктер де соншалықты көп болады. Бұл кірістің жоғалуына ғана емес, сонымен қатар қосымша шығындарға да алып келеді: мысалы, салық кеңесі үшін төленген ақша экономикаға ешқандай құндылық қоспайтын бос шығын болып табылады. Теріс ынталандырулар салық салынатын "жасырын" мәмілелердің болуынан да туындайды; мысалы, бір компаниядан екінші компанияға жасалған сатуға салық салынуы мүмкін, бірақ егер дәл сол тауарлар бір корпорацияның бір бөлімшесінен екінші бөлімшесіне жіберілсе, салық төленбейді. Осы мәселелерді шешу үшін экономистер көбінесе заңдық тіректерді болдырмайтын қарапайым және түсінікті салық жүйелерін ұсынады. Мысалы, сату салығын аралық мәмілелерді ескермейтін қосылған құн салығымен алмастыруға болады.
Дамушы елдерде
Николас Кальдордың зерттеулеріне сүйенсек, дамушы елдердегі мемлекеттік қаржы мемлекеттік сыйымдылық пен қаржылық дамумен тығыз байланысты. Мемлекеттік сыйымдылық артаған сайын, мемлекеттер салық салу деңгейін ғана емес, сонымен қатар салық салу жүйесін де өзгертеді. Салық базасының кеңеюімен және сыртқы сауда салығының маңызы төмендегенімен, табыс салығының ролі артады. Тиллінің пікірінше, мемлекеттік сыйымдылық соғыстың пайда болуына жауап ретінде дамиды. Соғыс мемлекеттерге салықты көтеруге және мемлекеттік сыйымдылықты нығайтуға ынталандыру тудырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, салық салудағы маңызды жаңалықтардың көптегені соғыс кезеңінде орын алды. Ұлыбританияда табыс салығын енгізу 1798 жылы Наполеон соғыстарына байланысты болды. АҚШ алғаш рет Азаматтық соғыс кезінде табыс салығын енгізді. Салық салу елдің фискалдық және құқықтық мүмкіндіктерімен шектеледі. EPS PEAKS зерттеушілері салық салудың басты мақсаты – кірістерді шоғырландыру, Ұлттық бюджеттерді қаржыландыруға ресурстар ұсыну және макроэкономикалық басқарудың маңызды бөлігін құру екенін айтты. Олар экономикалық теория тиімділік пен әділдікті теңестіру арқылы жүйені «оптимизациялау» қажеттілігіне, өндіріс пен тұтынуға, сондай-ақ үлестіру, қайта үлестіру және әл-ауқатқа тигізетін әсерді түсінуге бағытталғанын мәлімдеді. Салықтар мен салық жеңілдіктері инвестициялық шешімдерге, еңбек ұсынымына, тұтыну үлгілеріне, оң және теріс экономикалық әсерлерге (сыртқы факторларға) және, соңында, экономикалық өсім мен дамуды ынталандыру үшін мінез-құлықты өзгерту құралы ретінде де қолданылғанын атап өтті. Салық жүйесі мен оның басқаруы мемлекет құру және басқаруда маңызды рөл атқарады, мемлекет пен азаматтар арасындағы «әлеуметтік келісімшарттың» негізгі нысаны болып табылады, онда салық төлеушілер мемлекетке есеп беруді талап ете алады. Зерттеушілер отандық кірістердің дамушы елдердің мемлекеттік қаржыландыруының маңызды бөлігін құрайтынын, өйткені ол шетелдік дамуға көмекке қарағанда тұрақты және болжамды және елдің өзін-өзі қамтамасыз етуі үшін қажет екенін жазды. Олар ішкі кірістер ағынының, жалпы алғанда, шетелдік дамуға көмекке қарағанда әлдеқайда жоғары екенін анықтады, Африкадағы салықтардың жиынтырына көрсетілген көмек 10%-дан кемді құрайды. Алайда, Африка елдерінің төрттен бірінде шетелдік дамуға көмек салық жинаудан асып түседі, мұндай елдер көбінесе бай ресурстарға ие емес елдер болып табылады. Бұл көмек орнына салық кірістерін ауыстыруда ең үлкен прогресс жасаған елдер энергия мен тауарлар бағасының өсуінен пропорционалды түрде пайда көретін елдер екенін көрсетеді. Автордың мәліметтері көрсеткендей, ЖІӨ-і жоғары елдерде ЖІӨ-ге салықтың қатынасы жоғары болады, яғни жоғары табыс жоғары салық кірістерімен байланысты. Орташа есеп бойынша, жоғары табысты елдерде салық кірістері ЖІӨ-нің шамамен 22%-ын құрайды, ал орташа табысты елдерде 18%, ал төмен табысты елдерде 14%-ын құрайды. Жоғары табысты елдерде ЖІӨ-ге ең жоғары салық қатынасы Данияда 47%-ды құрайды, ал ең төменгісі Кувейтте 0,8%-ды құрайды, бұл мұнайдан түскен табыстың төмендігін көрсетеді. Төмен табысты елдерде салық кірістерінің ЖІӨ-ге үлесінің ұзақ мерзімді орташа көрсеткіші көбінесе тұрақтандырылған, бірақ соңғы жылдары көптеген елдерде жақсару байқалды. Орташа есеп бойынша, ресурстарға бай елдер ең көп прогресс жасады, 1990 жылдардың ортасында 10%-дан 2008 жылы шамамен 17%-ға дейін өсті. Ресурстарға бай емес елдер де белгілі бір прогресс жасады, орташа салық кірістері сол кезеңде 10%-дан 15%-ға дейін өсті. Көптеген төмен табысты елдерде салық пен ЖІӨ арасындағы қатынас 15%-дан төмен, бұл салық салудың төмен потенциалына, мысалы, салық салынатын экономикалық белсенділіктің шектеулі болуына немесе саясатты таңдауға, талаптарға сәйкес келмеуге немесе әкімшілік шектеулерге байланысты болуы мүмкін. Кейбір төмен табысты елдерде ресурстық салық кірістері (мысалы, Ангола) немесе салыстырмалы түрде тиімді салық әкімшілігі (мысалы, Кения, Бразилия) салық пен ЖІӨ арасындағы қатынас салыстырмалы түрде жоғары, ал кейбір орташа табысты елдерде салық пен ЖІӨ арасындағы қатынас төмен (мысалы, Малайзия), бұл салықтық жағдайға қолайлы саясатты таңдауды көрсетеді. Жалпы салық кірістері шамамен тұрақты болғанымен, әлемдік тенденция бойынша сауда салығы жалпы кірістердің үлесі ретінде төмендеп келеді (2011 жылғы ХҚҰ мәліметтері), кірістердің үлесі шекаралық сауда салығынан тауарлар мен қызметтерге салынатын ішкі сату салығына қарай жылжуда. Төмен табысты елдер жоғары табысты елдермен салыстырғанда сауда салығына көбірек тәуелді және табыс пен тұтыну салығының үлесі аз. Салық төлеушінің тәжірибесінің бір көрсеткіші «Бізнес жасау» сарптамасында көрсетілген, ол 176 ел бойынша салық ставкасының жалпы сомасын, салық процедураларына сәйкес келуге жұмсалатын уақытты және жыл ішінде қажетті төлемдердің санын салыстырады. Салық төлеуге ең оңай елдер Ближ Шығыста орналасқан, БАӘ бірінші орында, одан кейін Катар және Сауд Арабиясы келеді, бұл елдердегі төмен салық режимінен туындаған болуы мүмкін. Сахара асты Африка елдері салық төлеуге ең қиын елдердің қатарында, Орталық Африка Республикасы, Конго Республикасы, Гвинея және Чад соңғы бестікте, бұл жоғары салық ставкалары мен сәйкес келу үшін үлкен әкімшілік жүктемемен байланысты.
Қарсы
Салық төлеу міндетті және заң жүйесімен қамтамасыз етіледі, ерікті жаппай қаржыландыру сияқты емес, сондықтан кейбір саяси философиялар салық салуды ұрлық, зорлық, құлдық, меншік құқығын бұзу немесе тирандық деп қарастырады, үкіметті күш пен мәжбүрлеу арқылы салық алуда айыптайды. Объективистер, анархо-капиталистер және оңшыл либертариандар салық салуды агрессиясыздық принципі тұрғысынан мемлекеттік агрессия ретінде қарастырады. Демократия салық салуды заңдыландырады деген пікірді олар қабылдамайды, себебі демократиялық жолмен таңдалған заңдарды қоса алғанда, барлық үкімет формаларының негізінен қанаушылық екенін айтады. Людвиг фон Мизес пікірінше, «қоғамның баршасы» әдістемелік индивидуализмге орай, мұндай шешімдер қабылдамауы керек. Салық салуға қарсы либертариандық көзқарас тұтынушылары полиция және қорғаныс күштері сияқты мемлекеттік қызметтерді жеке қорғаныс агенттіктері, төрелік агенттіктері немесе ерікті үлестер сияқты нарықтық баламалармен алмастыруға болатынын мәлімдейді. Мюррей Ротбард 1982 жылы жарияланған «Еркіндік этикасы» еңбегінде салық салу – ұрлық екенін және салыққа қарсылық көрсету заңды екенін дәлелдеді: «Ешкімнің үйіндегі құнды заттарды сұраған қарақшыға шыншылдықпен жауап беруге моральдық міндеттілігі жоқ болғандай, мемлекет тарапынан қойылған ұқсас сұрақтарға, мысалы, табыс салығын толтырғанда да шыншылдықпен жауап беруге ешкім міндетті емес». Көптеген адамдар мемлекеттік шығындарды капиталды тиімсіз пайдалану деп санайды және үкімет дамытқысы келген жобаларды жеке компаниялар әлдеқайда төмен құнмен іске асыра алады. Бұл аргумент бойынша мемлекеттік қызметкерлер жобалардың тиімділігіне жеке мүдделі емес, сондықтан артық шығындар жобаның әр кезеңінде орын алады. Осыған байланысты көптеген мемлекеттік лауазым иелері жобаны басқару дағдылары үшін сайланбайды, сондықтан жобалар нашар басқарылуы мүмкін. АҚШ-та президент Джордж Буш 2009 жылғы бюджетінде «тиімсіз немесе нәтижесіз 151 дискрециялық бағдарламаны тоқтатуды немесе қысқартуды» ұсынды. Сонымен қатар, салық салуды сынға тартқандар салық салу процесі азаматтардан ғана емес, сонымен қатар олардан құнды уақытты да әділетсіз түрде алып қоятынын атап көрсетеді. Мысалы, American Action Forum есебі бойынша, американдықтар жылына салық төлеуге дайындалуға 6,5 миллиард сағат жұмсайды. Бұл әр жыл сайын салық нысандарын толтыруға және басқа да қатысты құжаттарды рәсімдеуге кеткен шамамен 741 501 жыл өмірге тең.
Социализм
Карл Маркс коммунизм орнағаннан кейін салық салудың қажеттілігі жоғалады деп есептеді және "мемлекеттің жойылуын" күтті. Қытай сияқты социалистік экономикаларда салық салудың рөлі шағын болды, себебі мемлекеттік кірістердің басым бөлігі кәсіпорындарға меншік ету арқылы түсті, ал кейбір мамандар ақшалай салық салудың қажеті жоқ екенін айтты. Салық салудың әдептілігі кейде күмәндалса да, салық салу туралы көптеген пікірталастар салық салудың мөлшері мен тәсілі және оған байланысты мемлекеттік шығындар төңірегінде жүреді, салық салудың өзі емес.
Таңдау
Салық таңдауы – салық төлеушілердің жеке салықтарының қалай жұмсалатынына көбірек бақылау тегін болуы керек деген теория. Егер салық төлеушілер өз салықтарын қай мемлекеттік мекемелерге бағындауды өзі шешсе, онда мүмкіндік шығындары туралы шешімдер олардың толық емес білімін ескеретін болар еді. Мысалы, салық төлеуші салықтың басым бөлігін мемлекеттік білім беруге жұмсаса, денсаулық сақтауға жұмсай алатын қаражаты азаяр еді. Жақтастары, салық төлеушілерге өздерінің қалауларын білдіруге мүмкіндік беру, үкіметке салық төлеушілердің шын бағалайтын қоғамдық игіліктерін тиімді өндіруге көмектеседі деп санайды. Бұл жылжымайтын мүліктің қызықтыруын, бизнес айналымдарын, жұмыссыздықты тоқтатып, байлықты теңірек бөлуге мүмкіндік береді. Джозеф Стиглицтің Генри Джордж теоремасы оның жеткілікті екенін болжайды, себебі Джордж атап өткендей, мемлекеттік шығындар жер құнын арттырады.
Геоизм
Геоистер (георгистер және геолибертариандықтар) салық салудың негізгі мақсаты экономикалық рентаны, әсіресе жердің құнын жинау екенін айтады, бұл экономикалық тиімділік пен моральдық принциптерге негізделген. Экономикалық рентаны салық салудың тиімділігі (экономистердің пікірінше) осы салықтың басқаларға аударыла алмайтыны, залал келтіретін салдарының болмауы және жерді пайдалануға байланысты спекуляцияға ынталандыруды жойятынымен байланысты. Оның моральдық негізі геоистердің жеке меншік еңбек өнімдері үшін ғана негізделгенін, бірақ жер мен табиғи ресурстар үшін емес деген тұжырымына сүйенеді. Экономист және әлеуметтік реформатор Генри Джордж саудаға зиян келтіретін сату салығы мен қорғау тарификациясына қарсы болды. Ол сондай-ақ әр адамның өз еңбегі мен жемісті инвестицияларының нәтижесін алуға құқығы бар деп сенді. Сондықтан, жалдамалы еңбек пен жеке капиталдан түсетін табыс салықтан босатылуы керек. Осы себепті көптеген геоистер, әсіресе геолибертариан деп атайтындар, либертариандықтармен бірге осы салық түрлерінің (бірақ барлығы емес) әдепсіз және тіпті ұрлық екенін жақтасады. Джордж бір ғана салық болуы керек деді: жер құнына салынатын салық, ол тиімді де, моральдық та болып саналады. Джон Локк еңбек табиғи ресурстармен біріктірілгенде, мысалы, жақсартылған жерде, жеке меншік басқаларға да сол сападағы жеткілікті табиғи ресурстар болған жағдайда ғана негізделгенін айтты. Геоистер Локк принципі жер құны нөлден жоғары болғанда бұзылатынын мәлімдейді. Сондықтан, барлық адамдардың табиғи ресурстарға тең құқығы бар деген қағидаға сәйкес, осындай жерді иеленуші, осы құнға тең сомада қалған қоғамға өтеу беруі керек. Осы себепті геоистер мұндай төлемді нағыз "салық" деп емес, өтемақы немесе алым деп қарастырады. Бұл геоистер салық салуды әлеуметтік әділдіктің құралы деп есептегенімен, әлеуметтік демократтар мен либералдардан айырмашылығы, оны қайта бөлу емес, "алдын ала бөлу" немесе ортақ иеліктегі мүлікті дұрыс бөлу деп санайды. Қазіргі геоистер жер сөзінің классикалық экономикалық мағынасында барлық табиғи ресурстарды білдіретінін, сондықтан минералды кен орындары, су көздері және электромагниттік спектр сияқты ресурстарды да қамтитынын атап өтеді, оларға қол жеткізу артықшылығы экономикалық рентаны тудырады, оны өтеу қажет. Осыған байланысты көптеген геоистер Пигу салықтарын қоршаған ортаға келтірілген зиянды өтеу немесе артықшылық үшін төленетін ақы ретінде қабылдауға болады және тіпті қажет деп санайды.
Лаффер қисығы
Экономикада Лаффер қисығы – салық салу арқылы мемлекеттік кірістердің жиналуы мен салық салудың барлық мүмкін ставкалары арасындағы қатынастың теориялық бейнесі. Ол салық салынатын табыстың серпімділігі (яғни, салық салынатын табыстың салық ставкаларының өзгеруіне жауап ретінде өзгеретіні) тұжырымын көрсету үшін қолданылады. Бұл қисық ойша тәжірибе арқылы құрастырылады. Біріншіден, 0% және 100% салық ставкалары бойынша жиналатын салық кірістері қарастырылады. Әрине, 0% салық ставкасы ешқандай кіріс әкелмейді, бірақ Лаффер қисығының гипотезасы бойынша, 100% салық ставкасы да кіріс әкелмейді, себебі мұндай ставкада рационалды салық төлеушінің табыс табуға қызығушылығы болмайды, демек, жиналатын кіріс ештеңенің 100% құрайды. Егер 0% және 100% салық ставкалары ешқандай кіріс әкелмесе, онда экстремалды мән теоремасы бойынша, салық кірісінің максималды болатын кем дегенде бір ставка болуы керек. Лаффер қисығы әдетте 0% салықтан басталатын, кіріс нольге тең болатын, салықтың орташа ставкаларында максималды кіріске жететін және содан кейін 100% салық ставкасында кіріс қайтадан нольге түсетін график түрінде бейнеленеді. Лаффер қисығының ықтимал салдарының бірі – салық ставкалары белгілі бір шектен асып кетсе, одан әрі салық кірісін арттыру үшін тиімсіз болады. Кез келген экономика үшін гипотетикалық Лаффер қисығын бағалау ғана мүмкін, және мұндай бағалаулар кейде даулы болуы мүмкін. "The New Palgrave Dictionary of Economics" сөздігінде көрсетілгендей, кірісті максималды деңгейге жеткізетін салық ставкаларының бағасы кең ауқымды, орташа көрсеткіш шамамен 70% құрайды.
Оңтайлы
Көптеген үкіметтер бұрмалаушы емес салықтар немесе қос дивиденд беретін салықтар арқылы қамтамасыз етілетіннен артық кіріс жинайды. Оптималды салық салу теориясы – салықтарды ең аз өлі салмақ шығындарына немесе әлеуметтік әл-ауқат тұрғысынан ең жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін қалай құрылымдауға болатынын зерттейтін экономика саласы. Рамсей мәселесі өлі салмақ шығындарын азайтумен айналысады. Өлі салмақ шығындары тауарға қатысты сұраныс пен ұсыныстың серпімділігімен байланысты болғандықтан, сұраныс пен ұсыныстың серпімсіздігі жоғары тауарларға ең жоғары салық ставкалары қойылса, жалпы өлі салмақ шығындары ең төмен болады. Кейбір экономистер оптималды салық салу теориясын әлеуметтік әл-ауқат функциясымен біріктіруге тырысты, ол теңдіктің белгілі бір дәрежеде құнды екендігі идеясының экономикалық көрінісі болып табылады. Егер адамдар табыстан алатын пайданың шегіне жетсе, онда қоғам үшін табыстың оңтайлы бөлінісі прогрессивті табыс салығын қамтиды. Миррлис оптималды табыс салығы – осы бағыттағы оптималды прогрессивті табыс салығының егжей-тегжейлі теориялық моделі. Соңғы жылдары көптеген саяси экономистер оптималды салық салу теориясының дұрыстығын талқылады.