Кіріспе

Грекиялық әнші және композитор

Грекиялық жүзуші (1982 жылы туған)

Никос Ксилурис (Νίκος Ξυλούρης, 7 шілде 1936 – 8 ақпан 1980), криттер арасындағы лақап аты: Псароникос (Ψαρονίκος), грек әншісі, крит лирасы шебері және композитор. Ксилуристің музыкасы ауылдық дәстүрлі және қалалық оркестрлік музыканы қамтиды, оған Крит Архангелі деген құрметті атақ берілген.

Шығуы және тарихы

Никос Ксилурис Ретимно облысының Милопотамос ауданындағы Аногея ауылында дүниеге келді. Бұл ауыл Ида тауының (сондай-ақ Псилорит, сөзбе-сөз: "биік тау") беткейінде орналасқан. Ол грек аралдарындағы сияқты грек халқының дәстүрлі музыкасын жақсы білетін малшылар мен шаруалар отбасында өсті. Көптеген жергілікті тұрғындар әуесқой немесе жартылай кәсіби және толық кәсіби деңгейде көптеген халықтық музыкалық аспаптарды ойнауға шебер болды. Аногея ауылы жылдар бойы аралдық және кейіннен ұлттық деңгейде танымал болған бірнеше музыканттарды өндірді және мәдениет мәселелерінде маңызды ықпал етуді жалғастыруда. Ксилурис – Георгиос Ксилурис пен оның әйелі Элефтерияның төртінші баласы және тұңғыш ұлы. Оның екі інісі, Антонис Ксилурис немесе Псарантонис (Ψαραντώνης) және Яннис Ксилурис немесе Псарояннис (Ψαρογιάννης) – крит музыкасының белгілі және танымал тұлғалары, олардың отбасы мүшелері де солардың жолын жалғастыруда. Ксилуристің "Псароникос" (алдынан қосылған "Псаро" сөзі "Балық/Балықтай" дегенді білдіреді, содан кейін оның аты Нико[лаос]) деген лақап аты оның әкесі Антонистен мұраға қалған. Ол крит халқының Осман билігінен азаттық пен тәуелсіздік үшін күресінің көптеген эпизодтарының бірінде батылдығын көрсеткен. Ксилурис өзінің айтуынша, және оның інісі Яннис қайталады, ол "түріктерді балық жегендей жеген" деседі. Лақап атау отбасының ер адамдарына беріліп, әрбір адамның аты алғашқы атаудың орнына қойылған, ал алдынан қосылған сөз өзгермей сақталған. Басқа бір оқиғада Антонис түріктерге қарсы партизандық соғыс тактикасын қолданған криттер тобымен бірге болды, олар қысқаша шайқастардан кейін алдын ала белгіленген жерлерде әдейі тарап, қайта бірікті. Антонис "оларды балық үйірмесі сияқты ұстап алды, олар бөлініп, кейін қайтадан бірікті; олар балықтай жылдам, олар жақсы білетін суларда, сондықтан оларды ұстап алу мүмкін емес" еді. Антонис өзі ең жылдам болды және оны ұстай алмаған түріктерді ашуландырды. Немесе, тағы бір нұсқада, ол бір күні екі алыс нысанаға шабуылдай алды және екі рет те теңізде балық жоғалып кеткендей жылдам және тиімді түрде жоғалып кетті. SOE оперативтігі капитан Патрик Ли Фермор 1944 жылдың мамыр айында Генрих Крейпені ұрлау кезінде Аногеяда болды, бірақ неміс күштері жақындағанда крит партизандарымен бірге қашып кетті. Мұндай қарсылық әрекеттері немістерді белгілі бір ауылдарды нысанаға алуға және оларға қарсы кек алуға мәжбүр етті, кейде ауыл тұрғындарының тікелей қатысуына қарамастан. Канданос пен Вианнос ауылдарын жермен-жексен ету – Критідегі нацистік зұлымдықтардың ұқсас мысалдары. Бұл оқиғадан кейін Ксилурис отбасының мүшелері Аногеяның қалған тұрғындарымен бірге Милопотамос айманының басқа ауылдарына қашуға мәжбүр болды, ал кейбір жағдайларда Критін азат етуге дейін аралдың ірі қалаларында баспана тапты. Аногея ауылына келтірілген залалдың көлемін жаңадан құрылған грек үкіметі ресми түрде тағайындаған ғылыми комиссия құжаттады. Оның құрамында әйгілі крит жазушысы Никос Казантзакис және белгілі университет профессоры Иоаннис Какридис болды, олар басқа әдеби еңбектермен қатар Гомердің шығармаларын бірлесіп аударғаны үшін есімдері тарихқа енді. Аногеяға оралғаннан кейін азаматтар үйлерін және қалаларын қайта құруға кірісті, ал бұл істің қиындығы оларды мақсат, адалдық, өзін-өзі сендіру, ынтымақ және мақтаныш сезімімен толтырды. Ауыл мұрағаттары өрттен жойылғандықтан, неке және/немесе әскери қызмет туралы куәліктер сияқты қосымша ресми құжаттарды ұсынғанша, Ксилурис сияқты барлық адамдардың нақты туған күндері туралы әлі де белгісіздіктер бар. Сондықтан кейбір дереккөздерде туған күндері туралы қайшылықтар болуы мүмкін, бірақ осында айтылған күн консенсус бойынша ең сенімді және дәл деп есептеледі. Архивтер ауыл ақсақалдары мен туыстарының куәліктеріне сүйене отырып, тұрғындардың мүмкіндігінше қайта құрылды. Ксилуристің туған күні грек православие шіркеуінің Кириакы әулие мерекесімен сәйкес келді, бұл оқиғаны естен шығармайтын жағдайға түсірді. Критінің ерекше мәдени ахуалы сонда қызмет еткен барлық одақтас әскерлеріне ұзақ уақытқа естелік қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдары Патрик Ли Фермор Ксилурис ең танымал хит-синглдерінің бірі Filedem (грекше Φιλεντέμ) әнін жиі орындады, сондықтан достары оған соғыс жылдарын еске түсіретін лақап ат берді.

Криттегі ерте өмірі мен қызметі

Өте жас кезінде Ксилурис өнерге бейімділігін ашты (үш ағайындысы да ауылдық тойларда және достарымен бірге мандолина және басқа да халық аспаптарында ойнаудың негіздерін үйренген) және әкесі Георгиске крит лирасын сатып алуды өтінді. Георгий ұлының музыкант болу ниетіне наразы болды, себебі бұл толық уақытты жұмыс ретінде беделсіз және қарапайым саналды, және оның орнына жоғары білім алып, өмірін жақсартуын және кедейлік пен қиындықтардан құтылуын қалады. Сондықтан Георгий бастапқыда ұлының талабына қарсы болды. Бірақ баланың жалбарынуы мен жергілікті мектеп мұғалімі Менелаос Драмунтанистің ықпалымен, ол Ксилуристің зор әлеуетін танып, оның ән даусының маңызды артықшылық екенін атап өтті. Осы шараларда дарынды музыканттар жомарттықпен марапатталды, тіпті бір ұйымдастырушыдан ғана емес, мерекеге қатысушылардың барлығынан, мүмкіндігі болса, оркестрге әр ән немесе би үшін ақша сыйлады. Музыканттардың абыройы көпшіліктің мақтауымен және ауыздан ауызға тарау арқылы өсті, егер олар көрермендерін шараның соңына дейін қуанта алса. Білікті және ізделіс жолындағы музыкант ретінде жақсы танылған және толық қаржылық тәуелсіздікке ұмтылған Ксилурис он жеті жасында туған жері Аногеядан Криттің ең ірі қаласы Ираклионға көшіп, «Кастрон» (грекше: Κάστρον, «Қала» деген мағынаны білдіреді, қаланың ортағасырлық атауы) клубында түнгі кездесулер жасады. Бірақ бастапқыда үлкен жетістіктерге жете алмады, қалада күнкөріс қиын болды. Көбінесе қалалық және жоғары сыныптың көрермендері Криттің дәстүрлі музыкасынан алыстап, еуропалық ырғақтарға бейімделді және ауылдық тұрғындардың «ескі халық музыкасына» қарады. Мұндай жағдайда барлық халық музыканттары бейімделуге және қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуге тырысты, тіпті шетелдік тілдердегі терминдерді білмеуі де қиындық тудырды. Сонымен қатар, қалалық музыканттар жаңа келгендерге сенімсіздікпен қарады және оларға кәсіби кеңістік беруге дайын емес еді. Бірақ уақыт өте Ксилурис Гераклионда музыкант ретінде танылды және қалалық көрермендерді өзгертіп, оларды крит халық музыкасын қайта ашуға, бағалауға және сақтауға ықпал етті. Бұл оның алғашқы мақсаты болды, ал екіншісі – осы музыканы туған аралынан тыс жерлерде танымал ету. Бірнеше жылдан кейін Афинаға көшкеннен кейін, ол грек ұлттық аудиториясын баурап алды және Криттен келген басқа да танымал музыканттармен бірге крит музыкасын әр грек үйіне жеткізді. Сондықтан, бүгінде ол осы екі мақсатқа да жеткені үшін мақталады. Ксилурис 1958 жылы студияда алғашқы жазбасын жасады, ол 7 дюймдік 45 айналымдық винилдік сингл болды. Оның бір жағында «Mia mavrofora otan perna» (Қара киім киген әйел өтіп бара жатқанда), екінші жағында «Den klaine oi dynates kardies» (Қуатты жүректер жыламайды) әндері болды. Жазудың өзі күмәнді болды. Odeon Records компаниясы, Ксилурис, оның інісі Джаннис және туысы Захария Фасулаға аудиция бергенімен, басшылар крит музыкасының коммерциялық әлеуетіне күмәнданып, сингл шығару туралы бастапқы шешімнен бас тартты. Бірақ компания шешімінен кейін, Криттен келген грек депутаты Павлос Вардиногианнис, Ксилуриске лейбл штаб-пәтерінде жатақ берген және крит музыкасын жақсы көрген ол, музыкант ретінде Ксилуриске қолдау көрсетті және жоба сәтті болмаған жағдайда, сатылмаған әрбір бірлік үшін Odeon компаниясына толық өтеу беруге уәде берді. Сингл үлкен сәттілікке жетті, ал жұртшылықтың ынтасы крит халық музыкасының тартымдылығына қатысты бұрынғы күмәндардың негізсіз екенін көрсетті. Ксилурис басшылардың назарына ілігіп, болашағы жарқын болды. Көп ұзамай ол Афинада өнер көрсетіп, соңынан қаланың тұрғыны болды. Дегенмен, Анифантудың үлкен танымалдығына қарамастан, халық музыкасымен айналысатын барлық адамдар оған қуанбады. Анифантудың інісі Джаннис пен Захария Фасуланың тілегімен, Ксилурис Грек Ұлттық Радиосының Халық Музыкасы Бағдарламасының Директоры және даулы музыка зерттеушісі Симон Караспен кездесті. Карас Анифантуды сынап, Ксилуристің репертуарына кіретін дәстүрлі әндерді дұрыс орындай алмасады деп күмәнданды. Бірақ Ксилурис кейін жұмыс істеген композиторлар мен дирижерлер осы пікірмен келіспеді. Бұл оны қатты таңқалдырды. Ақырында, Грек Ұлттық Радиосы Анифантуды қабылдап, оның әнін арнайы хабарламалардың бірінде ойнады. Оның келесі қадамдары Афинадағы «Конаки» крит халық музыкасы залындағы алғашқы өнер көрсетулерінен туды. Бүгінгі күнге дейін музыканттар, Критіңде өзгелерден ерекше көзге түскендер, Астанада тұратын криттер үшін өнер көрсетеді, сондай-ақ басқа да ірі қалаларда өнер көрсетеді. Осындай шаралардың бірінде Ксилурис кинорежиссер және сценарист Эрикос Талассиноспен танысты, ол да крит тегінен шыққан және оның жақын досы болды. Ол Ксилуристі композитор Яннис Маркопулосқа таныстырды, ол Талассинос жобаларының бірі үшін фильмге музыка жазған. Маркопулос пен Ксилурис бірнеше жылға созылған жемісті ынтымақтастық бастады. Бірақ Ксилуристің әйелі Урания куәлік бергендей, Columbia Records Greece компаниясының басшысы Такис Ламбропулос Криттегі тойда Ксилуристің әнін естіп, оның даусынан әсер алып, тікелей жазба жасады. Ламбропулос жазбаны сол кезде Париде тұрған композитор Ставрос Хархакосқа жіберді. Хархакос Ксилурис үшін жақын досқа айналды. Бұл ақпарат Афиналық баспасөздерде Ламбропулос Критте «үлкен жаңа дауыс талантын» тапқаны туралы хабарлармен расталды, сондай-ақ ол Ксилуриспен құдалық қатынаста болды. Хархакос пен Ксилурис өнімді ынтымақтастық жасады, ол театрға дейін жетті. Соңында Ксилурис Христос Халарис, Христос Леонтис және Линос Кокотос сияқты қосымша композиторлармен және дирижерлермен жұмыс істеді. Осы ынтымақтастықтардың нәтижесінде Ксилурис Никос Гацос, Яннис Ритсос, Йоргос Сеферис, Костас Варналис, Дионисиос Соломос, Виценцо Корнарос, Костас Кариотакис, Ригас Ферайос, Костас Киндинис және Костас... сияқты авторлардың өлеңдерін орындады.

Ауру және өлім

Никос Ксилурис 1980 жылдың 8 ақпанында Грекияның Пирей қаласында өкпе қатерлі ісігіне және миға метастаздағаннан кейін ұзаққа созылған күрес нәтижесінде қайтыс болды. Ол Афинаның Бірінші Көперісіне жерленді.