Кіріспе

Салық салынатын табысқа негізделген салық – жеке тұлғаларға немесе ұйымдарға (салық төлеушілерге) олар тапқан табысқа немесе пайдаға қатысты салынатын салық (көбінесе салық салынатын табыс деп аталады). Табыс салығы, әдетте, салық мөлшерлемесінің салық салынатын табысқа көбейтілуі арқылы есептеледі. Салық салу мөлшерлемелері салық төлеушінің түріне немесе ерекшеліктеріне және табыстың түріне байланысты өзгеруі мүмкін. Салық мөлшерлемесі салық салынатын табыстың артуымен (градациялы немесе прогрессивті салық мөлшерлемелері деп аталады) өсуі мүмкін. Компанияларға салынатын салық, әдетте, корпоративтік салық деп аталады және көбінесе бірыңғай мөлшерлеме бойынша алынады. Жеке табыс көбінесе прогрессивті мөлшерлемелер бойынша салынады, онда әрбір қосымша табыс бірлігіне қолданылатын салық мөлшерлемесі артады (мысалы, алғашқы 10 000 доллар 0% мөлшерлемемен, келесі 10 000 доллар 1% мөлшерлемемен салық салынады, және т.б.). Көптеген юрисдикциялар жергілікті қайырымдастық ұйымдарын салықтан босатады. Инвестициялардан түскен табысқа басқа табыс түрлеріне қарағанда төмен мөлшерлемелер бойынша салық салынуы мүмкін. Салықты азайтуға мүмкіндік беретін түрлі салық жеңілдіктері қарастырылуы мүмкін. Кейбір юрисдикциялар табыс салығы мен табыстың баламалы базасына немесе өлшемдеріне салынатын салықтың жоғарырақ мөлшерін қолданады. Салық төлеушінің юрисдикциядағы резидентінің салық салынатын табысы, әдетте, табыс өндіретін шығыстар мен басқа да шегерімдерден кемітілген жалпы табыс болып табылады. Әдетте, мүлікті сатудан түскен таза пайда, соның ішінде сату үшін ұсталған тауарлар ғана табысқа қосылады. Корпорация акционерлерінің табысына, әдетте, корпорациядан алынған пайданың үлесі кіреді. Шегерімдерге, әдетте, табыс өндіретін немесе бизнес шығыстарының барлығы, соның ішінде бизнес активтерінің құнын қайтаруға берілетін сома кіреді. Көптеген юрисдикциялар жеке тұлғалар үшін номиналды шегерімдерге рұқсат береді және кейбір жеке шығыстарды шегеруге мүмкіндік беруі мүмкін. Көптеген юрисдикциялар юрисдикциядан тыс алынған табысқа салық салмайды немесе мұндай табыс бойынша басқа юрисдикцияларға төленген салықтарға есептеуге мүмкіндік береді. Резидент емес тұлғаларға тек юрисдикциядағы көздерден алынған белгілі бір табыс түрлеріне ғана салық салынады, ерекше жағдайларды қоспағанда. Көптеген юрисдикциялар салықты өзін-өзі бағалауды талап етеді және кейбір табыс түрлерін төлеушілерді осы төлемдерден салық ұстап қалуға міндеттейді. Салық төлеушілерден салықты алдын ала төлеу талап етілуі мүмкін. Салықты уақтылы төлемеген салық төлеушілерге, әдетте, айыппұлдар салынады, олар түрмеге қамауды да қамтуы мүмкін. Салық төлеушінің юрисдикциядағы салық салынатын табысы, әдетте, табыс өндіретін шығыстар мен басқа да шегерімдерден кемітілген жалпы табыс болып табылады. Жалпы алғанда, мүлікті сатудан түскен таза пайда, соның ішінде сату үшін ұсталған тауарлар ғана табысқа қосылады. Корпорация акционерлерінің табысына, әдетте, корпорациядан алынған пайданың үлесі кіреді. Шегерімдерге, әдетте, табыс өндіретін немесе бизнес шығыстарының барлығы, соның ішінде бизнес активтерінің құнын қайтаруға берілетін сома кіреді. Көптеген юрисдикциялар жеке тұлғалар үшін номиналды шегерімдерге рұқсат береді және кейбір жеке шығыстарды шегеруге мүмкіндік беруі мүмкін. Көптеген юрисдикциялар юрисдикциядан тыс алынған табысқа салық салмайды немесе мұндай табыс бойынша басқа юрисдикцияларға төленген салықтарға есептеуге мүмкіндік береді. Резидент емес тұлғаларға тек юрисдикциядағы көздерден алынған белгілі бір табыс түрлеріне ғана салық салынады, ерекше жағдайларды қоспағанда.

Тарих

Кіріске салық салу тұжырымы – қазіргі заманғы жаңалық және бірнеше жағдайдың болуын қажет етеді: ақша экономикасы, жеткілікті дәл есептеулер, түсімдер, шығыстар және пайда туралы ортақ түсінік, сондай-ақ сенімді тіркемелерге ие тәртіпті қоғам. Адамзат тарихының көп бөлігінде мұндай алғышарттар болған жоқ, сондықтан салықтар басқа факторларға негізделген. Әдетте, жер мен құлдар сияқты өндіріс құралдарына, байлыққа, әлеуметтік мәртебеге салынатын салықтар кең таралған. Ондықтан бірінші өнімді ұсыну сияқты амалдар ежелгі заманнан бері келе жатыр және оларды табыс салығының алғы күші деп санауға болады, бірақ олар нақтылықтан мүлдем алыс болған және таза табыс тұжырымына негізделмеген.

Алғашқы мысалдар

Ең алғашқы табыс салығы Мысырға байланысты делінеді. Рим республикасының алғашқы жылдарында мемлекеттік салықтар жеке меншіктегі байлық пен мүлікке салынатын шағын төлемдерден тұрды. Әдеттегі жағдайларда салық мөлшерлемесі 1% болды, ал соғыс сияқты жағдайларда 3%-ға дейін жететін. Бұл салықтар жер, үйлер және басқа да жылжымайтын мүлік, құлдар, мал, жеке заттар мен ақшалай қаражатқа салынатын. Адамның мүлкі қаншалықты көп болса, соғұрлым көп салық төлейтін. Салықтар жеке тұлғалардан жиналатын. 10 жылы Син әулетінің императоры Ван Манг кәсіби және білікті жұмысшылардың табысынан 10% мөлшерінде, бұрын-соңды болмаған табыс салығын енгізді. Ол 13 жылдан кейін, 23 жылы тақтан құлатылды, ал кейін құрылған Хань әулеті кезінде бұрынғы саясат қайта жаңартылды. Табысқа салынатын алғашқы салықтардың бірі – 1188 жылы Генрих II үшінші крест жорығына қаржы жинау мақсатымен енгізген Саладиннің ондық салығы болды. Бұл ондық Англия мен Уэльстегі әрбір қарапайым адамнан жеке табысының оннан бір бөлігі мен жылжымалы мүлікті салық ретінде талап етті. 1641 жылы Португалияда жеке табыс салығы – децима енгізілді.

Ұлыбритания

Қазіргі заманғы табыс салығының басталу күні, әдетте, 1799 жыл, Бристольдің болашақ деканы Генри Бик ұсынғаннан кейін қабылданады. Бұл табыс салығын Ұлыбританияда Премьер-министр Уильям Питт кіші 1798 жылдың желтоқсан айындағы бюджеті арқылы енгізді, оның мақсаты француз революциялық соғысы үшін қару-жарақ және жабдықтар сатып алуға қаражат жинау болды. Питттің жаңа, сатылап (прогрессивті) табыс салығы £60-тан жоғары табысқа 1 фунттың 2 ескі пенсінен (1/120) басталып, £200-ден астам табысқа 1 фунттың 2 шиллингіне (10%) дейін өсті. Питт бұл жаңа табыс салығы арқылы жылына £10 миллион жинауды жоспарлаған, бірақ 1799 жылғы нақты түсімдер £6 миллионнан сәл ғана асып түсті. Питттің табыс салығы 1799 жылдан 1802 жылға дейін қолданылды, содан кейін Әмиен бейбітшілігі кезінде Генри Аддингтон оны жойды. Аддингтон 1801 жылы Питттің католиктердің эмансипациясына қатысты келіспеушілігінен кейін премьер-министр болып тағайындалды. 1803 жылы Франциямен жаңадан соғыс басталғанда Аддингтон табыс салығын қайта енгізді, бірақ ол 1816 жылы, Ватерлоо шайқасынан бір жыл өткен соң қайтадан жойылды. Салыққа қарсы болғандар, оның тек соғысты қаржыландыру үшін ғана қолданылуын қалағандықтан, салық жойылған кезде оның барлық құжаттарын жоюды талап етті. Қаржы министрі құжаттарды жазды, бірақ көшірмелері салық сотының жертөлесінде сақталды. Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінде табыс салығын сэр Роберт Пил 1842 жылғы Табыс салығы заңы арқылы қайта енгізді. Пил консерватор болғандықтан, 1841 жылғы жалпы сайлауда табыс салығына қарсы болған, бірақ бюджет тапшылығының өсуіне байланысты жаңа қаржы көзі қажет болды. Аддингтонның үлгісіне негізделген жаңа табыс салығы £150-ден жоғары табысқа салынды (£-қа тең). Бұл шара бастапқыда уақытша деп есептелгенімен, тезірек британдық салық жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1851 жылы бұл мәселені зерттеу үшін Жозеф Хьюм басшылығымен комиссия құрылды, бірақ ол нақты ұсынымға келе алмады. Күшті қарсылыққа қарамастан, 1852 жылдан бастап Қаржы министрі Уильям Гладстон прогрессивті табыс салығын сақтап, оны Қырым соғысының шығындарын жабу үшін кеңейтті. 1860 жылдарға қарай прогрессивті салық Ұлыбританияның қаржы жүйесінің өте қиын қабылданған бөлігіне айналды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың федералды үкіметі 1861 жылғы 5 тамызда алғашқы жеке табыс салығын енгізді, ол Американ азамат соғысындағы соғыс шығындарын қаржыландыруға көмектесу үшін жасалған (800 АҚШ долларынан жоғары табыстың 3%) (қазіргі шақтағы құны – ). Бұл салық 1862 жылы жойылып, жаңа табыс салығымен алмастырылды. Бірақ бейбіт уақыттағы алғашқы табыс салығы 1894 жылы ғана Уилсон-Горман тарифі арқылы қабылданды. Салық ставкасы 4000 доллардан астам табысқа 2% болды (қазіргі шақтағы құны – ), бұл шамамен 10%-дан аз үй шаруашылықтары салық төлейтінін білдірді. Табыс салығының мақсаты – тарифтерді төмендету нәтижесінде кеткен кірістерді толықтыру болды. АҚШ Жоғарғы Соты табыс салығын конституцияға қайшы деп шешті, себебі 10-шы түзетуде АҚШ Конституциясында нақты көрсетілмеген биліктерге тыйым салынған, сондай-ақ үлестіру арқылы тікелей салықтан басқа салық салуға құқық жоқ еді. 1913 жылы АҚШ Конституциясына 16-шы түзету енгізіліп, табыс салығы АҚШ салық жүйесінің тұрақты бөлігіне айналдырылды. 1918 қаржы жылында жылдық ішкі кірістер жинақтары алғаш рет миллиард доллардан асып, 1920 жылға қарай 5,4 миллиард долларға жетті. АҚШ-тағы табыс салығының алғашқы жылдарынан бастап, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 90%-дан астам салық ставкаларына дейін табыс салығы арқылы жиналған табыс көлемі күрт өзгерді.

Ортақ қағидалар

Салық ережелері кеңінен әртүрлі болғанымен, барлық табыс салығы жүйелеріне ортақ кейбір негізгі қағидалар бар. Канада, Қытай, Германия, Сингапур, Ұлыбритания және АҚШ-тағы салық жүйелері, басқалармен қатар, төменде сипатталған қағидалардың көпшілігін ұстанады. Кейбір салық жүйелері, мысалы, Үндістан, төмендегі қағидалардан маңызды айырмашылықтарға ие болуы мүмкін. Төменде келтірілген көптеген сілтемелер мысалдар болып табылады; нақты ақпарат алу үшін әр елдің заңнамасын қараңыз (мысалы, Австралиядағы табыс салығы).

Салық төлеушілер мен салық ставкалары

Жеке тұлғаларға корпорацияларға қарағанда салық ставкалары әртүрлі болады. Жеке тұлғаларға тек адамдар ғана жатады. АҚШ-тан басқа елдердің салық жүйелері бірліктерді заңды түрде корпорация ретінде тіркелген жағдайда ғана корпорация деп есептейді. Мүлік және сенім қорлары әдетте салық салудың арнайы ережелеріне бағынады. Басқа салық салынатын бірліктер көбінесе серіктестік ретінде қарастырылады. АҚШ-та көптеген бірліктер корпорация немесе серіктестік ретінде таңдау жасауға құқылы. Серіктестіктің серіктестері серіктестіктің табысы, шегерімдері және салық кредиттерінің үлесіне пропорционалды табысқа ие болып есептеледі. Белгілі бір минималды талаптарға сай келетін әр салық төлеушіге жеке салықтар салынады. Көптеген жүйелер әйелдер мен ерлерге бірлесіп салық төлеуге рұқсат береді. Көптеген жүйелер жергілікті тіркелген корпорациялардың бақыланатын топтарына бірлесіп салық салуға мүмкіндік береді. Салық ставкалары кең ауқымда өзгереді. Кейбір жүйелер табыстың жоғары сомасына жоғары ставка қолданады. Жеке тұлғалар үшін салық ставкаларының кестелері отбасылық жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Ал Үндістанда прогрессивті салық жүйесі қолданылады, яғни жылдық табысы 2,5 лакхтан (INR) төмен болса, салық 0% құрайды, 2,50,001-ден 5,00,000 INR аралығындағы табысқа 5% салық салынады. Осылайша, салық ставкасы әр кезең сайын артып, 15,00,000 INR-ден жоғары табысқа 30% жетеді.

Резиденттер мен резидент еместер

Тұрғындар резидент емес адамдардан әдетте басқаша салық салынады. Аз ғана юрисдикциялар резидент емес адамдарды тек сол юрисдикцияда табылған табыстың белгілі бір түрлеріне ғана салық салады. Мысалы, АҚШ-тың шетелдік тұлғаларға салық салуы туралы қараңыз. Дегенмен, резиденттер әдетте әлемдік табысының барлығына табыс салығы төлейді. Бірнеше юрисдикция (әсіресе Сингапур және Гонконг) резиденттерге тек юрисдикцияда алынған немесе оған жіберілген табыс бойынша салық салады. Салық төлеуші резидент болып табылатын бір юрисдикцияда салық төлеуге және сонымен қатар резидент емес елде салық төлеуге жағдай туындауы мүмкін. Бұл қос салық салу жағдайын тудырады, осыған байланысты салық төлеушінің резидент және резидент емес ретінде бағаланатын бір операция үшін юрисдикциялар жасасқан қос салық салудан аулақ болу туралы келісімді қарастыру қажет. Жеке тұлғалар үшін тұрғын орын көбінесе юрисдикцияда 183 күннен астам болуымен анықталады. Көптеген юрисдикциялар заңды тұлғалардың тұрғын орындылығын ұйымдастыру орнына немесе басқару және бақылау орнына негіздейді.

Табысты анықтау

Көптеген жүйелер резиденттер үшін салық салынатын табысты кеңінен анықтайды, бірақ резидент емес тұлғаларға тек белгілі бір түбіртектер бойынша ғана салық салады. Жеке тұлғалар үшін табысқа жататын түсімдер, заңды тұлғалар үшін табысқа жататын түсімдерден өзгеше болуы мүмкін. Табысты есепке алу мерзімі салық төлеушінің типіне немесе табыстың түріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Жалпы алғанда, табысқа салық төлеушінің байлығын арттыратын түсімдердің көп бөлігі жатады, оның ішінде қызметтер үшін сыйақы, тауарлар немесе өзге мүлікті сатудан алынған пайда, сыйақы, дивидендтер, жалдау төлемдері, роялтилер, аннуитеттер, зейнетақы және басқа да барлық түрдегі кірістер жатады. Көптеген жүйелер зейнетақы төлемдерінің немесе басқа ұлттық зейнетақы жоспарларының төлемдерінің бір бөлігін немесе барлығын табыстан шығарып тастайды. Көптеген салық жүйелері жұмыс берушілермен немесе ұлттық әлеуметтік қамсыздандыру жүйелері арқылы ұсынылатын денсаулық сақтану артықшылықтарын табыстан алып тастайды.

Жіберілетін шегерімдер

Барлық дерлік табыс салығы жүйелері резиденттерге бизнестік және басқа да кейбір түрдегі шегерімдер арқылы жалпы табысты азайтуға мүмкіндік береді. Ал резидент емес тұлғалар, әдетте, барлық түрдегі табыстың жалпы сомасынан және юрисдикция ішінде алынған таза бизнес кірісінен табыс салығын төлейді. Сауда, бизнес, жалға беру немесе басқа да табыс әкелетін қызметке жұмсалған шығындар, әдетте, шегерімге жатады, бірақ кейбір шығындар мен қызмет түрлеріне қатысты шектеулер болуы мүмкін. Бизнес шығыстарына қызметтің пайдасына жұмсалған барлық түрдегі шығындар кіреді. Қызметте пайдаланылған активтердің құнын қайтару үшін (капиталдық шегерім немесе амортизациялық шегерім түрінде) көбінесе рұқсат беріледі. Капиталдық шегерімдерге қатысты ережелер кең ауқымды және көбінесе активтің қызмет ету мерзімі бойына пропорционалды түрде емес, одан да жылдам құн қайтаруға мүмкіндік береді. Көптеген жүйелер жеке тұлғаларға белгілі бір шартты шегерімдерді немесе салық салмағы жоқ соманы ұсынады. Бұған қоса, көптеген жүйелер жеке шығындардың кейбір түрлерін, мысалы, үй ипотекасының сыйақысын немесе медициналық шығындарды шегеруге мүмкіндік береді.

Кәсіпкерлік пайда

Тек жеке немесе заңды тұлғалардың кәсіпкерлік қызметінен түскен таза табыс салық салынады, кейбір ерекше жағдайларды қоспағанда. Көптеген елдер бизнес кәсіпорындарынан аудиттен өтуі тиіс қаржылық есептілікті дайындауды талап етеді. Ондай елдердің салық жүйелері көбінесе салық салынатын табысты осы қаржылық есептіліктегі табыс ретінде анықтайды, түзетулер өте аз немесе мүлдем жасалмайды. Аз ғана юрисдикцияларда таза табыс кейбір бизнес түрлері үшін, әсіресе резидент емес ұйымдардың филиалдары үшін жалпы кірістің белгілі бір пайызы ретінде есептеледі.

Кредиттер

Барлық жүйелер дерлік резиденттерге басқа юрисдикцияларға төленген табыс салығы үшін есептеуге мүмкіндік береді. Осылайша, басқа елдерге төленген табыс салығы үшін ұлттық деңгейде есептеу қарастырылады. Көптеген табыс салығы жүйелері түрлі басқа да есептеулерге рұқсат береді, және мұндай есептеулер көбінесе сол юрисдикцияға ғана тән.

Балама салықтар

Кейбір юрисдикциялар, әсіресе АҚШ және оның көптеген штаттары мен Швейцария, қалыпты табыс салығынан немесе балама салықтан жоғарысын қолданады. Швейцария және АҚШ штаттары мұндай салықты көбінесе тек корпорацияларға ғана салады және оны капиталға немесе осыған ұқсас өлшемге негіздейді.

Әкімшілік

Табыс салығы көбінесе екі жолмен жиналады: табыстан салықты ұстап алу арқылы және/немесе салық төлеушілердің тікелей төлеуі арқылы. Көптеген елдерде жұмыс берушілер мен резидент еместерден осындай төлемдерден табыс салығын ұстап алу талап етіледі. Ұсталатын сома, салықтың өзі белгілі бір мөлшерлемеде болған жағдайда, белгілі бір пайыздық үлес болады. Балама ретінде, ұсталатын сома елдің салық әкімшілігімен немесе салық төлеушілерге салық әкімшілігі ұсынған формулалар бойынша есептелуі мүмкін. Төлем алушылар, әдетте, шешім қабылдау үшін қажетті ақпаратты төлем берушіге немесе үкіметке ұсынуға міндетті. Жалақыдан ұстап алу көбінесе «төлеген сайын салық» (PAYE) немесе «төлеген сайын» деп аталады. Жұмыскерлердің табыс салығын жұмыс берушілер көбінесе ұстап алу немесе төлеген сайын салық жүйесі арқылы жинайды. Мұндай жиналымдар міндетті түрде салықтың соңғы сомасы болып табылмайды, себебі жұмыскер нақты салықты анықтау үшін жалақысын басқа табыстармен және/немесе шегерімдермен қосуы қажет болуы мүмкін. Ұсталатын салық мөлшерін мемлекет немесе жұмыс берушілер салықты есептеуге арналған шегерімдер немесе формулалар негізінде есептейді. Көптеген жүйелерде, ұстап алу арқылы толық төленбеген салықты төлеушілердің өзі салықты есептеп, салық соңғы рет белгіленгенге дейін немесе онымен бірге төлеуге міндетті. Өзін-өзі бағалау дегеніміз – салық төлеуші салықты есептеп, оны үкіметке ұсынуы керек. Кейбір елдер салық төлеушілерге алдын ала есептелген бағаны ұсынады, оны салық төлеуші қажет болған жағдайда түзетуге болады. Салық төлеушілердің толық, уақтылы және ерікті түрде (яғни, үкіметтен айыппұл алмай немесе қосымша төлеуге мәжбүрленбей) салық төлеу үлесі – ерікті салық төлеу деңгейі деп аталады. АҚШ-та ерікті салық төлеу деңгейі Германия және Италия сияқты елдерге қарағанда жоғары.

Сындар

Салықтан қашу стратегиялары мен заңдағы кемшіліктер көбінесе табыс салығы кодексінде пайда болады. Олар салық төлеушілер салық төлеуден қашудың заңды тәсілдерін тапқанда туындайды. Заң шығарушылар осы кемшіліктерді қосымша заңнамамен жабуға тырысады. Бұл одан да күрделі салықтан қашу стратегиялары мен заңнаманың үздіксіз айналымын тудырады. Бұл айналым ірі корпорациялар мен күрделі салық жоспарлауға байланысты кәсіби қызмет ақысын төлей алатын бай адамдарға көбірек пайда әкеледі, соның салдарынан тіпті минималды табыс салығы жүйесін де прогрессивті деп атау мүмкіндігіне күмәндік тудырады. Табыс салығының еңбек және капиталға салған жоғары шығындары экономикада өлі салмақ жоғалтуына себеп болады, яғни салықтың осы шараларға салған ауыртпалығынан капиталға инвестиция жасамау немесе уақытты өнімді пайдаланудан бас тарту нәтижесінде экономикалық белсенділіктің төмендеуі. Сонымен қатар, жеке тұлғалар мен кәсіби кеңесшілер экономикалық өнімділікке орнына салықтан қашуға уақыт жұмсайды.

Қалқаның ығысуы

Инфляция әдетте жалақы мен еңбекақыны жоғары салықтық белдеулерге итеру арқылы фискалдық тартылысқа алып келетін процесс ретінде анықталады. Алайда, салықтың бір ғана белдеуі болса немесе салық төлеуші бір белдеуде қалып отырса да, жалақының үлкен бөлігі салыққа жұмсалатындығына байланысты белдеуге итеру әсері болады. Яғни, инфляциямен байланысты шекті салық ставкасы өзгермесе де, орташа салық ставкасы артады. Көптеген прогрессивті салық жүйелері инфляцияға қарай түзетілмейді. Инфляцияның ықпалымен жалақы мен еңбекақы номиналды түрде өскенде, оларға салынатын салық көбейеді, бірақ нақты құны мүлдем өспейді. Соның салдарынан, салық ставкалары немесе салықтық белдеулер түзетілмесе, салықтар нақты түрде артады.

Табыс түрлері

Көптеген табыс түрлеріне табыс салығы салынады, ол өте өзгермелі. Бұл ел мен оның салық заңдарына байланысты. Жалпы, елдер жалақыдан, еңбекақыдан, пайыздық табыстан, дивидендтерден және жалдама ақыдан түсетін табысқа салық салады. Ең көп таралғандары – жалақы мен еңбекақы, оларға жұмыс берушілер ұстап алатын салық көбінесе салынады. Қызметкерлерге төленетін бонус сияқты бір реттік төлемдер де салық салынады. Дивидендтер мен пайыздық табыс (акциялар немесе облигациялар) әдетте салық салынады. Әртүрлі елдерде салық салу мөлшері өте кең ауқымды. Мысалы, Сингапур, Бельгия және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты елдер пайыздық табыс пен дивидендтерге төмен табыс салығын салады, ал Дания, Франция және АҚШ сияқты елдер осы табыс түріне өте жоғары салық салады. Активтерді немесе жылжымайтын мүлікті сатудан алынған пайдаға (капиталдық табысқа) салынатын табыс салығы елдері бойынша әртүрлі болады және басқа табыс түрлерінен ерекшеленеді. Жалдама ақысы да кейде табыс салығына жатады, бірақ көптеген елдер осы табыс түріне шегерімдер жасауға немесе тіпті одан босатуға мүмкіндік береді.

Әлем бойынша

Дүние жүзіндегі көптеген елдерде табыс салығы қолданылады. Салық жүйелері өте әртүрлі және салық түріне байланысты бірыңғай, прогрессивті немесе регрессивті құрылымдардан тұрады. Әлемдегі салық ставкаларының салыстырылуы қиын және біршама субъективті мәселе. Көптеген елдерде салық заңдары өте күрделі, ал салық жүктемесі әр елдегі әртүрлі топтарға және аймақтық бөлімшелерге әртүрлі түседі. Әрине, салық төлеудің орнына үкіметтер ұсынатын қызметтер де әртүрлі, бұл салыстыруды одан да қиындатады. Табысқа салық салатын елдер көбінесе екі жүйенің бірін қолданады: аумақтық немесе тұрғын. Аумақтық жүйеде тек жергілікті табыс – ел ішінде алынған табыс – ғана салық салынады. Тұрғын жүйесінде елдің резиденттері өздерінің бүкіл әлемдік табысы бойынша (жергілікті және шетелдік) салық төлейді, ал резидент емес тұлғалар тек жергілікті табысы бойынша салық төлейді. Сонымен қатар, өте аз елдер, атап айтқанда АҚШ, өздерінің резидент емес азаматтарына бүкіл әлемдік табыс бойынша салық салады. Салық салудың тұрғын жүйесін қолданатын елдер әдетте резиденттерінің шетелдік табысы бойынша басқа елдерге төлеген салықтары үшін шегерім немесе салықтан жеңілдік береді. Көптеген елдер де қос салық салуды жою немесе азайту үшін салық келісімдеріне қол қояды. Елдер жеке тұлғалар мен корпорациялар үшін бірдей салық салу жүйесін пайдалануға міндетті емес. Мысалы, Франция жеке тұлғалар үшін тұрғын жүйесін, ал корпорациялар үшін аумақтық жүйені қолданады, ал Сингапур керісінше, ал Бруней корпоративтік табысқа салық салады, бірақ жеке табысқа салық салмайды.

Ашықдық және жария ету

Жеке табыс салығы туралы мәлімдемелерді жария ету Финляндияда, Норвегияда және Швецияда жүзеге асырылады (2000 жылдардың соңы мен 2010 жылдардың басында). Швецияда бұл ақпарат 1905 жылдан бері жыл сайынғы Taxeringskalendern анықтамалығында жарияланып келеді.