Кіріспе

1948–1949 жылдардағы Оңтүстік Кореядағы көтеріліс

Джеджу көтерілісі, Оңтүстік Кореяда 3 сәуір оқиғасы (hangul=제주 4·3 사건) ретінде белгілі, 1948 жылдың сәуірінен 1949 жылдың мамырына дейін Джеджу аралында болды. Оқиғаға бір жыл бұрын, Джеджу тұрғындары Біріккен Ұлттар Ұйымының Корея жөніндегі Уақытша комиссиясы (UNTCOK) ұйымдастырған, Кореяның АҚШ оккупациялаған бөлігінде өтетін сайлауға қарсылық білдіре бастады, олар бұл сайлау елдің бөлінуін одан әрі күшейтеді деп санады. 1948 жылдың ақпан-наурыз айларында Оңтүстік Кореяның жұмысшы партиясы (WPSK) жалпы ереуіл ұйымдастырды. WPSK 1948 жылдың сәуірінде көтеріліс бастады, наразылықты күшпен басуға жіберілген полиция және Джеджудағы Солтүстік-Батыс Жастар Лигасының мүшелеріне шабуыл жасады. Президент Сингман Ри басшылығымен Кореяның Бірінші Республикасы 1948 жылдың тамызынан бастап көтерілісті басуды күшейтті, қарашада әскери жағдай жариялады және 1949 жылдың наурызында Джеджудың ауылдық аймақтарында көтерілісшілерге қарсы «жою науқанын» бастады, оларды екі ай ішінде жеңді. Көптеген көтеріліс ардагерлері мен күдікті қолдаушылар 1950 жылдың маусымында Корея соғысы басталған кезде қаза тапты, ал Джеджу көтерілісінің фактісі Оңтүстік Кореяда ондаған жылдар бойы ресми түрде жасырылып, цензураланды. Екі тарап та ауыр қылмыстар мен соғыс қылмыстарын жасады, бірақ тарихшылар Оңтүстік Корея үкіметінің наразылық білдіргендерді және көтерілісшілерді басу үшін қолданған әдістерінің ерекше қатыгездігін атап өтті, үкімет тарапынан наразыларға жасалған зорлық-зомбылық Оңтүстік Чолладағы Ёсу-Сончхон көтерілісіне әкеп соқты. 2003 жылы Оңтүстік Корея премьер-министрі Гох Кун төрағалық еткен 3 сәуірдегі Джеджу оқиғасы туралы шындықты анықтау жөніндегі ұлттық комитет бұл оқиғаны геноцид деп сипаттады. Оңтүстік Корея президенті Ро Му Хён Оңтүстік Корея үкіметі атынан ресми түрде кешірім сұрады. 2019 жылы Оңтүстік Корея полициясы мен қорғаныс министрлігі Джеджудағы қырғынға қатысқандары үшін кешірім сұрады.

Кореядағы саяси ахуал

1945 жылғы 15 тамызда Империялық Жапония одақтас күштерге тәуел болғаннан кейін, Кореяны 35 жыл бойы жапондықтардың оккупациясы аяқталды. Содан кейін Корея 38-ші параллельдің солтүстігінен бөлінді, оның солтүстігіне КСРО, оңтүстігіне АҚШ қамқорлық етті. 1945 жылдың қыркүйегінде генерал-лейтенант Джон Р. Ходж оңтүстік аймақты басқару үшін әскери үкімет құрды, оған Жежу аралы да кірді. 1945 жылдың желтоқсан айында АҚШ өкілдері КСРО және Ұлыбритания өкілдерімен бірлесіп қамқорлық тақырыбын талқылады. Бірақ, келісімге қол жеткізе алмағандықтан, АҚШ «Корея мәселесін» БҰҰ-ға одан әрі қарастыру үшін жіберді. 1947 жылғы 14 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы БҰҰ-ның 112-қаулысын қабылдады, онда 1948 жылғы 10 мамырда БҰҰ ТККК бақылауымен жалпы сайлау өткізуге шақырды. КСРО осы қаулыны орындаса, Кореяның солтүстік бөлігіндегі ықпалын жоғалтатынынан қорқып, БҰҰ қаулысын қабылдамады және БҰҰ ТККК-нің Солтүстік Кореяға кіруіне рұқсат бермеді. БҰҰ ТККК сайлауды осыған қарамастан, тек елдің оңтүстік бөлігінде өткізді. КСРО оңтүстіктегі сайлауға жауап ретінде 1948 жылғы 25 тамызда солтүстікте өз сайлауын өткізді.

Чеджу аралының саяси жағдайы

Чеджу аралының тұрғындары жапондық колониялық үстемдікке қарсы Кореяның тәуелсіздік күресіне ең белсенді қатысушылардың бірі болды. Аралдың материктік бөліктен шалғай орналасуына байланысты, Жапонияның капитуляциясынан кейін Чеджуда салыстырмалы бейбітшілік орнады, бұл Кореяның оңтүстік аймағындағы ауыр тәртіпсіздіктерден өзгеше болды. Материктегідей, Жапонияның капитуляциясынан кейінгі кезеңде Халық комитеттері, яғни жергілікті басқару кеңестері құрылды, олар Кореяның тәуелсіздігіне көшуді үйлестіруге міндетті болды. 1945 жылдың соңында американдық әскери үкімет Чеджуға келген кезде, аралдағы жалғыз билік – Чеджу Халық кеңесі еді. Осы салыстырмалы тұрақтылықты көрсете келе, Кореядағы АҚШ әскери үкіметінің (USAMGIK) әскери губернаторы Джон Р. Ходж 1947 жылдың қазан айында Чеджуды «Халық комитетінің көп әсері болмай, бейбіт түрде басқарылатын, шын мәніндегі қоғамдық аймақ» деп мәлімдеді. 1946 жылдың соңына қарай Чеджу Халық комитеті Оңтүстік Кореяның жұмысшы партиясының (WPSK) бағынысына өтті. WPSK Халық кеңесін әскери және саяси комитеттерді, сондай-ақ халықтық ұйымдарды құруға ынталандырды. 1946 жылы USAMGIK уақытша Корея Халық Республикасын және материктегі олармен байланысты Халық комитеттерін тарату 1946 жылғы күзгі көтеріліске әкелді, ол Чеджуға таралмады (өйткені оның Халық комитеті американдық әскери үкіметтен кедергісіз жұмыс істеді), бірақ аралдағы жағдайдың шиеленісуіне себеп болды.

Сам-ил көріністері

Жеджу аралдарының тұрғындары сайлау өткізілгенге бір жыл бұрын наразылық көрсетуді бастады. Корейлік еңбекшілер партиясы (КЕП) Корей түбегінің мәңгілік бөлінуіне алаңдап, 1947 жылдың 1 наурызында сайлауды айыптау және 1 наурыз қозғалысының (Сам-ил қозғалысы деп те аталады) жылдығын бірдей атап өту үшін митингтер ұйымдастыруды жоспарлады.

1948 жылғы ақпандағы жалпы ереуіл

1948 жылдың 10 мамырындағы сайлаулар жақындаған сайын, WPSK басшылары Корея істеріне БҰҰ-ның (UNTCOK) араласуына наразылықтарын күшейтті, себебі олар сайлаулардың 38-ші параллельді шекара ретінде бекітетініне және біртұтас, тәуелсіз Кореяның мүмкіндігін азайтатынына сенді. 1948 жылдың қаңтарында WPSK жетекшісі Пак Хон Ён 38-ші параллельдің оңтүстігіндегі WPSK мүшелерін сайлауға кез келген жолмен қарсы тұруға шақырды және 7 ақпанда жалпы ереуіл бастауға үндеді. Осы кезде Чеджу аралында WPSK-ның кем дегенде 60 000 мүшесі және кем дегенде 80 000 жақтасы болды. 10 мамырдағы сайлаулар кезінде де қақтығыстар жалғасты. Осы уақытқа дейін барлығы 214 адам қаза тапқан еді. 1949 жылдың 8 наурызында АҚШ Қарулы күштері полковник Джеймс А. Кастель басқаратын тергеу тобын Джеджуға көтерілістің себептерін анықтау үшін жіберді. Олардың қорытындысында 1948 жылғы ақпандағы Чеджудағы жалпы ереуіл көтеріліске дейін WPSK-ның ықпалымен және оқ ату салдарынан полицияға деген наразылықтан туындағаны айтылды. Олар бұл ереуілді «коммунистік идеялармен шақырылған» деп сипаттады, бірақ 1 наурыздағы оқ атуға жауап ретінде сол және оң жақтан келгендер де қатысты. АҚШ әскерлері кейіннен Жунсанган ауылын толықтай қиратуды «сәтті операция» деп атады. Корея соғысы басталғаннан кейін АҚШ Оңтүстік Корея қарулы күштеріне басшылық етті. Бригад генерал Уильям Линн Робертс Джеджудағы американдықтарға қолбасшылық етті. АҚШ әскерлері жаппай қырғынды құжаттады, бірақ араласпады.

Корей соғысы

Солтүстік Корея Оңтүстік Кореяға басып кіргеннен кейін, Оңтүстік Корея әскері бүкіл ел бойынша солшыл деп күдіктенгендерді "алдын ала ұстауға" бұйрық берді. Мыңдаған адамдар Джеджуда ұсталды, содан кейін олардың қауіп деңгейіне қарай А, В, С және Д деп белгіленген төрт топқа бөлінді. 1950 жылдың 30 тамызында Оңтүстік Корея Әскери-теңіз күштерінің жоғары лауазымды офицерінің жазбаша бұйрығы бойынша Джеджу полициясына "C және D топтарына жататын барлық адамдарды 6 қыркүйекке дейін ату арқылы өлтіруді" тапсырылды. Көтерілістен кейін шамамен елу жыл бойы, егер Оңтүстік Кореяның кез келген азаматы Джеджу көтерілісі туралы тіпті айтса, оны ұрып-соғу, азаптау және ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру қылмысы деп есептеді. 2003 жылдың қазан айында президент Ро Му Хён көтерілісті қатыгездікпен басуы үшін Джеджу халқынан кешірім сұрады: "Үкіметтің дұрыс емес шешімдері салдарынан Джеджудың көптеген жазықсыз халқы көптеген қаза тапты және үйлері қирады". Комиссия көтеріліс кезінде 14 373 адамның қаза тапқанын хабарлады, олардың 86 пайызы қауіпсіздік күштерінің, ал 14 пайызы қарулы көтерілісшілердің қолынан қаза тапты және жалпы қаза болғандардың саны 30 000-ға жетеді деп болжады. Комиссия оқиғаның әр кезеңінде расталған өлімдер санын тізімдеді: 1947 жылдың 3 наурызынан 1948 жылдың 4 сәуіріне дейін 104 адам қаза тапты; 4 сәуірден 10 мамырға дейінгі алғашқы қарулы көтеріліс кезінде 214 адам қаза тапты; ал 11 мамырдан 10 қазанға дейінгі қарулы қақтығыс кезінде 637 адам қаза тапты. Ең зорлықты кезең 1948 жылдың 11 қазанынан 1949 жылдың 1 наурызына дейін болды, онда 9 709 адам қаза тапты. 1949 жылдың 3 наурызы мен 1950 жылдың 24 маусымы аралығында тағы 2 668 адам қайтыс болды. 1954 жылдың 21 қыркүйегіне дейін Джеджуда тағы 800 адам қаза тапты. Комиссия қауіпсіздік күштерінің 7 624 адамды, ал қарулы көтерілісшілердің 1 528 адамды құрбан еткенін растады. Сонымен қатар, олар 448 бейбіт тұрғындарды жүйелі түрде өлтірудің құрбандарын растады. Аралдың 230 ауылының 70 пайызы өртеніп, 39 000-нан астам үй қирады. 2019 жылдың қаңтарында Джеджу аудандық соты әскери соттардың Джеджу аралдарының тұрғындарын түрмеге қамауға алған шешімдерін жоққа шығарды, аман қалған 18 талапкердің есімдерін тазартып, оларды 3 сәуірдегі Джеджу көтерілісі мен қырғынның әділетсіз құрбандары деп таныды. 2019 жылдың 3 сәуірінде өткен Джеджу көтерілісінің 71-ші жылдығында Оңтүстік Корея полициясы мен қорғаныс министрлігі алғаш рет қырғынға қатысты кешірім сұрады.

Шындықты анықтау

Көтеріліс құрбандарының отбасылары мен оған байланысты қырғындар, сондай-ақ түрлі азаматтық ұйымдар, көтерілісті ашық талқылауға үнемі тырысты, бірақ ұлттық үкімет барлық материалдар мен талқылауларды тоқтатты, тіпті көтеріліс тақырыбын заңсыз деп жариялады. Оңтүстік Кореяда бұл қырғын туралы алғашқы жарияланған естелік 1978 жылы шыққан "Сун и Самчон" (hangul=순이삼촌, "Сунь ағасы") романы болды, ол оқиға кезінде болған оқиғаларды көрсетеді. Бірақ, бұл романды Оңтүстік Корея үкіметі дереу тыйым салды, ал авторы Хён Ки Ён Ұлттық барлау қызметімен үш күн бойы тұтқындалып, азапталды. Алайда, 1998 жылдың 23 қарашасында Оңтүстік Корея демократиялық жүйеге енгеннен кейін, президент Ким Дэ Чжун: "Джежу көтерілісі – коммунистік көтеріліс болды, бірақ көптеген адамдар негізсіз айыптаулармен жазықсыз қаза тапты, сондықтан енді шындықты ашып, олардың айыптарын жоюымыз керек" деді. 1999 жылдың 26 желтоқсанында Ұлттық жиналыс "Джежу көтерілісінің шындығын анықтау және құрбандардың абыройын қалпына келтіру туралы арнайы заңды" қабылдады. 2000 жылдың 12 қаңтарында Ұлттық жиналыс Корея үкіметіне көтерілісті тергеуді бастауға мүмкіндік беретін заң шығарды. Осы шешімнің нәтижесінде Джеджу азаматтарының құқықтары кеңейтілуі мүмкін. 2003 жылдың 15 қазанында арнайы заңға сәйкес Джежу көтерілісінің шындығын анықтау комитеті құрылды және Джежу көтерілісі туралы фактілерді анықтау жөніндегі есеп дайындалды.

Себептер

Кейбір оңшыл топтар, соның ішінде "Уоллганжосун" (hangul=월간조선) және "Джехянгоннхве" (hangul=재향군인회) Джеджу көтерілісін Корея Еңбек партиясы (WPSK) басқарды және оны ұйымдастырды деп мәлімдеді. Кореядағы саясатты зерттеу жөніндегі директор Ким Гван Донг көтерілістің негізгі ерекшелігі – "жүйені құлатпақ болу" болғанымен, Корея үкіметінің көтерілісті басу кезіндегі кемшіліктерін сынаған көптеген қиыс және әділсіз зерттеулер болды деп айтты. Ол: "Бұл либералды демократияны қолдайтын күштерге қарсы коммунизмді жақтаушы күштердің қарулы күресі және көтерілісі болды" деді. Пресвитериан пасторы Ли Жонг Юн Сеулдегі шіркеуде: "Жеджу көтерілісін солшыл күштер тудырды және олар 10 мамырдағы жалпы сайлауды бұзу үшін көтеріліс жасады" деді. Бұл мәлімдеме CTS арнасы арқылы таратылды. 2010 жылдың 20 қарашасында өткен істерді реттеу комитетінің төрағасы және бұрынғы жаңа оңшыл Ли Ён Жо: "Джеджу көтерілісі – коммунистер басқарған көтеріліс болды" деп мәлімдеді.

Әскери жағдайдың заңдылығы

1948 жылғы 17 қарашада күшіне енген әскери жағдайдың заңдылығына қатысты пікір таластар бар. Бір жақ, ол Оңтүстік Кореяның бірінші Конституциясына сәйкес заңсыз болды деп есептейді. Екінші жақ, жапон отаршылдық кезеңіндегі әскери жағдай күшін жойған жоқ, демек, әскери жағдайды іске асыруға байланысты кез келген күш қолдануға рұқсат етілгенін алға тартады. Бұл мәселе 1948 жылғы 15 тамызға дейін және Оңтүстік Корея үкіметі құрылғаннан кейін де жалғасты.

Істі қараудан кейінгі кезең және талқылау

2000 жылдың маусым айындағы оқиға туралы баяндамада 14 028 адам қаза тапқан деп көрсетілсе де, нақты саны одан да көп болуы мүмкін, себебі анықталмаған немесе анықтауға келмейтін құрбандар да бар. Сонымен қатар, 3 сәуірдегі оқиғада 180-ге жуық әскери қызметші, 140 полицей қаза тапты. 2003 жылы Оңтүстік Кореяның шындықты зерттеу жөніндегі ұлттық комитеті АҚШ әскерінің әскери үкіметі мен Корея армиясы оқиғаға бірлесіп жауапты екенін мәлімдеді. 2003 жылдың 31 қазанында Оңтүстік Корея президенті Ро Му Хён Чеджу оқиғасының құрбандарынан кешірім сұрады. 2008 жылдың 28 наурызында Корея ғылым және технология институты 3 сәуірдегі Чеджу оқиғасы бойынша бірлескен өтемақы бағдарламасы аясында Чеджудың Бонгаэ-доң ауданында химиялық көмек көрсету жобасын ашты. 2019 жылдың қаңтар айында 70 жылдан астам уақыт түрмеде отырған 18 адам, бұрын төңкеріс жасады деген айыппен ресми түрде ақталды. Чеджу аудандық соты әскери сот шешімдерін күштен шығарып, Чеджу аралдарының тұрғындарына тағылған айыпты алып тастады, аман қалған 18 талапкердің атын ақтап, оларды 3 сәуірдегі Чеджу көтерілісі мен қырғынының әділетсіз құрбандары деп мойындады. Олардың пікірінше, АҚШ президенті Чеджу аралына келіп, АҚШ Чеджудағы қырғынға жауапты екенін ресми түрде мойындауы керек.

Халықтық ақпарат құралдарында

Jiseul – 2012 жылы шыққан Оңтүстік Кореяның көтеріліс кезінде Джеджу тұрғындары туралы фильмі. Заиничи корей жазушысы Ким Сок пом оқиға туралы Kazantō (Вулкан аралы) атты роман жазды; оның еңбегі Оңтүстік Кореяда даулы саналады және оған екі рет (1980 және 2015 жылдары) елге кіруге рұқсат берілмеді. "Ұйықтамайтын Оңтүстік провинция" (잠들지 않는 남도, көбінесе қысқаша 남도) – әннің сөзін және музыкасын Ань Чи Хван жазған танымал корей әні. Бұл әнде Джеджу көтерілісінің құрбандарының азасы бейнеленген. 2013 жылы Токио қаласындағы "Сорэйю" хоры осы әнді орындады. "Сорэйю" хорының мүшесі Сайто Гатуки: "Көп жыл бұрын NHK-ның деректі фильмі арқылы 4.3 оқиғасы туралы білдім. Мен соғысқа дейінгі буын болғандықтан, соғыс пен Корея туралы білмедім. Бірақ қазір [Джеджуға] сапар жасағаннан бері соғыстың және қырғынның трагедиясын біліп отырмын". Лиза Сидің "Теңіз әйелдері аралы" романы 1930 жылдардағы жапон отаршылдығы кезеңінен басталады, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс, Корей соғысы және оның салдары, соның ішінде Джеджу көтерілісі туралы толыққанды мәліметтер келтіріледі.